Giả sử hai người bạn Mỹ đang du lịch cùng nhau ở Italy.
Họ đi xem tượng David của Michelangelo,
khi cuối cùng cũng được đứng mặt đối mặt với bức tượng,
cả hai đều lặng người.
Anh bạn đầu tiên -- ta sẽ gọi anh ấy là Adam --
sững người trước vẻ đẹp của cơ thể con người hoàn hảo.
Anh bạn thứ hai -- chúng ta gọi là Bill --
chết đứng bởi xấu hổ khi nhìn thẳng vào thứ ở giữa bức tượng.
Vậy thì đây là câu hỏi dành cho các bạn:
người nào trong số hai người trên sẽ bầu cho George Bush,
người nào bầu cho Al Gore?
Tôi không cần xem giơ tay
bởi chúng ta đều có những ý niệm chung về chính trị.
Chúng ta đều biết đó là Bill.
Trong trường hợp này, ý niệm đó phù hợp với thực tế.
Thực tế là những người theo chủ nghĩa tự do
có nhiều hơn những người bảo thủ về sự cởi mở, chấp nhận trải nghiệm.
Những người có nhiều sự cởi mở với trải nghiệm mới
khao khát sự mới mẻ, đa dạng, những ý tưởng mới, du lịch.
Những người ít cởi mở thích những điều quen thuộc, an toàn và chắc chắn.
Nếu bạn biết về nét tính cách này,
bạn có thể hiểu rất nhiều vấn đề về hành vi con người.
Bạn có thể hiểu tại sao những nghệ sĩ lại rất khác các nhân viên kế toán.
Bạn có thể dự đoán loại sách họ thích đọc,
những nơi họ muốn đến,
và những loại đồ ăn họ thích.
Một khi hiểu nét tính cách này, bạn sẽ hiểu
tại sao ai cũng sẽ ăn ở Applebee, nhưng bạn chưa thấy ai làm thế.
(Tiếng cười)
Nét tính cách này cũng bộc lộ rất nhiều về chính trị.
Nhà nghiên cứu chính về tính cách này, Robert McCrae nói rằng
"Những người cởi mở có thiên hướng tự do, tiến bộ, quan điểm chính trị cánh tả" --
họ muốn một xã hội cởi mở và luôn thay đổi --
"trong khi những người khép kín có thiên hướng bảo thủ, truyền thống, quan điểm cánh hữu."
Tính cách này cũng thể hiện rất nhiều về những hội nhóm mà họ tham gia.
Đây là miêu tả một nhóm tôi thấy trên Web.
Những người tham gia một cộng đồng toàn cầu
chào đón mọi người từ mọi nền văn hóa,
những người muốn hiểu sâu sắc hơn về thế giới,
và những người hy vọng biến sự thấu hiểu đó thành tương lai tốt đẹp hơn cho tất cả chúng ta?
Đây là từ một người tên là TED.
(Tiếng cười)
Giờ hãy xem liệu sự cởi mở có dự đoán xem ai sẽ theo phái tự do,
và liệu cởi mở có dự đoán ai sẽ trở thành một TEDster,
và liệu ta có thể dự đoán đa số TEDsters theo phái tự do hay không?
Hãy cùng tìm hiểu.
Tôi sẽ yêu cầu các bạn giơ tay xem bạn theo phái tự do (liberal), cánh tả --
cơ bản là đối với những vấn đề xã hội ta đang bàn luận --
hay bạn theo phái bảo thủ, và tôi sẽ để một lựa chọn thứ ba,
bởi tôi biết có một lượng lớn những người phái tự do cá nhân (libertarian) trong này.
Giờ hãy giơ tay --
cả dưới phòng truyền thanh nữa,
hãy để mọi người thấy ở đây có những ai.
Hãy giơ tay nếu bạn theo phái tự do hay cánh tả.
Xin hãy giơ cao tay lên. OK.
Hãy giơ tay nếu bạn sẽ nói mình theo phái tự do cá nhân.
Ok, khoảng một -- hai tá.
Và xin giơ tay nếu bạn cho rằng mình theo cánh hữu.
Một, hai, ba, bốn, năm -- khoảng tám hay mười người.
Ok. Hơi có vấn đề ở đây.
