Kiedy dowiedziałam się, że wystąpię przed wami, pomyślałam:
"Muszę zadzwonić do matki".
Moja matka to niska Kubanka - o! Nie wyższa niż tyle.
Metr dwadzieścia w kapeluszu - tyle co obwody jej krągłości.
Nadążacie? (Śmiech)
Zadzwoniłam do niej:
"Cześć! Jak leci, kochanie?"
"Hej, mamo, musimy pogadać".
"No przecież już rozmawiamy. Co się dzieje?"
Mówię: "Musze porozmawiać z grupą fajnych osób"
"Przecież zawsze rozmawiasz z fajnymi ludźmi, no może poza tym razem
kiedy byłaś w Białym Domu".
"Mamo, nie zaczynaj!"
Zatem powiedziałam jej, że wystąpię na TED, a ona na to:
"No i w czym problem?"
Odparłam: "Wiesz, nie jestem pewna".
Mówię: "Muszę dać wykład o opowieściach.
I ma dotyczyć technologii, rozrywki i projektowania."
A ona na to: "Cóż, kiedy wymyślasz opowieść, to tak jakbyś ją projektowała,
rozrywka to ta część, kiedy ją opowiadasz,
no i będziesz używać mikrofonu".
(Śmiech)
Powiedziałam: "Niezła z ciebie aparatka... Jest ojciec?"
"W czym problem? Perły mądrości
strzelające z moich ust jak kule z karabinu już nie wystarczą?"
(Śmiech)
No i wtedy włącza się mój ojciec.
Mój tato - wiecie, stara szkoła...
Kubańczyk z Camaguey.
To jedna z prowincji na Kubie.
Pochodzi z miasta Florida.
Urodził się tam w 1924.
Dorastał na klepisku jednego z bohio,
w domu takim, jakie budowali Tainos,
nasi przodkowie - indianie Arawak.
Mój ojciec ma zarazem błyskotliwy dowcip i wielkie poczucie humoru,
a potem jego cięty język bierze górę i pozostawia rozmówcę... bez tchu.
"Tatusiu, pomóż".
"Słyszałem już twoją matkę i myślę, że ma rację".
(Śmiech)
"Po tym, co ci właśnie powiedziałam?"
Przez całe moje całe życie mój ojciec był dla mnie wsparciem.
Więc pogadaliśmy przez chwilę i powiedział:
"To może opowiedz im o swoich przekonaniach?"
Chciałabym, ale nie mamy tyle czasu.
Dobra opowieść jest rzemiosłem zjednywania sobie słuchaczy.
Wspaniała opowieść to sztuka puszczania wodzy.
Zatem opowiem wam małą historię.
Pamiętajcie, sztuka opowieści nie powstała
dawno temu w mgłach Avalonu, ale jeszcze wcześniej,
zanim zaczęliśmy spisywać historie na zwojach papirusu
i zanim malowaliśmy rysunki na ścianach przesiąkniętych wilgocią jaskiń.
W tych zamierzchłych czasach mieliśmy potrzebę snucia opowieści.
I kiedy Lexus chce wam opchnąć samochód - on też snuje swą opowieść.
Widzieliście te reklamy?
Bo każdy z nas pragnie raz, choć raz,
podzielić się swą historią z naprawdę wiernym słuchaczem.
Są opowieści, które wygłasza się ze scen.
Są też takie, które opowiada się
w niewielkim gronie przy butelce dobrego wina.
Inne powierza się późną nocą przyjacielowi,
może tylko raz w życiu.
I wreszcie, są takie opowieści, które szeptem wysyła się w piekielną ciemność...
Ale tych ostatnich wam nie opowiem.
Opowiem wam za to tą.
Zatytułowana jest: "Jeszcze za mną zatęsknisz"
i opowiada o porozumieniu między ludźmi.
Moja kubańska matka, którą pobieżnie wam przedstawiłam
w bardzo krótkim zarysie,
przyjechała do USA tysiąc lat temu.
