Çatışma sonrası toparlanma süreci ve bu süreci
nasıl daha iyi yönetebileceğimizle ilgili konuşacağım.
Çatışma sonrası toparlanmanın tarihçesi çok iç açıcı değil.
Kayıtlara göre çatışma sonrası durumların yüzde 40'ı,
on sene içinde tekrar çatışmaya dönmüş.
Öyle ki, bunlar iç savaşların yarısına sebep gösteriliyor.
Durum neden bu kadar kötü?
Çatışma sonrası durumlara
uygulanan geleneksel müdehaleler
hep üç ilkeye dayanır.
Birincisi, asıl önemli olan politikadır.
Yani, öncelik politikaya verilmelidir.
İlk olarak siyasi yapı inşa edilmelidir.
Ve ikinci adımda şu denir:
Durum oldukça tehlikeli, ama kısa bir süre için.
Barış koruyucularını sevk edin, ama en kısa sürede geri çekin.
Yani, kısa dönem barış koruyucuları.
Ve üçüncüsü, barış koruyucularının çıkış stratejileri nedir?
Bir seçim.
Bu seçim, meşru ve güvenilir bir hükumet üretecektir.
Geleneksel yaklaşım budur.
Bence bu yaklaşım gerçeği göz ardı ediyor.
Görüyoruz ki bu durumun hızlı bir çözümü yok.
Kesinlikle hızlı bir güvenlik çözümü de yok.
Bizim kendi çatışma sonrası on yılımızda,
çatışmaya geri dönüşün risklerini inceledim.
Ve risk on sene boyunca hep yüksek seyretti.
Ve politik reformlara rağmen hep yüksek kaldı.
Seçim, güvenilir ve yasal bir hükumet üretebilir mi?
Seçim sadece bir kazanan ve bir kaybeden üretir.
Ve kaybedenle uzlaşı sağlanmamıştır.
Gerçek şu ki bu sırayı tersine çevirmemiz gerek.
Politika önce değil,
en son halledilmelidir.
Eğer kalkınmaya güvenlik ve ekonomik gelişmeye dayalı
bir temelden başlarsanız,
on sene içerisinde,
politika da kolaylaşacaktır.
Neden politika kolaylaşır?
Ve neden ilk etapta bu kadar zordur?
Çünkü yıllar süren tıkanma ve düşüşün ardından,
politik düşünce sıfıra sıfır elde var sıfırdır.
Eğer tıkanıklık varsa,
ben sadece sen düşünce yükselebilirim.
Ve bu durum yapıcı bir politika üretemez.
Yani mantalite elde var sıfırdan
pozitif toplama kayarsa
üretken politikalar elde edebilirsiniz.
Eğer refah gerçekten kuruluyorsa,
ancak o zaman pozitif mantalite elde edersiniz.
Ve kalkınmanın gerçekleşmesi için, güvenliğin sağlanması gerek.
Gerçeklerle yüzleşince elimizdekiler bunlar.
Ama gerçeklerle yüzleşmenin amacı
gerçekliği değiştirmektir.
Onun için şimdi izninizle
bu durumun gerçekliğini değiştirmek için
iki alternatif yaklaşım sunmak istiyorum.
Birincisi, üç ana oyuncunun, ki bunlar
farklı oyuncular ve şu anda koordineli değiller,
bunların birbirine bağımlılığının tanınması gerekmektedir.
Birinci oyuncu güvenlik meclisi.
Güvenlik meclisinin görevi,
güvenliği sağlayan barış koruyucularını
temin etmektir.
Ve öncelikle barış gücünün
işe yaradığı onaylanmalıdır.
Bu uygun maliyetli bir yaklaşımdır.
Güvenliği artırır.
Ama bunun uzun vadeli olması gerekir.
Bunun, sadece bir kaç senelik değil,
on senelik bir girişim olması gerekir.
Bu sadece bir oyuncu, güvenlik meclisi.