Bởi nếu mục đích của chúng ta là thấu hiểu thế giới,
tìm kiếm sự thấu hiểu sâu sắc hơn về thế giới,
sự thiếu đa dạng trong đạo đức ở đây sẽ khiến việc đó khó khăn hơn.
Bởi khi mọi người đều có chung các giá trị, các đạo đức,
họ trở thành một đội, và một khi họ quen với tâm lý chung của một đội,
nó làm tắt những suy nghĩ phóng khoáng.
Khi phái tự do thất bại, như năm 2004,
và suýt chút nữa năm 2000, chúng ta tự an ủi bản thân.
(Tiếng cười)
Chúng ta cố gắng giải thích tại sao một nửa nước Mỹ bầu cho phe kia.
Chúng ta nghĩ chắn chắn họ đã bị mờ mắt bởi tôn giáo, hay đơn thuần là thiếu hiểu biết.
(Tiếng cười)
(Tiếng vỗ tay)
Vậy nên, nếu bạn cho rằng một nửa nước Mỹ bầu cho Đảng Cộng hòa
bởi họ bị làm cho mù quáng như thế,
thông điệp của tôi đó là bạn đã bị nhốt trong một ma trận đạo đức,
trong một ma trận đạo đức đặc biệt.
Ý tôi là ma trận thật sự như trong bộ phim 'Ma Trận.'
Nhưng tôi ở đây hôm nay để cho các bạn một chọn lựa.
Bạn có thể lấy viên thuốc xanh và theo đuổi những ảo giác an ủi bản thân,
hoặc bạn có thể lấy viên đỏ,
học về tâm lý học đạo đức và bước ra khỏi ma trận đạo đức.
Giờ thì, bởi tôi biết --
(Tiếng vỗ tay)
Ok, tôi cho rằng điều đó trả lời câu hỏi của tôi.
Tôi đang định hỏi bạn chọn cái nào, nhưng không cần nữa rồi.
Các bạn đều vô cùng cởi mở với trải nghiệm mới, thêm vào đó,
nó có vẻ như sẽ rất ngon lành, và các bạn đều là những người sành ăn.
Dù sao thì, hãy lấy viên màu đỏ.
Hãy nghiên cứu một số điều về tâm lý học đạo đức và xem nó dẫn ta tới đâu.
Hãy bắt đầu từ đầu.
Đạo đức là gì và nó xuất phát từ đâu?
Quan niệm tệ nhất trong toàn bộ tâm lý học
đó là quan niệm khi sinh ra bộ não giống như một tấm bảng trắng.
Tâm lý học phát triển đã cho thấy
trẻ em bước vào thế giới đã biết rất nhiều
về thế giới vật chất và xã hội,
và được lập trình để học một số điều nhất định rất dễ dàng
và những điều khác khó khăn.
Định nghĩa chuẩn nhất về bẩm sinh mà tôi đã gặp --
điều này đã làm sáng tỏ rất nhiều thứ đối với tôi --
từ nhà khoa học não bộ Gary Marcus.
Ông ấy nói "Cấu tạo ban đầu của bộ não không phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm.
Tự nhiên đưa ra bản thảo đầu tiên, sau đó kinh nghiệm điều chỉnh.
Cái có sẵn không có nghĩa là không thay đổi được,
nó có nghĩa là được tổ chức trước khi có trải nghiệm."
OK, vậy trên bản thảo đầu tiên của đạo đức có những gì?
Để tìm ra, đồng nghiệp Craig Joseph và tôi
đã đọc qua các tài liệu về nhân chủng học,
sự khác biệt về quan niệm đạo đức theo văn hóa
và tâm lý học tiến hóa để tìm những mối liên hệ.
Những điều gì mà mọi người đều nói đến,
mà bạn tìm thấy ở nhiều nền văn hóa và thậm chí ở nhiều loài vật?
Chúng tôi đã tìm thấy năm mối liên hệ
mà chúng tôi gọi là năm nền tảng của đạo đức.
Đầu tiên là tổn hại - quan tâm.
Chúng ta đều là những động vật có vú, chúng ta có rất nhiều cơ chế thần kinh và hocmon
khiến ta liên kết với nhau, chăm sóc cho nhau,
cảm thông với nhau, đặc biệt với những người yếu và dễ bị tổn thương.
Nó khiến ta thấy bất bình với những kẻ gây thiệt hại.
