Une merrem me plehrat.
Mund t'ju duket interesante qe u bera plehraxhi,
sepse i urrej mbeturinat.
Shpresoj, qe ne 10 minutat qe vijne,
t'ju nderroj mendjen
per nje shumice gjerash ne jeten tuaj.
Dëshiroj të filloj nga fillimi.
Mendoni kur ju ishit vetëm nje fëmi.
Si i shikoni gjërat në jetën tuaj?
Ndoshta ishte si këto rregullat e te vegjëlve:
Është e imja nëse unë e pashë atë i pari.
I tërë grumbulli është i imi në se unë po ndërtoj diçka.
Më shumë gjëra të mijat aq më mirë.
Dhe natyrisht, gjerat tuaja nëse janë te prishura.
(Te qeshura)
E pra pasi shpenzova rreth 20 vjet në industrinë e riciklimit,
mu be shume e qarte
qe nuk i leme pas medoemos keto rregulla femijesh
kur rritemi.
Dhe më lejoni t'ju them se pse e kam këtë perspektivë.
Sepse cdo dite e me teper
në fabrikat tona te riciklimit në mbarë botën
ne trajtojmë rreth 450 ton
gjëra të hedhura.
Tani 450 ton në ditë tingëllon si shumë,
por ajo është një pikë e vogël e mallrave
që hidhen çdo vit në botë -
dhe më pak se një përqind.
Në fakt, Kombet e Bashkuara vlerëson
qe ka mbi 40 milion ton ne vit
mbeturina elektronike
që hidhen poshtë çdo vit në botë
dhe kjo është një nga pjesët me rritje më të shpejtë të rrymës së mbeturinave.
Dhe nëse ju hidhni mallra të tjera të qëndrueshme si makina etj,
ky numer dyfishohet.
Pa dyshim, sa me i zhvilluar vendi,
aq me i madh malli i plehrave.
Kur i sheh keto male,
me e shumta e njerezve i shohin si plehra
Ne i shohim si miniera mbi toke.
Dhe arsyeja qe ne i shohim si miniera eshte se ka plot lende te pare te vlefshme
që perdoren për t'i prodhuar këto gjera.
Dhe po bëhet gjithnjë e më e rëndësishme
të gjejme se si të nxjerrim këto lëndë të para
nga rrjedhat shumë të komplikuara të mbeturinave.
Sepse sic e degjuam gjithe javen ne TED,
bota po behet nje vend me i vogel me me shume njerez ne te
qe duan gjithnje e me shume gjera.
Dhe pa dyshim, ata duan lodrat dhe mjetet
qe shume nga ne i marrim si te mireqena.
Dhe cfare duhet qe te behen keto lodra dhe mjete
qe perdorim cdo dite?
Kryesisht disa lloje plastikash dhe disa lloje metalesh.
Metalet i perftojme
nga mineralet qe nxjerrim
duke hapur miniera
e duke thelluar edhe me minierat rreth botes.
Plastiken e bejme nga nafta,
per te cilen shkojme edhe me larg
dhe shpojme puse edhe me te thelle qe ta nxjerrim.
Keto praktika kane
pasoja te rendesishme ekonomike dhe ambientale
qe kemi filluar t'i shikojme tashme.
Nje lajm i mire eshte qe kemi filluar ti rimarrim materialet nga gjerat qe hedhim
dhe te riciklojme gjerat qe hedhim,
vecanerisht ne pjese te botes si ketu ne Evrope
te cilat kane ne fuqi politika te riciklimit
qe kerkojne qe keto gjera te riciklohen
ne menyre te pergjegjshme.
Shumica e asaj që eshte nxjerre nga hedhurinat,
nese arrijne ta riciklojme, jane metalet.
Për t'a vënë atë në perspektivë--
po përdor çelikun këtu si perfaqesues për metalet,
sepse eshte metali me i zakonshem --
nese gjerat arrijne te riciklohen,
mbase mbi 90 përqind të metaleve
do te rikuperohen dhe riperdoren per dicka tjeter.
Plastikat jane histori tjeter:
me pak se 10 perqind rikuperohet.
Ne fakt, kjo eshte me shume si 5 perqind.
Shumica digjet ose shkarkohet.
Shumica e njerezve besojne se kjo ndodh ngaqe plastika eshte material i hedhshem,
ka vlere shume te vogel.
Por ne fakt, plastikat jane 3-4 here me te vlefshme se celiku.
Dhe prodhohet e konsumohet me teper plastike
per nga volumi ne bote
cdo vit, sesa celik.
Pra, pse nje material kaq i vlefshem dhe i bollshem
nuk rikuperohet aspak prane nivelit
te nje materiali me pak te vlefshem?