Ja urodziłam się w 19... nie pamiętam, i znalazłam się w tym kraju
jako pokłosie rewolucji na Kubie.
Przyjechaliśmy z Hawany na Kubie do Decatur w Georgii.
A Decatur to małe miasteczko na południu USA.
I właśnie w takim małym południowym miasteczku dorastałam,
a dorastając słuchałam takich opowieści.
Jednak ta zdarzyła się kilka lat temu.
Zadzwoniłam do matki.
Był sobotni poranek.
Chciałam zapytać jak przyrządza się Ajiaco. To taka kubańska potrawa.
Jest pyszna. Aromatyczna.
Sprawia, że ślina gromadzi się w kącikach ust.
Że pocą się pachy, znacie to?
Właśnie taki rodzaj jedzenia, o tak.
I to jest ta zmysłowa część programu.
Więc dzwonię do matki, a ona: "Carmen, czy możesz do mnie przyjechać?
Muszę jechać do marketu, a jak wiesz twój ojciec,
popołudniami ucina sobie drzemkę, a ja tam muszę być.
Mam coś do załatwienia".
Pozwólcie mi wtrącić coś w nawiasie -
Esther, moja matka, kilka lat temu przestała prowadzić samochód,
ku zbiorowej uciesze całej Atlanty.
Odkąd pamiętam, każda zmotoryzowana wyprawa z tą kobietą
kończyła się niezawodnie błyskiem policyjnych kogutów.
Z czasem nauczyła się omijać panów w mundurach,
a kiedy ich jednak spotkała, dochodzili, no cóż, do porozumienia.
"Proszę pani, wie pani, że przejechała na czerwonym?"
(po hiszpańsku)
"Nie mówi pani po angielsku?"
"Nie."
(Śmiech)
Ale na każdego przyjdzie pora
i w końcu wylądowała w sądzie,
gdzie wykłóciła się z sędzią o złagodzenie wyroku.
Co z pewnością przejdzie do historii.
Ale teraz, już po siedemdziesiątce, przestała prowadzić.
A to oznaczało, że każdy członek rodziny musiał
zabierać ją na farbowanie włosów, wiecie,
na ten dziwny niebieski kolor, pasujący do jej poliestrowego kostiumu,
no wiecie - taki kolor, jak Buick.
Ktokolwiek? W porządku.
Kawałki nitki na nogach, pozostałości po robótkach ręcznych.
No i sportowe buty,
na których się buja.
(Śmiech)
To właśnie jej zestaw obowiązkowy.
I właśnie ta kobieta chce, żebym przyjechała do niej sobotnim rankiem,
kiedy mam dużo roboty, ale kubańskie poczucie winy jest silniejsze.
Może nie brnijmy w politykę. Więc jadę do matki.
Oto jestem. Ona czeka pod wiatą.
Bo oczywiście mają wiatę dla aut.
Taką krytą blachą falistą, wiecie?
Buick jest zaparkowany przed wiatą,
a ona podzwania sobie kluczykami.
"Mam dla ciebie niespodziankę, kotku!"
"Jedziemy twoim samochodem?"
"Nie my jedziemy - ja jadę".
Po czym sięga do kieszeni i wyciąga coś strasznego.
Opowiadanie to interaktywna sztuka, więc możecie mi podpowiedzieć, co wyciąga.
Jasne - prawo jazdy - całkowicie ważne prawo jazdy.
Wydane przez wydział komunikacji gminy Gwinnett.
Skończeni idioci.
(Śmiech)
Mówię: "To jest prawdziwe?"
"Tak myślę."
"Czy ty w ogóle jeszcze widzisz?"
"Widocznie tak."
"O Jezu!"
Pakuje się do samochodu, na siedzeniu ma dwie książki telefoniczne.
Nawet nie mogłabym tego zmyślić - taka jest malutka.
Używa parasolki, żeby móc zatrzasnąć drzwi.
A jej córka - ja, słodka idiotka, gapię się na te scenę,
jak jakieś cielę na malowane wrota.