Nền tảng đạo đức này làm cơ sở cho 70%
những phát biểu về đạo đức tôi đã nghe ở TED.
Nền tảng thứ hai là công bằng-tương hỗ.
Chưa có chứng cứ rõ ràng
liệu các loài khác có tính tương hỗ hay không,
nhưng chứng cứ ở loài người đã vô cùng rõ ràng.
Bức tranh của Norman Rockwell này tên là "Luật lệ vàng",
và chúng ta đã nghe Karen Amstrong nói về nó
như là nền tảng của rất nhiều tôn giáo.
Nền tảng thứ hai làm cơ sở cho 30% còn lại
của những phát biểu về đạo đức tôi đã nghe ở TED.
Nền tảng thứ ba là lòng trung thành trong nhóm.
Bạn chắc chắm tìm thấy các nhóm trong vương quốc động vật --
bạn tìm thấy những nhóm hợp tác --
nhưng những nhóm này luôn luôn hoặc rất nhỏ hoặc chúng là anh em.
Chỉ giữa con người ta mới thấy những nhóm rất lớn những người
hợp tác với nhau thành các nhóm --
nhưng trong trường hợp này, các nhóm được thành lập để chống lại những nhóm khác.
Điều này có thể đến từ lịch sử lâu dài sống theo bầy đàn và tâm lý bầy đàn.
Tâm lý bầy đàn này tuyệt vời đến mức
thậm chí khi ta không có các bộ tộc,
chúng ta tự lập nên chúng bởi thế rất vui.
(Tiếng cười)
Thể thao đối với chiến tranh cũng như khiêu dâm với tình dục.
Chúng ta sử dụng một số bản tính rất cổ xưa.
Nền tảng thứ tư là quyền lực - tôn trọng.
Ở đây bạn thấy những cử chỉ phục tùng từ hai thành viên của hai loài rất gần với nhau --
nhưng quyền lực ở con người không phụ thuộc vào sức mạnh và tính hung hãn
như các loài linh trưởng khác.
Nó được dựa trên sự tôn trọng tự nhiên nhiều hơn,
đôi khi còn là những yếu tố tình cảm.
Nền tảng thứ năm là sự trong sạch - thiêng liêng.
Bức tranh này gọi là "Ngụ ngôn của sự trinh bạch"
nhưng sự trinh bạch không phải là đè nén tính nữ.
Đó là một tư tưởng
cho rằng bạn có thể giữ sự trong trắng
bằng cách kiểm soát những điều bạn làm với cơ thể mình,
bằng cách kiểm soát những thứ đưa vào cơ thể mình.
Và trong chính trị khi cánh hữu đang đạo đức hóa tình dục,
thì cánh tả đang thực hiện việc đó với thức ăn.
Thức ăn đang được đạo đức hóa tới tột đỉnh,
và phần lớn trong đó là quan niệm về sự thuần khiết,
về thứ mà bạn muốn đưa vào cơ thể mình.
Tôi tin rằng đây là năm điều có khả năng
được viết trên bản thảo đầu tiên của trí óc đạo đức nhất.
Tôi cho rằng chúng là bẩm sinh,
một sự chuẩn bị để học tất cả những điều này.
Nhưng khi con trai Max của tôi lớn lên trong khuôn viên một trường đại học,
làm thế nào để bản thảo đầu tiên này được chỉnh sửa?
Và nó sẽ trở nên khác biệt thế nào
đối với một đứa trẻ sinh ra tại 60 dặm về phía nam ở Lynchburg, Virginia?
Để nghĩ về sự khác biệt văn hóa, hãy thử một ẩn dụ khác.
Nếu thực sự có năm hệ thống cùng hoạt động trong trí óc --
năm nguồn trực giác và cảm xúc --
khi đó ta có thể hình dung trí óc đạo đức
như một bộ chỉnh âm có 5 kênh
mà bạn có thể cài đặt khác nhau cho mỗi kênh.
Các cộng sự của tôi là Brian Nosek và Jesse Graham cùng với tôi
đã lập một bản điều tra và đưa lên www.YourMorals.org.
Và tới nay 30000 người đã hoàn thành bản điều tra này, và các bạn cũng có thể làm nó.
Đây là kết quả.
Đây là kết quả từ 23000 người Mỹ.