İkinci oyuncu, önceki gruptan farklı olarak,
bağışçılardır.
Bağışçılar kargaşa sonrası yardım sağlar.
Şu ana kadar genellikle,
bağışçılar ilk bir iki yıl ilgili oldular,
sonra sıkıldılar.
Başka bir olaya yoğunlaştılar.
Kargaşa sonrası ekonomik toplarlanma
yavaş bir süreçtir.
Ekonomide hızlı işleyen bir süreç yoktur
düşüş dışında.
Oldukça hızlı düşebilirsiniz.
(Gülüşmeler)
Bağışçılar eldeki duruma en azından
on sene katılmalıdırlar.
Ve üçüncü oyuncu
kargaşa sonrası hükumetidir.
Ve bu hükumetin yapacağı iki önemli şey vardır.
İlk olarak ekonomik reform yapmalıdır,
anayasal politikalarla zaman kabetmemelidir.
Ekonomi politikasını oturtmalıdır.
Neden? Çünkü kargaşa sırasında
ekonomi politikası çöker.
Hükumetler kısa vadeli fırsatlara atlarlar,
ve kargaşanın sonunda, yapılan bu hataların cezası çekilir.
Yani kargaşanın mirası gerçekten kötü bir ekonomi politikasıdır.
Şimdi bir yanda reform planları var, bir yandan da kenetlenme planları.
Kenetlenme planları seçimlerle elde edilmez.
Seçimler kaybeden çıkarır, o da dışlanır.
Yani kenetlenme planı gerçek anlamıyla
tarafları masaya çağırmak demektir.
Evet bu üç oyuncu,
ve uzun vadede birbirlerine
bağımlıdırlar.
Eğer güvenlik meclisi on sene boyunca kendini
güvenliğe adamazsa,
özel sermayeyi çekmek için teminat ortamı oluşmaz.
Eğer politika reformu ve yardımlar gelmezse,
ekonomik düzelme sağlanamaz
ve ekonomi düzelmezse barış koruyucuları için çıkış olmaz.
Yani bu birbirine bağımlılığı, resmi,
karşılıklı taahhütlerle tanımamız gereklidir.
Birleşmiş Milletler'in aslında
bu karşılıklı sorumlulukların tanınması için bir sözleşmesi var.
Buna sözleşme dili deniyor.
Bizim kargaşa sonrası sözleşmeye ihtiyacımız var.
BM bünyesinde bu sözleşmeleri yöneten bir birim bile var,
Barış İnşa Komisyonu.
Kargaşa sonrasında bu üç tarafı
bir araya getirmesi beklenen
standart kurallar olması
elbette en ideali olurdu.
Evet, bu ilk fikirdi:
Birbirine bağlılığı tanıma.
Şimdi buna alternatif ikinci yaklaşıma geçmek istiyorum.
Bazı kritik amaçlar üzerine odaklanacağız.
Kargaşa sonrası elimizdekiler, farklı öncelikleri olan
çeşitli oyuncuların olduğu bir kalabalıktır.
Eğer ihtiyaçlardan yola çıkarsanız
sonuca odaklanan bir plan kuramazsınız,
çünkü bu gibi durumlarda, ihtiyaç her alandadır,
ama değişiklik uygulama kapasitesi sınırlıdır.
Yani disiplinli ve kritik noktalara odaklanmış olmamız gerekiyor.
Ve bence çatışma sonrası bir durumda
üç şey kritik önem arz eder.
İş imkanları.
Temel hizmetlerin geliştirilmesi --
özellikle sağlık, çünkü çatışma sırasında çökmüştür.
Yani, iş, sağlık ve temiz hükümet.
Bunlar üç önemli önceliktir.
Şimdi her biri hakkında birazcık konuşacağım.
İş.
Çatışma sonrası durumlarda
iş olanakları yaratmak için en bariz yöntem nedir?
Ve iş neden bu kadar önemlidir?
Kim için iş? Özellikle genç adamlar için iş.