"Idziesz czy nie?"
"O Boże", mówię. "No dobra. A ojciec wie, że znów prowadzisz?"
"Chyba sobie żartujesz!"
"Jak to, nie wie?"
"Prowadzę tylko, kiedy drzemie".
No i pojechałyśmy, ojciec na szczęście spał, bo zabiłby mnie,
gdybym jej dała samej wsiąść do auta.
Wrzuca wsteczny - jedziemy setką na podjeździe - na wstecznym!
Zapinam przednie pasy,
Obwiązuję się tylnimi, wiążę podwójne węzły.
Serio - w ustach sucho jak na pustyni Kalahari.
Kurczowo trzymam się uchwytu w drzwiach. Widzicie to?
Ona pogwizduje, a ja w końcu
dyszę jak podczas porodu, wiecie jak?
Tylko kilka pań zrobiło "uh-uh-uh". W porządku.
I mówię: "Mama, zwolnij!"
Bo teraz jedziemy już autostradą 285,
obwodnicą Atlanty, która obecnie ma siedem pasów
a my jedziemy po wszystkich, mówię wam.
Krzyczę: "Mamo trzymaj się pasa!"
"Zbudowali siedem, to trzeba je wykorzystać."
I jedzie...
Nie uwierzę, że jeszcze nie dostała mandatu.
Więc myślę - może pogadamy dla odwrócenia uwagi.
Pomoże mi to złapać oddech. I może uspokoi puls.
"Mamusiu, wiem, że już cię zatrzymali".
"Nie, nie - o czym ty mówisz?"
"Masz prawko, od kiedy znów prowadzisz?"
"Cztery czy pięć dni".
"Jasne...I jeszcze cię nie zgarnęli?"
"Mandatu nie dostałam".
Mówię: "Jasne, jasne. Przyznaj się wreszcie".
"Okej, więc zatrzymałam się na czerwonym
i do auta podszedł jakiś, no wiesz, facet".
"A przypadkiem miał na sobie mundur
i wyraz przerażenia na twarzy?"
"Nie byłaś tam, to nie zaczynaj..."
"No powiedz... był mandat?"
"Nie." - zaczęła wyjaśniać --
"Ten człowiek..." - najlepiej będzie, jak wam zacytuję,
bo inaczej opowieść trochę traci, wiecie -
"...podszedł do auta i robi tak...
więc myślę sobie, że musi być dość stary, wiesz".
Więc podnoszę wzrok i myślę sobie,
że może jeszcze wpadnę mu w oko".
"Mamo! Ciągle to robisz?"
"Jeśli działa, to działa, kochana".
Więc mówię: (po hiszpańsku)
"I - nie zgadłabyś - ten facet był na misji w Hondurasie".
(Śmiech)
Opowiada, jak gada z policjantem i w pewnym momencie kwituje:
"I tyle. Po sprawie. Załatwione".
"Co załatwione?
Dostałaś mandat? Nie dostałaś? Co?"
"Nie, spojrzałam - było zielone, to odjechałam".
(Śmiech)
Wy raczej powinniście się bać.
No i nie wiem, czy tylko się ze mną droczy,
jak kot z myszą -
z lewej łapy do prawej i znów do lewej...
Ale podjeżdzamy właśnie pod market.
Słuchajcie, byliście kiedyś w weekend w sklepie, tak?
No, co z wami? Tak, tak... możecie odpowiedzieć.
Publiczność: Tak
Okej, więc znacie ten stan, kiedy wkracza się do parkingowego czyśćca,
błagając bóstwa wolnych miejsc,
żeby, jak tylko dołączycie do sznurka samochodów,
ktoś zaczął wyjeżdżać z najbliższego miejsca parkingowego,
pozwalając się wam tam wślizgnąć.
Ale to się zazwyczaj nie zdarza, prawda?
Pierwsze, co mówię to: "Mamo, dlaczego tutaj jesteśmy?"
"Chodzi ci o to, dlaczego jesteśmy w samochodzie?"