Phía trái tôi đã ghi điểm cho những người thuộc phe tự do,
bên phải phe bảo thủ, ở giữa là những người trung lập.
Đường màu xanh biểu thị trung bình phản hồi của mọi người
đối với tất cả các câu hỏi về tác hại.
Bạn có thể thấy mọi người có quan tâm về các vấn đề tác hại và quan tâm.
Họ ủng hộ mạnh mẽ những phát biểu loại này
nhưng các bạn cũng có thể thấy,
phe tự do quan tâm nhiều hơn một chút phe bảo thủ, và đường biểu thị dốc xuống.
Tương tự với công bằng.
Nhưng nhìn vào ba đường khác,
bên tự do các điểm số rất thấp.
Phe tự do đang nói "Không, đây không phải là vấn đề về đạo đức.
Quyền lực, sự trong sạch, trung thành -- đây không liên quan đến đạo đức. Tôi bác bỏ nó."
Nhưng dần về phe bảo thủ, các giá trị tăng dần.
Chúng ta có thể nói phe tự do có một quan niệm đạo đức
dựa trên hai nền tảng hay hai kênh.
Phe bảo thủ có một quan niệm đạo đức dựa trên năm nền tảng
hay năm kênh.
Chúng tôi thấy điều này tại mọi quốc gia đã tìm hiểu.
Đây là dữ liệu cho 1100 người Canada.
Tô sẽ chỉ chạy qua một vài slide nữa.
Anh, Úc, New Zealand, Tây Âu, Đông Âu,
Mỹ Latin, Trung Đông, Đông Á và Nam Á.
Để ý trên tất cả các đồ thị
lòng trung thành, quyền lực, sự trong sạch dốc xuống nhiều hơn.
Điều này cho thấy trong bất kỳ đất nước nào,
sự khác biệt không nằm trong tác hại và công bằng.
Tất cả mọi người -- ý tôi là, chúng ta tranh luận về điều gì là công bằng--
nhưng mọi người đều đồng ý các tác hại và sự công bằng đều có tác động lớn.
Tranh luận về đạo đức trong một nền văn hóa nào đó
đặc biệt hướng về các vấn đề thuộc nội bộ nhóm, về quyền lực, sự trong sạch.
Kết quả này thật rõ rệt đến mức chúng tôi tìm thấy nó bất kể cách đặt câu hỏi thế nào.
Trong một nghiên cứu gần đây,
chúng tôi yêu cầu mọi người giả sử rằng bạn chuẩn bị nuôi chó.
Bạn chọn một giống chó cụ thể,
bạn biết được một số thông tin mới về giống đó.
Chẳng hạn bạn biết rằng giống chó này khá độc lập,
và coi chủ của nó như một người bạn và đồng đẳng?
Nếu bạn theo phái tự do bạn sẽ nói "Chà, tuyệt vời!"
bởi họ thích nói "Vui lòng nhặt đi."
(Tiếng cười)
Nhưng nếu bạn theo phái bảo thủ, việc này không hấp dẫn đến vậy.
Nếu bạn phái bảo thủ, và biết rằng một con chó tuyệt đối trung thành
với nhà chủ của nó, và không dễ thân thiện với người lạ,
đối với phái bảo thủ -- trung thành là rất tốt -- chó phải trung thành.
Nhưng đối với một người phái tự do, có vẻ như con chó này
đang vận động cho đảng Cộng hòa.
(Tiếng cười)
Vậy thì các bạn có thể nói, OK,
đây là các khác biệt giữa phái tự do và bảo thủ,
nhưng điều gì khiến ba nền tảng kia mang khía cạnh đạo đức?
Đó chẳng phải là các nền tảng của tính bài ngoại,
của chủ nghĩa độc đoán và Thanh giáo hay sao?
Điều gì khiến chúng thuộc về đạo đức?
Tôi cho rằng câu trả lời nằm trong bộ ba bức tranh tuyệt tác của Hieronymus Bosch;
"Khu vườn Lạc thú Trần tục"
Trong bức đầu tiên, chúng ta thấy khoảnh khắc kiến tạo.
Mọi vật đều có trật tự, đều đẹp đẽ, mọi con người và động vật
đều đang làm việc chúng phải làm, ở nơi chúng phải ở.
Nhưng sau đó mọi việc thay đổi.