Çatışma sonrası durumlarda,
durumun tekrar çatışmaya yönelmesinin sebebi
yaşlı kadınlar öfkeli olduğu için değildir.
Genç adamlar öfkeli olduğu içindir.
Ve neden öfkeli olurlar? Çünkü bir uğraşları yoktur.
Yani genç adamların istihdam edileceği iş olanakları
yaratmak için yöntemler lazım.
Ve bu zordur.
Çatışma sonrası durumlarda hükümetler
genellikle kamu hizmetlerini şişirirler.
Bu iyi bir fikir değil.
Sürdürülebilir değil.
Aslında kamu hizmetleri şişirilerek
uzun vadeli sorumluluk altına girilir.
Özel sektörü genişlemeye yöneltmek de zordur,
çünkü çatışma sonrası durumlarda,
uluslararası ticarete açık her tür aktivite,
rekabetten uzak olacaktır.
Bunlar ihracat üretimine uygun ortamlar değildir.
Ama uluslararası ticarete açılmayan bir sektör vardır ki,
ki bir sürü de iş olanağı yaratabilir,
ve çatışma sonrası durumda,
gelişmeye oldukça açık bir sektördür,
inşaat sektörü.
İnşaat sektörü, bariz bir şekilde,
yeniden kurulum için hayati bir sektördür.
Ama genellikle bu sektör çatışma sırasında söner gider.
Çatışma sırasında insanlar yıkmakla meşguldür.
Etrafta inşaat yapılmaz ve sektör sönüp gider.
Ve tekrardan genişletmeye çalıştığınızda,
pörsüdüğünden dolayı,
bir çok engelle karşılaşılır.
En başta, fiyatlar uçar
ve yozlaşmış politikacılar kiralardan nemalanmaya başlar.
Ama hiç istihdam sağlanmaz.
Yani izlenecek politikanın önceliği,
inşaat sektörünün önündeki bu engelleri kaldırmak olmalı.
Bu engeller neler olabilir?
Yoğun iş gücü kullanarak, bir yapıyı
başarılı bir şekilde inşa etmek için neler gereklidir?
Öncelikle araziye erişim gerekir.
Genellikle yasal sistem çökmüştür
ve bu yüzden araziye bile erişemezsiniz.
İkinci olarak inşaat sektörünün
sıradan işleri için bile ustalık lazım.
Çatışma sonrası durumlarda ustaları tekrar toplamak için
sadece Sınır Tanımayan Doktorlar değil,
Sınır Tanımayan Tuğlacılar da gerekir.
Firmalar gerekir. Öncekiler silinip gitmiştir.
Yani yerel firmaların gelişmesi teşvik edilmelidir.
Bunu yaparsak, sadece iş yaratmakla kalmaz,
milli altyapıyı da iyileştirir
ve güçlendiririz.
İş konusundan diğer konuya geçelim,
temel sosyal hizmetleri geliştirmek.
Ve şimdiye kadar, bağışçılar arasında
çatışma sonrası temel hizmetlerin
nasıl kurulacağı konusunda
şizofrenik bir yaklaşım oluştu.
Ancak 1950ler İskandinavya'sında görülecek
etkili bir devlet yapılanması oluşturmak için
sözde bir çaba başlatıyorlar.
"Haydi bütün bu işler için sorumlu olacak
bakanlıklar kuralım."
Ve bu şizofreniktir, çünkü bağışçılar
içten içe bunun gerçekçi bir plan olmadığını bilirler
ve bir de komple kestirmeden giderler:
Sadece sivil toplum örgütlerini destekleyelim.
Bu yaklaşımlardan ikisi de mantıklı değil.
Bu yüzden benim önerim:
Bağımsız Hizmet Yetkilileri.
Sorumlu bakanlığın işlevini üçe bölelim.
Planlama ve idare bakanlıkta kalsın;
hizmetlerin ulaştırılması için ise
en etkili yol ne ise onu kullanalım.