"Nie, przestań -- dlaczego jesteśmy tutaj dzisiaj?
Jest sobota. Są święta".
"Bo muszę wymienić majtki twojego ojca".
Wiecie, jest to w pewien sposób machiawelicznie myślenie,
które... Wiecie, dla mnie umysł tej kobiety
jest labiryntem króliczych nor.
Czy chcę tam wchodzić? Bo jeśli nie wystarczy mi nici Ariadny, którą mogę zaczepić --
czy macie już dosyć metafor? -- w pewnym punkcie, to mogę się już nie wydostać.
Ale tego chyba nie muszę tłumaczyć --
(Śmiech)
"Dlaczego musimy oddać majtki taty akurat teraz?
I dlaczego? Co jest nie tak z jego majtkami?"
"Tylko się niepotrzebnie zdenerwujesz".
"Ależ skąd. Zresztą, dlaczego? Co? Czy coś jest z nim nie tak?"
"Nie, nie. Jedyne, co można o nim złego powiedzieć jest to, że jest idiotą.
Wysłałam go do sklepu -- co było moim pierwszym błędem --
więc poszedł kupić majtki i on kupił bokserki z zapięciami,
a miał kupić zwykłe".
"Dlaczego?"
"Czytałam o tym w Internecie. Przez nie można nie mieć dzieci".
"O, mój Boże!"
(Śmiech)
Oliwia? Hę? Hę?
W międzyczasie posunęliśmy się do przodu o kolejny metr,
a moja matka w końcu powiedziała mi: "Wiedziałam, wiedziałam.
Jestem imigrantką i znajdziemy wolne miejsce. A nie mówiłam? O, tam".
Wskazuje na okno od strony pasażera, więc wyglądam na zewnątrz
i trzy -- trzy -- rzędy dalej --
"Patrz, ten Chevy..."
Widzę, że ledwo powstrzymujecie śmiech, ale nie wiecie --
że jesteście aż tak politycznie poprawni -- zauważyliście?
Wyluzujcie ["chevy" to "chevrolet", ale i okrzyk na polowaniu lub "pogoń", "ścigać"].
"Patrz, ten Chevy -- jedzie w naszym kierunku".
Mamo, mamo, mamo, czekaj, czekaj, czekaj. Chevrolet jest trzy rzędy dalej".
Patrzy na mnie, jakbym była jej upośledzonym umysłowo dzieckiem --
debilem, do którego musi mówić bardzo powoli i wyraźnie.
"Wiem o tym, skarbie. Wysiądź z samochodu,
i idź stanąć tam na miejscu parkingowym do czasu, kiedy przyjadę".
W porządku, chcę zrobić głosowanie. Nie krępujcie się. Nie, nie.
Jak wielu z was choć raz w życiu -- jako dziecko, jako dorosły --
stało na miejscu parkingowym, aby go dla kogoś zarezerwować?
Jesteśmy jak tajne stowarzyszenie z tajnym znakiem rozpoznawczym, nie?
(Śmiech)
A po latach terapii mamy się świetnie.
Mamy się świetnie. Wszystko u nas w porządku.
Cóż, postawiłam się jej.
Chodzi o to -- wiecie, pomyślałby kto, że po tym czasie się już jakoś trzymam.
Powiedziałam: "Nie ma mowy, mamo, robiłaś mi obciach przez całe moje życie".
Oczywiście, jedyna riposta, jaka jej przyszła do głowy: "Czy ja kiedykolwiek zrobiłam ci obciach?
(po hiszpańsku)
Wciąż jeszcze mówi, gdy zatrzymuje samochód,
a potem zaciąga ręczny hamulec, otwiera drzwi
i z zadziwiającą, jak na kobietę w jej wieku, zwinnością
wyskakuje z samochodu, wywalając na zewnątrz książki telefoniczne,
a następnie obchodzi --
ma ze sobą tanią torebkę z Kmart'u --
obchodzi samochód z przodu.
Jak na kobietę w jej wieku rozwija też niesamowitą prędkość lądową.