Mọi người làm bất cứ việc gì mình muốn,
với mọi kẽ hở của người khác hay các loài vật khác.
Một vài người trong số bạn có thể nhận ra lúc này giống như thập niên 60.
(Tiếng cười)
Nhưng thập niên 60 đã đầu hàng thập niên 70,
khi mà luồn lách vào các khe hở đã khó hăn hơn một chút.
Tất nhiên, Bosch gọi đây là Địa ngục.
Vậy nên bộ ba này, ba bức tranh này,
minh họa chân lý rằng trật tự có xu hướng tan rã.
Chân lý của trật tự xã hội.
Nhưng trừ khi bạn cho rằng đây chỉ là tưởng tượng từ Thiên chúa giáo,
nơi mà những người theo đạo Thiên chúa có vấn đề kỳ quặc về lạc thú,
đây là một câu chuyện tương tự, một sự phát triển tương tự,
kể trong một số báo Nature vài năm trước,
trong đó Ernst Fehr và Simon Gachter đặt mọi người vào một tình huống khó giải.
Một trò chơi trong đó bạn cho người chơi tiền,
và mỗi lượt chơi
họ có thể đặt tiền vào một cái lọ chung,
sau đó người thí nghiệm nhân đôi số tiền trong đó,
và chia đều cho các người chơi.
Việc này cũng giống như tất cả những vấn đề môi trường
khi mà ta yêu cầu mọi người bỏ ra
và bản thân họ không thực sự hưởng lợi từ sự hy sinh của chính họ.
Nhưng bạn thực sự muốn mọi người khác phải bỏ ra,
và bất cứ ai cũng muốn được cho không.
Đầu tiên, mọi người khá hợp tác --
và trò này được chơi ẩn danh --
tại lượt đầu tiên, mọi người góp vào nửa số tiền họ có thể bỏ ra.
Nhưng họ nhanh chóng thấy rằng "Mọi người khác không bỏ ra nhiều đến thế.
Tôi không biết làm thằng đần. Tôi sẽ không hợp tác."
Và sự hợp tác nhanh chóng tan ra từ khá tốt xuống đến gần mức không.
Nhưng sau đó -- và đây là mánh lưới --
Fehr và Gachter nói rằng -- tại lượt thứ bảy họ bảo với mọi người,
"Các bạn biết gì không? Luật mới.
Nếu bạn muốn bỏ ra một số tiền
để trừng phạt những người không đóng góp, các bạn có thể làm thế."
Và ngay khi nghe về chuyện phạt
sự hợp tác tăng lên.
Nó tăng vọt lên và tiếp tục tăng lên.
Có rất nhiều nghiên cứu cho thấy để giải quyết các vấn đề về hợp tác, cách đó thực sự hiệu quả.
Chỉ kêu gọi tới động cơ tốt ở mọi người là chưa đủ,
cần phải có chút trừng phạt.
Thậm chí chỉ là xấu hổ hay mất mặt hay đàm tếu,
bạn cần một cách phạt nào đó để khiến mọi người,
khi ở trong những nhóm lớn, hợp tác với nhau.
Thậm chí có một số nghiên cứu gợi ý rằng tôn giáo --
nhắc đến Chúa, khiến mọi người nghĩ về Chúa --
trong một số tình huống sẽ tạo ra các hành vi hợp tác hơn.
Một số người cho rằng tôn giáo là một sự thích nghi
tạo ra bởi sự tiến hóa về cả văn hóa và sinh học
để khiến các nhóm đoàn kết hơn,
một phần nào đó nhằm mục đích tin tưởng nhau hơn,
và trở nên hiệu quả hơn khi cạnh tranh với các nhóm khác.
Tôi nghĩ điều đó có thể đúng,
cho dù đây là một vấn đề gây nhiều tranh cãi.
Nhưng tôi đặc biệt quan tâm tới tôn giáo,
và nguồn gốc tôn giáo, tới những điều nó tác động tới chúng ta và vì chúng ta.
Bởi tôi nghĩ kỳ quan vĩ đại nhất thế giới không phải là Grand Canyon.
Grand Canyon rất đơn giản.
Chỉ là một lượng rất nhiều đá, và rất nhiều nước với gió và thời gian,
thế là bạn có Grand Canyon.
Nó thực sự không phức tạp.
