Bir gerçek
bir kaç yıl önce
MIT'de ortaya çıktı.
Bir dilbilimci olan Ken Hale
şu anda dünyada 6.000 dilin
konuşulduğunu söylüyor,
3.000 dil artık çocuklar tarafından konuşulmuyor.
Yani bir jenerasyon sonra,
kültürel çeşitliliğimizin yarısını kaybedeceğiz.
Şöyle devam ediyor,
her iki haftada bir,
bir yaşlı, kültürünün
son kelimesini mezara
götürüyor.
Böylece tüm bir felsefe,
dünyanın doğası üzerine, azar azar
yüzyıllar süresinde ortaya çıkan bilgi birikimi
yok oluyor.
Ve bu her iki haftada bir oluyor.
Böylece son 20 yılda,
diş ameliyatımdan beri,
dünyayı dolaşıyorum
ve bu insanların bazılarının hikayeleri
ile geri gönüyorum.
Ve -- şimdi yapmak istediğim şey
bu hikayelerden bazılarını sizinle paylaşmak.
Bu Tamdin.
69 yaşında bir rahibe.
Tibet'te, ülkesinin işgalini küçük bir pankart ile
protesto ettiği için
iki yılını hapiste geçirmiş.
Ve onunla buluştuğumuzda,
yürüyüşten geliyordu. Himalayalar'da
Tibet'in başkenti Lhasa'dan
Hindistan boyunca Nepal'a --
30 günde --
önderi Dalai Lama ile buluşabilmek için.
Dalai Lama, Hindistan'ın Dharamsala şehrinde yaşıyor.
Yani bu resmi Tamdin'in dönüşünden
üç gün sonra çektim,
ayağında, ayak parmağı ucundan dışarı fırlamış
ayakkabılarıyla.
Ve Mart ayı boyunca bu yürüyüşü gerçekleştirdi,
ve 5.600 metrede Mart'ta çok kar vardı.
Bu Paldin.
Paldin, 62 yaşında bir rahip.
Ve hapiste 33 yıl kaldı.
Ve o isyan sırasında -- ki manastırındaki herkes hapse atıldı
Dalai Lama Tibet'i
terk etmek zorunda kaldığı
yıldı.
Ve
dövüldü, aç bırakıldı,
işkence gördü -- bütün dişlerini hapishanede kaybetti.
Ve o gördüğümde, yaşlı ve nazik bir adamdı.
Ve gerçekten beni etkiledi --
Hapisten çıktıktan iki hafta sonra o gördüm --
o tecrübelere rağmen böyle bir
insan olarak çıkmıştı.
Dharamsala'da bu insanlarla buluştum,
ve orada beş hafta geçirdim,
ve Tibet'ten Dharamsala'ya akan
bu mültecilerden benzer hikayeler
duyuyordum.
Ve beşinci haftada
Dalai Lama'nın halka açık dersleri vardı.
Ve
onu dinleyen rahip ve rahibeler arasında
bir çoğu ile söyleşiler yapmıştım,
ve hikayelerini dinlemiştim,
ve yüzlerini seyretmiştim,
ve bize bir küçük bir FM radyo verdiler,
ve böylece öğretilerin çevirisini dinleyebiledik.
Ve dediği şey şuydu,
düşmanlarınıza değerli mücevherler gibi davranın,
çünkü o düşmanlar,
aydınlanmanın yolunda tahammülünüzü
ve sabrınızı arttıracaktır.
Ve ben -- bu benim için çok vurucuydu,
böyle tecrübelerden geçmiş bu insanlara bunu diyebilmek.
2 ay sonra, Tibet'e gittim
ve fotoğraflarımı
yanıma alarak söyleşi yaptığım insanların yanına gittim. Benim işim bu.
Röportaj yaparım ve portreler çizerim.
Ve -- bu minik bir kız.
Bu resmi Jokhang Tapınağının üstündeyken çektim.
Ve içeri sızmalıydım --
çünkü Tibet'te Dalai Lama'nın fotoğrafını çekmek yasak --
tutuklanmanın en kolay yolu bu olsa gerek.
Dolayısıyla cüzdana sığabilecek büyüklükteki Dalai Lama resimlerini sızdırdım,
ve böylece onları dışarı çıkarabildim.