Kiliseler, sivil toplum kuruluşları, yerel topluluklar,
hangisi işe yarıyorsa.
Ve bu arada, bir halk temsilcisi olmalı,
halk bütçesini
ve özellikle bağış bütçesini,
tedarikçilere dağıtan
Bağımsız Hizmet Yetkilisi.
Böylece sivil toplum örgütleri de halkın hükümet sisteminden
bağımsız olmak yerine, onun bir parçası olurlar.
Bunun bir avantajı da, parayı tutarlı paylaştırmaktır.
Bir diğeri, sivil toplum örgütlerini sorumlu hale getirmektir.
Kaynaklara ulaşmak için
birbirlerine karşı yarışacakları
müsabakalar yaratabilirsiniz.
Oxfam gibi iyi sivil toplum örgütleri bu fikre sıcak bakıyor.
Bu disiplin ve sorumluluğu üstlenmeye istekliler.
Temel hizmetleri artırmanın bir yolu da buydu.
Ve bu fon hükümet tarafından sağlanacağı için
bu hizmetleri üstlenmiş de olacak.
Yani Birleşmiş Devletler ve birtakım
sivil toplum kuruluşu sayesinde olmayacak.
Tamamen ülkenin kendi çatışma sonrası hükümeti
tarafından sağlanmış olacak.
Yani, iş, temel hizmetler ve sonunda temiz hükümet.
Temiz, yani takip edilen para.
Her çatışma sonrası hükümeti,
öyle meteliksizdir ki, yaşam desteği için
bizim paramıza ihtiyaç duyar.
Bu ülkelerin çekirdek bütçelerine para koymazsak
devlet temel fonksiyonlarını dahi yerine getiremez.
Fakat çekirdek bütçelerine para koyduğumuzda
paranın doğru harcandığını kontrol edecek dürüst
bütçe sistemleri olmadığını da biliyoruz.
Ve yalnızca para verip gözlerimizi kaparsak
sadece para boşa gitmekle kalmaz --
bu problemlerimizin en küçüğü --
para ele de geçirilir.
Para, politik problemin kalbindeki fırsatçılar tarafından ele geçirilir.
Böylece gücü istemeden problemi oluşturan insanlara vermiş oluruz.
Yani temiz hükümet kurmak demek,
evet, bütçeye para sağlamak,
fakat aynı zamanda para akışını kontrol edecek
denetleme mekanizması sağlamaktır.
Birleşmiş Milletler'e göre Bosna'nın en zenginlerinden biri olan
Paddy Ashdown,
kitabında kendi deneyimini şöyle anlatmıştı;
"Esas ihtiyacım olanın,
o paranın peşine düşecek sınır tanımayan muhasebeciler olduğunu
farkettim."
Yani özetle,
çözüm paketi bu.
Amaç nedir?
Bunu takip edersek, neyi başarmayı umuyoruz?
10 yıl sonra,
inşaat sektöründeki yoğunlaşma
hem iş,
hem de güvenlik sağlamış olur
-- çünkü gençler iş sahibi olmuştur --
ve altyapı tekrar kurulmuştur.
İnşaat sektörüne odaklanmak budur.
Bağımsız hizmet yetkilileri aracılığıyla
temel hizmet sağlanmasına odaklanmak da,
hem temel hizmetleri
düştükleri felaket seviyeden kurtaracak,
hem de sıradan halka
hükümetin işe yaradığı hissini verecektir.
Temiz hükümet üzerindeki vurgu ile
yozlaşmış politikacılardan da gitgide arınılacaktır,
çünkü politika işinde
paraya yer kalmayacaktır.
Ve politikacıların belirlenmesi
ve seçimi, yavaş yavaş
yozlaşmıştan dürüste doğru evrilecektir.
Bu bize ne sağlar?
Yavaş yavaş
yağmacılık politikasından
umut politikasına geçilecektir.
Teşekkürler.
(Alkış)