Eshte kryesisht sepse
metalet jane te kollajshem te riciklohen
nga materialet e tjera dhe nga njera-tjetra.
Ato kane dendesi te ndryshme.
Ata kane vecori te ndryshme elektrike dhe magnetike.
Kane ngjyra te ndryshme.
Keshtu qe eshte shume e lehte qofte per njerezit apo makinat
ti ndajne keto metale
nga njeri tjetri dhe nga materialet e tjera.
Dendesite e plastikave variojne shume pak nga njera tjetra.
Ato kane veti te njejta ose shume te ngjashme
elektrike dhe magnetike.
Plastika mund te jete ne cdo njgjyre
ju e dini shume mire.
Keshtu metodat tradicionale te ndarjes se materialeve
nuk funksionojne per plastikat.
Nje pasoje tjeter e faktit qe metalet jane te lehta per riciklim
eshte se shume nga gjerat nga bota e zhvilluar
dhe e them me keqardhje, vecanerisht nga Sh.B.A,
ku nuk jane ne fuqi procedurat e riciklimit si ketu ne Evrope--
perfundojne ne vendet ne zhvillim
per riciklim me kosto te ulet.
Njerezit, per me pak se nje dollar ne dite, germojne ne grumbullin tone.
Ata nxjerrin cfare te mundin, kryesisht metalet--
qarqet e stampuara e keshtu me radhe--
dhe lene mbrapa ato qe s'arrijne ti marrin,
qe jane, prape, kryesisht plastikat.
Ose i djegin plastikat te nxjerrin metalet
ne shtepite e djegura si keto qe shihni.
Dhe i nxjerrin metalet me duar.
Ndersa kjo mund te jete zgjidhja me kosto te ulet,
kjo pa dyshim nuk eshte zgjidhja me impakt me te ulet ambjental
apo ndaj shendetit dhe sigurise se njerezve.
Une kesaj i them, te besh pazar me ambjentin.
Kjo nuk eshte e drejte, eshte e pasigurt
dhe nuk eshte e qendrueshme.
Ngaqe plastikat jane me bollek--
dhe meqe ra fjala,
eshte e qarte qe, ato metodat e tjera nuk ndihmojne per rikuperimin e plastikave,
por njerezit perpiqen ti rikuperojne plastikat.
Ky eshte vetem nje shembull.
Kjo eshte nje foto qe bera kur qendroja ne maje te cative
te njeres nga lagjet e varfra me te medha ne bote ne Mumbai, Indi.
Ata e magazinojne plastiken mbi cati.
I sjellin ne keto punishtet si keto,
dhe njerezit perpiqen shume ti vecojne plastikat,
nga ngjyra, forma, ndjesia,
me cdo teknike qe munden.
Dhe, ndonjehere ata do t'i drejtohen teknikes "digj e nuhat"
ku e djegin plastiken dhe nuhasin tymin
per te percaktuar llojin.
Asnje nga keto teknika nuk rezulton ne ndonje sasi riciklimi
ne menyre te konsiderueshme.
Dhe, meqe ra fjala,
ju lutem mos e provoni kete teknike ne shtepi.
Pra, c'te bejme me kete material te epokes kozmike,
te pakten ate qe quanim material te epokes kozmike, keto plastika?
Une jam i bindur qe eshte tejet i vlefshem dhe tejet i bollshem
per te vazhduar ta groposim
apo ta djegim.
Keshtu para 20 vjetesh, une fillova te eksperimentoja ne garazhin tim,
per te kuptuar se si te ndaja
keto materiale shume te ngjashme nga njera-tjetra,
dhe me kohe rekrutova shume nga miqte e mi,
te sektoreve te minierave dhe plastikave,
dhe filluam te shkojme ne laboratoret e minierave ne te gjithe boten.
Sepse në fund të fundit, ne po shfrytezonim minierat mbi toke.
Me ne fund ne zbuluam kodin.
Kjo eshte zona e pashkelur e fundit e riciklimit.
Eshte materiali i fundit i rendesishem
per t'u rikuperuar ne sasi te konsiderueshme mbi Toke.
Me ne fund ne e kuptuam si behet.
Dhe ne proces, ne filluam te rikrijojme
si industria e plastikes prodhon plastiken.
Menyra tradicionale e prodhimit te plastikes
perdor nafte ose produkte petrokimike.
I shperben molekulave, i rikombinon ato ne menyra shume specifike,
per te prodhuar gjithe keto plastika te mrekullueshme qe gezojme cdo dite.
Ne thame, duhet te kete nje menyre me te qendrueshme per te prodhuar plastikat.
Dhe te qendrueshme jo vetem nga pikpamja ambjentale,
te qendrueshme nga pikpamja ekonomike po ashtu.