Ve o resimleri halka verdiğimde,
ya resmi göğüslerine bastılar,
veya başlarının üstüne koydular ve öylece durdular.
Ve bu --
yani, o zaman -- ki bu anlattığım 10 sene önce oldu --
Dalai Lama'nın ülkeyi terk edişinden 36 yıl sonraydı.
Böylece
Oraya gittim, insanlarla söyleşiler yaptım ve portrelerini çıkardım.
Bu Jigme ve kız kardeşi, Sonam.
Ve Tibet'in batısında yer alan,
Chang Tang adında bir platoda yaşıyorlar.
Burası 5.100 metre yüksekte.
Ve 5.500 metredeki daha yüksek bir yerden
geldiler.
Aynı şey: ona bir resim verdim,
alnına koydu.
Ve genelde
Polaroid verirdim, çünkü ışıkları kurarken,
ışıkları kontrol ederken,
Polaroid'i verince, çığlık atıp çadıra doğru koştu.
Bu Tenzin Gyatso,
İki yaşında Buddha'nın Merhameti'ne mazhar olmuş,
uzakta bir köy evinde,
neredeyse hiçbir şeyin ortasında.
Dört yaşında ise,
14. Dalai Lama oldu.
Gelişme çağında bir çocukken,
ülkesinin işgal edilmesiyle tanıştı,
ve bununla mücadele etmek zorunda kaldı -- ülkenin lideriydi.
Sekiz yaşında, bir düzen ile öldürüleceği
anlaşılınca,
Onu bir dilenci kılığına soktular
ve ülkeden bir at sırtında dışarı çıkardılar,
ve Tamdin'in gittiği aynı yolu takip etti.
Ve orada yaşadı -- ondan beri ülkesine geri dönemedi.
Ve
bu adamı bir gözünüzün önüne getirirseniz,
46 yıl sonra,
hala
şiddet dışı bir dille
siyasi ve insani haklar meselelerine bağlıdır.
Ve genç insanlar,
genç Tibetliler, artık bunun bir işe yaramadığını söylemeye başladılar.
Bilirsiniz, şid -- şiddet siyasi bir araç olarak
bugünlerde epey rağbet görüyor.
Ve
o hala şiddete mesafesini koyuyor.
O bizim dünyadaki şiddetsizliğe
karşı sembolümüz --
yaşıyan ikonlardan biri.
Bu da başka bir halk önderi.
Adı Moi. Burası Ekvator Amazon'u.
Ve Moi 35 yaşında.
Ve
burası Ekvator Amazon'u --
1972'de petrol keşfedildi.
Ve bu süreçte -- o zamandan beri --
çıkan petrol kadar, ya da çıkanın iki katı kadar petrol
Exxon Valdez kazasında
Amazon'un bu küçük bölgesine sızdı,
ve bu yöredeki kabileler sürekli olarak göçmek zorunda aldı.
Ve Moi
Huaorani kabilesinin bir mensubu,
ve bu "auca" diye bilinen ve
çok vahşi oldukları düşünülen bir kabile.
Ve onlar, mızrakları ve üflemeli silahlarıyla
sismologları ve petrol arayıcılarını
bölgeden uzak tutmayı başardılar.
Ve ben --
aslında biz -- orada bir ekiple beraberdim --
onlarla ormanda iki hafta geçirdik
avlanmalarını izledik.
Bu bir maymun avı sırasında,
zehirli uçlu oklarla avlanırken.
Ve bu insanların, yaşam alanları üzerine
bilgi birikimleri inanılmaz.
benim duyamadığımı, koklayamadığımı, göremediğimi görüyorlar.
Ve ben maymunları bile göremezken
onlar
bu minik oklarla onları avlıyorlardı.
Bu Yadira,
ve kendisi
5 yaşında. O da
Huaorani'ye komşu başka bir kabileden.
Ve onun kabilesi de petrol sızıntıları yüzünden
son 10 yıl içinde üç kez göçmek zorunda kaldı.