Đây mới là điều phức tạp,
đó là có những người sống tại những nơi như Grand Canyon,
hợp tác với nhau, hay trên các xavan Châu Phi,
hay những vùng đất đóng băng tại Alaska, và một số ngôi làng
phát triển nên những thành phố Babylon, Rome, và Tenochtitlan kỳ vĩ.
Việc đó diễn ra như thế nào?
Đó là một phép màu, khó giải thích nhiều hơn rất nhiều so với Grand Canyon.
Câu trả lời, tôi cho rằng, là họ sử dụng mọi công cụ có được.
Cần toàn bộ tâm lý đạo đức của loài người
để tạo nên những nhóm hợp tác đó.
Đúng vậy, bạn cần quan tâm về các tác hại,
bạn cần thấu hiểu công lý.
Nhưng sẽ rất hữu ích trong việc tổ chức nhóm nếu bạn có các nhóm nhỏ hơn,
và nếu các nhóm nhỏ đó có cấu trúc vững chắc từ bên trong,
và nếu bạn có hệ tư tưởng để khiến họ
kìm nén nhục dục, để theo đuổi những mục đích cao cả hơn, lớn lao hơn.
Giờ chúng ta sẽ xem xét tới then chốt của sự khác biệt
giữa phái tự do và bảo thủ.
Phái tự do gạt bỏ ba trong số những nền tảng trên.
Họ nói "Không, hãy cổ vũ sự đa dạng của các thành viên trong nhóm."
Họ nói "Cần nghi ngờ chính quyền."
Và họ nói "Đừng để luật lệ của anh chạm vào tôi."
Phái tự do có những lý do vô cùng cao cả cho việc đó.
Quyền lực truyền thống, đạo đức truyền thống có thể khá đàn áp
và bó buộc những đối với người ở dưới đáy, phụ nữ và những người không hòa nhập.
Vậy nên phái tự do lên tiếng cho kẻ yếu và bị đè nén.
Họ muốn thay đổi và công bằng, ngay cả khi có thể gây ra bất ổn.
Chiếc áo của anh bạn này ghi "Dừng chê bai, bắt đầu một cuộc cách mạng."
Nếu bạn cởi mở với các trải nghiệm mới, cách mạng là rất tốt,
nó là thay đổi, nó rất vui.
Phái bảo thủ, mặt khác, lên tiếng cho truyền thống.
Họ muốn trật tự, ngay cả khi những người ở đáy phải chịu thiệt.
Phái bảo thủ cho rằng trật tự rất khó để đạt được.
Nó vô cùng quý giá, và rất dễ mất.
Như Edmund Burke đã nói "Những hạn chế đối với mọi người
cũng như sự tự do của họ, phải được coi là một quyền của họ."
Đó là sau bất ổn của cách mạng Pháp.
Một khi bạn đã thấy điều này --
rằng phái tự do và bảo thủ đều có điều gì đó để đóng góp,
rằng họ tạo nên cân bằng giữa thay đổi và sự ổn định --
khi đó tôi cho rằng con đường đã được mở ra từ mê cung đạo đức.
Đây là cái nhìn sâu sắc mà mọi tôn giáo châu Á đều đã đạt được.
Nghĩ về Âm Dương.
Âm và Dương không phải kẻ địch của nhau. Âm và Dương không ghét nhau.
Âm và Dương đều cần thiết, như đêm và ngày,
cần thiết cho sự vận hành của thế giới.
Bạn thấy điều tương tự trong Ấn Độ giáo.
Có rất nhiều vị thần trong Ấn Độ giáo.
Hai trong số đó là Vishnu người bảo tồn, và Shiva người hủy diệt.
Bức hình này là cả hai vị thánh trong một cơ thể.
Bạn thấy Vishnu bên trái,
thế nên chúng ta có thể cho rằng Vishnu là vị thần bảo tồn.
Shiva ở bên phải,
Shiva là vị thần tự do -- và họ kết hợp với nhau.
Bạn thấy điều tương tự trong đạo Phật.
Tôi cho rằng hai đoạn kinh này chứa đựng những suy nghĩ sâu sắc nhất
từng được đưa vào tâm lý đạo đức.
Từ thiền sư Seng-ts'an:
"Muốn chân lý hiện lên rõ ràng, không bao giờ ủng hộ hay phải đối,
cuộc đấu tranh giữa ủng hộ và phải đối là căn bệnh nguy hiểm nhất với trí óc."