Nje vend i mire per te filluar jane mbeturinat
Pa dyshim nuk kushton aq shume sa nafta,
dhe ka me bollek,
sic arritet te shihni, shpresoj
Dhe meqe nuk i shperbejme plastikat ne molekula
dhe t'i rikombinojme,
ne perdorim metoden e minieres per te mbledhur materialet.
Ne kemi kosto kapitale shume me te ulet
ne pajisjet e fabrikes.
Kemi kursim energjie te pamase.
Nuk e di se sa projekte te tjera ne planet ne kete kohe
mund te kursejne 80 deri 90 perqind te energjise
krahasuar me metoden tradicionale te prodhimit.
Dhe në vend të harxhojme qindra milionë dollarë
për të ndërtuar një fabrikë kimike
që do të prodhojë vetëm një lloj plastike në jetën e saj
fabrika jonë mund të prodhojë çdo lloj plastike me te cilen e furnizojme ate.
Dhe kalimthi kemi bërë zëvendësimin
per plastikën që bëhet nga produktet petrokimike.
Konsumatorët tanë përfitojnë
kursime të mëdha te CO2.
Ata mund të mbyllin ciklin me prodhimet e tyre.
Dhe ata marrin për të bërë produktet më të qëndrueshme.
Ne keto pak minuta qe kam ne dispozicion
dua t'ju jap nje ide se si e bejme kete
Fillon me ricikluesit e metalit qe grijne gjerat ne copa shume te vogla.
Ata rikuperojne metalet
dhe lene mbrapa ate qe quhet mbetje e grimcuar- mbeturinat e tyre-
nje perzierje mjaft komplekse materialesh,
por e mbizoteruar nga plastikat.
Ne heqim ato qe s'jane plastika,
si metale te mbetura, mokete, sfungjer, gome,
dru, qelq, leter, lloj lloj gjerash.
Bile edhe ndonje kafshe te ngordhur, per fat te keq.
Dhe kjo shkon në pjesën e parë të procesit tonë këtu, e cila ngjan me riciklimin tradicional.
Ne seleksionojme materialin, perdorim magnetet,
perdorim ndares me ajer.
Kjo ne kete pike duket si fabrika Willy Wonka.
Ne fund te procesit ne perfitojme nje kompozite:
plastike te tipeve shume te ndryshme
dhe te gradeve shume te ndryshme.
Tashme kjo shkon drejt pjeses me te sofistikuar te procesit,
dhe puna me e veshtire, fillon procesi i ndarjes ne shume faza.
E grijme plastiken ne copa sa thoi i gishtit te vogel.
Perdorim nje proces shume te automatizuar
per ti ndare keto plastika,
jo vetem nga lloji, por dhe nga grada.
Dhe ne fund te kesaj pjese te procesit
dalin copeza te vogla plastike:
te nje tipi, nje grade.
Me pas perdorim seleksionim optik per ngjyrat.
E perziejme ne kulla perzierese 25 toneshe.
E kalojme kete material ne furra ku e shkrijme,
e kalojme neper vrima te vogla,
ku behet si fije spageti plastike.
I presim keto fije
ne ato qe quhen fisheke.
Dhe kjo bëhet monedha e industrisë së plastikës.
Ky eshte i njejti material
qe mund te merret nga nafta.
Dhe sot,
ne e prodhojme nga sendet e vjetra,
dhe shkon drejtperdrejt tek gjerat e reja.
(Duartrokitje)
Pra, ne vend qe gjerat te perfundojne
ne mallin e plehrave ne vendet ne zhvillim,
apo tu vihet zjarri,
ti e gjen gjene e vjeter
perseri mbi tavoline tek sendet e reja,
ne zyre,
apo ne shtepi.
Keta jane vetem pak shembuj
te kompanive qe blejne plastiken tone,
duke zevendesuar plastiken e paperdorur,
per te bere produktet e tyre.
Shpresoj qe kam ndryshuar menyren se si i shikoni
te pakten disa nga gjerat ne jeten tuaj.
Ne i morem idete nga mema natyre.
Ajo shperdoron shume pak,
riperdor praktikisht cdo gje.
Shpresoj qe ju s'do ta shihni me veten si konsumator-
kjo eshte nje etikete qe e kam urryer gjithe jeten-
dhe te mendoni se si mund t'i perdorni burimet ne nje forme
derisa ato te mund te transformohen ne nje forme tjeter
per perdorim te mevonshem.
Ne fund, shpresoj qe ju jeni dakort
te ndryshojme pak ate rregullen e fundit te femijeve
ne: "Nese eshte e prishur, eshte e imja."
Faleminderit per kohen tuaj.
(Duartrokitje)