Ve hiç bir zaman bunu duymadık. Ve sonunda
bu insanlara kast edilen şuydu,
Kolombiya Planı çerçevesinde,
Paraquat veya Round Up, adı verilen herbisitler sıkıyorduk --
Ekvator Amazonu'ndaki binlerce dönümlük araziyi
ilaçlara karşı verdiğimiz mücadelede
yapraksız hale getiriyorduk.
Ve bunlar, bu kıyımdan en çok nasibini alan insanlar.
Bu Mengatoue.
Huaorani'lerin şamanı,
ve o --
bize dedi ki -- biliyorsun ben yaşlı bir adamım,
yoruluyorum, bu petrol arayacılarını
mızrakla kovalamaktan yoruluyorum,
dileğim def olup gitmeleri.
Ve ben -- işimi yaparken
genelde yalnız dolaşırım, ama şunu yaptım --
Discovery için bir program yaptım,
ve bu ekiple beraber gittim,
Bir grup insanla, özellikle Huaorani'ye,
gittiğim için oldukça endişeliydim,
Huaorani kabilesinin tam içine.
Ve
anladık ki, bu insanlar cidden
bana yerel insanlarla kaynaşmak için
bir-iki yol gösterdiler.
(Gülüyor)
9 Eylül'den önce yaptığım
şeylerden gibi --
Ağustos 2001 --
O sırada 16 yaşında olan
oğlum Dax'i aldım
ve onunla Pakistan'a gittik.
Çünkü ilk şunu istedim --
onu daha önce bir kaç gezime daha götürmüştüm,
ama bu sefer ona, günde bir dolardan daha az
bir parayla yaşayan insanları göstermek istedim.
İslam coğrafyasında bir tecrübe
edinmesini istedim,
ve ayrı onun --
oraya bir ekiple beraber çalışmak için gidiyordum.
Kalash isminde, İslam coğrafyasıyla çevrelenmiş,
çok küçük bir alanda yaşayan, 3.000 kişiden oluşan bir animist topluluğun
hikayesini çekmek için,
gitmiştik. 3.000 tane Kalash kalmıştı,
inanılmaz insanlardı.
Onun için de büyük bir tecrübeydi bu. Geceler boyu onlarla birlikte ayaktaydı,
davul çalarak ve dans ederek.
Ve bir futbol topu da getirmişti,
ve o köyde her akşam futbol maçı yaptık.
Ve sonra gidip
şamanlarıyla tanıştık.
Bu arada, Mengatoue da
kendi kabilesinin şamanı.
Ve bu da John Doolikahn,
Kalashların şamanı.
Dağların tepesinde,
Afganistan sınırında yaşıyor.
Aslında, diğer tarafta da Tora Bora var.
Usame bin Ladin'in
yaşadığı söylenen yer. Burası aşiretlerden oluşan bir coğrafya.
Ve biz
John Doolikahn'ı izledik
ve onunla beraber kaldık.
Ve şaman -- Şamanizm üzerine tam bir program yaptım,
çok
enteresan bir olay.
ama dünya üzerinde,
çok farklı şekillde transa geçiyorlar,
ve Pakistan'da,
ardıç yaprakları yakıyorlar ve
hayvan kurban ediyorlar,
hayvanın kanını yaprakların üzerine döküyorlar
ve sonra tüten dumanı soluyorlar.
Ve transa geçerken
bir yandan dağların tanrılarına
dua ediyorlar.
Bu -- malum,
çocuğu değişik gerçekliklere alıştırmak için,
bence önemli. Ertesi gün Dan Dennett'in dediği şuydu --
farklı dinler üzerine düşünürken bir müfredat oluşturmak --
sadece bir zihinsel esneklik kazandırmak --
onlara diğer inanç sistemlerini
anlamak için zihinsel esneklik sağlamak.
Bence inanç çatışmalarının görüldüğü
bugünün dünyasında bu çok gerekli bir şey.
Hele de bize mal olan tüm güvenlik meselelerini düşündükçe.
5 yıl önce yaptığımız şey şuydu:
Yerli komünitelerdeki çocuklarla
ABD'deki çocuklara buluşturmak.
Öncelikle,
Navahu'da bir yerle Seattle'da bir sınıf belirledik.
Şu anda 15 tane yerimiz var.