Không may thay, đó là một căn bệnh
mà rất nhiều nhà lãnh đạo thế giới đã mắc phải.
Nhưng trước khi bạn cảm thấy mình tuyệt vời hơn George Bush,
trước khi ném một viên đá, hãy tự hỏi bản thân: Bạn có chấp nhận điều này không?
Bạn có chấp nhận bước ra khỏi cuộc chiến tốt và xấu hay không?
Bạn có thể không ủng hộ hay phản đối bất cứ điều gì không?
Vậy điểm mấu chốt là gì? Bạn nên làm gì?
Nếu bạn lấy những tinh hoa
từ triết học tôn giáo cổ châu Á
và kết hợp chúng với những nghiên cứu mới nhất về tâm lý đạo đức,
tôi nghĩ các bạn sẽ đạt những kết luận sau:
Trí óc của chúng ta được xây dựng nhờ quá trình tiến hóa
để đoàn kết chúng ta lại thành các đội, để chia ra chúng ta khỏi các đội khác
và sau đó che giấu sự thật khỏi chúng ta.
Vậy các bạn nên làm gì? Phải chăng tôi đang khuyên các bạn không nên cố gắng?
Phải chăng tôi đang khuyên các bạn nghe theo Seng-ts'an và dừng lại,
dừng cuộc đấu tranh giữa ủng hộ với chống lại này?
Không, hoàn toàn không. Tôi không nói như vậy.
Đây là một nhóm người tuyệt vời, những người đang làm thật nhiều,
sử dụng thật nhiều tài năng, sự sáng tạo, năng lượng, tiền bạn của họ
để khiến thế giới thành một nơi tốt đẹp hơn --
để chống lại điều sai trái, để giải quyết các vấn đề.
Nhưng khi chúng ta học từ Samantha Power câu chuyện
về Sergio Vieira de Mello, bạn không thể chỉ đơn giản nhảy vào
và nói "Anh sai rồi, và tôi đúng."
Bởi vì, như chúng ta đã vừa nghe, mọi người đều nghĩ rằng họ đúng.
Rất nhiều vấn đề chúng ta phải giải quyết
là những vấn đề yêu cầu chúng ta thay đổi những người khác.
Và nếu bạn muốn thay đổi người khác, một cách thực hiện việc đó tốt hơn rất nhiều
đó là trước hết hãy thấu hiểu chúng ta là ai -- hiểu tâm lý đạo đức của ta,
hiểu rằng chúng ta đều cho rằng mình đúng -- rồi sau đó bước ra --
thậm chí chỉ một khoảnh khắc ngắn thôi, bước ra -- tới gặp Seng-ts'an.
Bước ra khỏi ma trận đạo đức,
hãy cố gắng xem nó như một cuộc đối đầu
trong đó ai cũng nghĩ rằng họ là đúng,
và mọi người, ít nhất, có một vài lý do -- ngay cả khi bạn không đồng tình với họ --
mỗi người có lý do nào đó cho việc họ đang làm.
Bước ra.
Và nếu bạn làm điều đó, đấy chính là bước cốt lõi để tạo ra sự khiêm nhường về đạo đức,
để đưa bản thân ra khỏi tư duy tự cho là mình đúng này,
một tư duy bình thường của con người.
Suy nghĩ về Đạt Lai Lạt Ma.
Suy nghĩ về uy quyền đạo đức vĩ đại của Đạt Lai Lạt Ma --
và nó xuất phát từ sự khiêm nhường đạo đức của ngài.
Vậy nên tôi nghĩ điểm then chốt là -- mục đích của bài nói chuyện này,
mục đích của TED,
đó là đây là một nhóm gắn bó đầy nhiệt huyết
để thay đổi thế giới tốt đẹp hơn.
Mọi người ở đây gắn bó nhiệt huyết
để khiến thế giới thành một nơi tốt đẹp hơn.
Nhưng cũng có sự gắn bó nhiệt huyết với sự thật.
Và vậy nên tôi cho rằng câu trả lời đó là sử dụng sự gắn bó khăng khít với sự thật đó
để biến nó thành một tương lai tốt đẹp hơn cho tất cả chúng ta.
Cám ơn.
(Tiếng vỗ tay)