Zanim się spostrzegłam, przemknęła przez parking
pomiędzy samochodami, a ludzie za mną w charakterystycznym
dla świąt duchu miłosierdzia i miłości bliźniego... piii-piii piii-piii.
"Już jadę" - mówię, wykonując ekspresyjne gesty dłońmi.
Pospiesznie się przesiadam, zamykam drzwi i zostawiam książki telefoniczne tam, gdzie są.
A teraz będzie coś nowego, tak żebyście -- nadążacie?
Poczekamy jeszcze na tych, co nie załapali. Okej.
Ruszam z miejsca -- i w tym momencie dziecko mówi mi --
zepsuję opowieść, jeśli opowiem o niej wcześniej,
bo to jest moje lakoniczne dziecko.
To dziecko stosuje minimalizm we wszystkim, co popadnie.
Wiecie, jada małe posiłki.
Język jest czymś, co należy wymierzać
w małych fonemach -- wiecie, jako małe hmm, hmm-hmm-hmm-hmm.
Nosi ze sobą wysłużony notes i długopis.
Dzierży wielką moc.
Słucha, ponieważ ludzie, którzy opowiadają opowieści robią to w pierwszej kolejności,
ale od czasu do czasu przerywa milczenie i pyta:
"Jak się to pisze? Jaki rok? Okej."
Kiedy za 20 lat wyda oficjalne sprostowanie tego, co tu mówię,
nie wierzcie jej na słowo.
Ale to jest moja córka Lauren, moja niezwykła córka,
moje dziecko z zespołem Aspergera i osobowością borderline.
Bądź błogosławiony, doktorze Watson.
Mówi: "Mamo, musisz to zobaczyć!"
Kiedy to dziecko mówi mi, że mam na coś patrzeć, to coś jest na rzeczy.
Choć nie powinno mnie już nic dziwić, bo
w końcu dorastałam u boku tej kobiety.
Mówię jej: "Lauren, opowiadaj na bieżąco, co się dzieje. Ja nie mogę --"
"Nie, mamo, musisz to zobaczyć".
Ja muszę patrzeć. Ty musisz patrzeć.
Nie chcesz rzucić na to okiem?
Oto i ona.
Patrzę na nią osłupiała z wrażenia --
stoi tam z lekko rozstawionymi butami, ale pewnie.
Trzyma tą tanią torebkę z Kmart'u przed sobą i dzierży ją jak broń.
Odpiera tony stali samą siłą
swojej małej osobowości, tym wiedźmowym głosem, mówiąc takie rzeczy jak:
"Wycofaj się, koleś! Nie, jest zarezerwowane!"
(Śmiech)
Gotowi? Zapnijcie pasy, bo teraz dopiero będzie jazda.
"Nie, moja córka nadjeżdża tamtym Buickiem.
Kotku, usiądź prosto, tak by cię widzieli".
O, Jezu. O, Jezu.
W końcu dojeżdżam na miejsce. Podkreślam, że to się dzieje na południu.
Nie wiem, w jakiej części kraju mieszkacie.
Sądzę, że w głębi duszy kochamy opowieści.
Skrycie chcemy nasz ulubiony kocyk i kogoś ukochanego obok.
Chcemy zwinąć się w kłębek, mówiąc: "Opowiedz mi, opowiedz mi".
Nie daj się prosić, kochanie, opowiedz mi o tym".
Na południu Ameryki kochamy dobre opowieści.
Ludzie odjechali samochodami na bok.
To znaczy, wyszli z kolejki,
otworzyli swoje bagażniki, wyciągnęli krzesła ogrodowe i zimne napoje.
Zakłady zostały obstawione.
"Stawiam na tą małą panią. A niech to!"
(Śmiech)
A ona nakierowuje mnie, poruszając się przy tym, jakby salsę tańczyła.
Jest -- w końcu -- Kubanką.
Myślę sobie: "Gaz, hamulec. Gaz, hamulec".