Katmandu, Nepal'de bir tane;
Dharamsala, Hindistan; Takaungu, Kenya --
Takaungu'nun üçte biri Hristiyan, üçte biri Müslüman
ve üçte biri animist, topluluk --
Ollantaytambo, Peru,
ve Arctic Village, Alaska.
Bu Daniel, bizim Arctic Village'daki
öğrencilerimizden biri.
Bu kütük kabinede yaşıyor:
su yok, ısı yok,
pencere yok
ve internet yok.
Ve bu -- bu --
ne kadar tutabileceğini görebiliyorum --
Burası dört sene önce Ollantaytambo, Peru'daki yerimiz.
İlk bilgisayarlarını gördükleri yer;
şimdi sıfınlarında bilgisayarları var.
Ve bunu yapış şeklimiz --
cocuklara dijital hikayeciliği öğretiyoruz.
Ve onlara, kendi çevrelerine hikayeler anlatmalarını sağlıyoruz.
Sevdikleri çevreye.
Ve burası Peru. Çocuklar, temizledikleri bir nehrin
hikayesini anlatıyorlar.
Şu şekilde yapıyoruz, çalıştaylar haline getiriyoruz,
ve dijital akışı ve hikaye anlatıcılığını
öğrenmek isteyen insanları bir araya getiriyoruz,
ve onlara çocuklarla
çalışmayı öğretiyoruz.
Ve geçtiğimiz yıl içerisinde bir grup genci bir araya getirdik,
ve harika oldu.
Hayalimiz gençleri bir araya getirmek
ki edindikleri kültürel etkileşim tecrübesi kadar
bu yörelerdeki çocukları eğitirken
ve iletişim becerilerini geliştirmelerine yardımcı olurken
kamu hizmeti tecrübeleri de olsun.
Burada, Dharamsala'daki
Tibetli çocukları Photoshop öğrenirken görüyorsunuz.
Tüm çocukların birer sayfasının olduğu bir web sitemiz var.
Bunlar çocukların filmleri. Çocukların yaptığı
60'a yakın filmimiz var,
ve inanılmazlar.
Size göstermek istediğim --
filmleri yapmalarını sağladıktan sonra,
onları topluluğa gösterebileceğimiz bir gece ayarlıyoruz.
Ve burası da Takaungu --
bir jeneratör ve dijital projektörümüz var,
ahırın üst kısmında muhafaza ediyoruz,
ve çocukların yaptığı filmlerden birini böyle gösterdik.
Ve websitemize girerseniz, bu çocukların çıkarıdğı
inanılmaz işleri görebilirsiniz.
Bu çocuklar -- başka bir şey daha var:
Bu insanların sesini duyurmalarını istedik.
Bu büyük motivasyonlarımızdan biriydi.
Ama diğer motivasyon ise
ülkemizin izole kalmış haline yönelikti.
National Geographic, ABD'de ve başka dokuz
sanayileşmiş ülkede
18 ile 26 yaş arasındaki gençlere
yönelik bir çalışma yaptı.
İki milyon dolarlık bir çalışmaydı bu.
ABD, coğrafya bilgisinde
sondan ikinci oldu.
Gençlerin yüzde 70'i
Afganistan'ı ve Irak'ı,
yüzde 60'ı Hindistan'ı;
yüzde 30'u Pasifik Okyanusunu haritada bulamadı.
Ve bu çalışma
bir kaç yıl evvel yapıldı.
Şimdi size göstermek istediğim şey şu,
birkaç dakika evvel gösterdiğim film,
Guatemalalı bir öğrencinin filmi.
Guatemala'da bir çalıştay yaptık.
Çalışmaya gitmemizden bir haftadan önce,
Stan Kasırgası yüzünden dev bir heyelan oldu,
geçen Ekim ayında geldi ve 600
insan köylerinde canlı canlı gömüldü.
Ve bu çocuk o köyde yaşayanlardan biriydi --
o zaman orada değildi --
ve bu, o olay üzerine yaptığı film.
Bu filmi yapana kadar bir bilgisayar görmemişti
Photoshop kullanmasını öğrettik.
evet, onu oynatabiliriz.
Bu, dedesinden öğrendiği
eski bir Maya ağıtı.
Çok teşekkür ederim.
(Alkışlar)