Chcesz powiedzieć, że nigdy ci się to nie zdarzyło? Tak? No.
Wjeżdżam, parkuję samochód.
Słychać ryk -- mój, a nie silnika.
Wyskakuję z auta tuż obok niej, mówiąc: "Nie ruszaj się!"
"Nie mam zamiaru nigdzie iść".
Czemu miałaby. Ma najlepsze miejsce na pokazie greckiej tragedii.
Wychodzą, a tam stoi Esther.
Przytula się do torebki.
"Que?" - co znaczy "Co?" -- i wiele, wiele więcej.
(Śmiech)
"Mamo, czy ty nie masz wstydu?"
Wszyscy ludzie wokół się na nas gapią".
"Tak naprawdę to niektórzy -- ale opowiadając musicie zmyślać, ludzie.
To jest jeden z sekretów zawodowych.
Wiecie co? Niektóre z tych opowieści ubarwiam tu i ówdzie.
Niektóre. Zwykle są w sam raz, w sam raz. W sam raz, by je opowiedzieć.
Mówi do mnie tak...
Po czym mówię -- zacznę jeszcze raz --
"Czy ty nie masz wstydu?"
"Nie, zrezygnowałam z niego razem z rajstopami -- jedno i drugie jest zbyt ograniczające".
(Śmiech)
(Brawa)
Tak, możecie sobie klaskać, ale z drugiej strony zostało 30 sekund do końca.
Mało brakowało, abym wybuchnęła, kiedy nagle ktoś dotyka mnie w ramię.
Dzielny człowiek.
Myślę sobie: "To jest moje dziecko. Jak ono śmie?
Wyskoczyło tak po prostu z obcego samochodu".
Ale to mi nie przeszkadza, bo moja matka wydziera się na mnie, ja na nią.
To wspaniała hierarchia i sprawdza się w praktyce.
(Śmiech)
Odwracam się, ale nie stoi tam dziecko, a młoda kobieta.
Trochę wyższa niż ja. Bladozielone, rozbawione oczy.
Towarzyszył jej młody mężczyzna -- mąż, brat, kochanek -- nie ważne, nie płacą mi za rozróżnianie ich.
Mówi do mnie tak: "Proszę pa-aanii" -- bo tak w tamtych stronach mówimy --
"czy to Pani matka?"
Powiedziałam: "Nie, ja tylko chodzę za starymi, niskimi kobietami,
żeby sprawdzić, czy się zatrzymają. Tak, to moja matka!"
Chłopak na to: "Cóż, to, co moja siostra miała na myśli" --
spoglądają na siebie porozumiewawczo -- "Boże, ona jest szalona!"
Powiedziałam (po hiszpańsku), a młoda dziewczyna i młody chłopak na to:
"Nie, nie, kochana, chcemy, abyś wiedziała jeszcze jedną rzecz".
Powiedziałam: "Słuchajcie, proszę was, pozwólcie mi się nią zająć,
bo ja ją znam i uwierzcie mi - ona jest jak mała broń atomowa.
Rozumiecie, we własnym interesie jest obchodzenie się z nią ostrożnie".
A dziewczyna na to: "Wiem, ale... jak Bóg mi świadkiem,
przypomina nam naszą matkę".
Jeszcze trochę, a zacznę za tym tęsknić.
Odwraca się do niej na pięcie.
Półszeptem mówi do niej: "Boże, jak mi jej brakuje".
A następnie odwracają się i odchodzą ramię w ramię,
pogrążeni w swojej zadumie.
Wspomnieniach jakiejś działającej na nerwy kobiety, która była ich uśmiechem od losu wyciągniętego z puli genów.
Odwracam się do Esther, która buja się na swoich butach i mówi do mnie tak:
"Wiesz co, skarbie?"
"Co takiego, mamo?"
"Będę cię doprowadzała do szaleństwa przez jakieś następne 14 - 15 lat,
zakładając, że będziesz miała szczęście, ale potem, skarbie, będziesz za mną tęskniła".
(Brawa)