Benim arayışım, insanların, sıradan insanların
hikayelerini kaydetmek, paylaşmak ve belgelemek.
Dönüşüm sağlayan ve biraz sıra dışı
ama kesinlikle aşırı duygusal olmayan
ve karanlık şeylerden barındırmayan hikayeler.
İnanıyorum ki; en çirkin halimizden
daha güzel olamayız.
Çünkü ne olduğumuzu bildiğimiz an, tam olarak şu zaman.
Chris'in (Anderson) dediği gibi, Nijerya'da büyüdüm.
80'lerde, tamamı öğrenci olan,
askeri diktatörlüğü protesto eden ve sonunda bitiren nesilden geliyorum.
Sadece ben değil, tüm bir nesil olarak biz yaptık bunu.
Bunun sonucunda öğrendim ki:
Dünyamız, gökten gelen kurtarıcı hareketleri ile korunmuyor.
Dünyamız, sade, yumuşak, ve gizli merhamet ile
Sıradan ve bildiğimiz şevkat ile korunuyor.
Güney Afrika'da, 'Ubuntu' diye bir tabirimiz vardır.
Ubuntu felsefesi der ki:
Benim insan tek olmamın yolu, senin beni yansıtman,
benim insanlığımı yansıtmandır.
Eğer sen de benim gibiysen; benim insanlığım daha çok cam gibidir.
İnsanlığımı gerçekten göremem, onun farkına varamam.
Ta ki... Hani bir sinek arabanın canıma yapışır kalır ya, onun gibi.
O an aniden farkına varırım. O iyi bir an değildir (ölü sinek gibi)
Mesela, trafikte söylendiğim gibi.
Arabasını kullanan, kahve içen, mail atan ve notlar tutan
insanlara söylendiğim gibi. O zaman belirir insanlığım.
Ubuntu tam olarak ne der?
Başka insanlar olmadan, insan olmamız mümkün değil.
Gerçekten çok çok basit, ama çok da karmaşık.
Şimdi, bir kaç hikaye anlatmak istiyorum.
Size muhteşem insanlar hakkında hikayeler anlatmalıyım.
Yani annem hakkında anlatmalıyım.
(Gülüşmeler)
O da koyu tenliydi, tıpkı benim gibi.
Annem Ingiliz'di.
Babamla 50'lerde Oxford'da tanışmışlar
ve Nijerya'ya taşınıp, orada yaşamışlar.
1,55 boyunda, çok alıngan ve çok İngiliz'di!
İşte, annemin ne kadar İngiliz olduğu:
Beni ziyarete California, Los Angeles'a geldi.
Birlikte Malibu'ya gittik. Malibu'yu görünce hayal kırıklığına uğradı.
(gülüşmeler)
Sonra bir balık restoranına gittik.
Chad adında bir surfçü bize servis yapıyordu.
Yanımıza geldi ve annem sordu:
"Genç adam, menude özel yemeğiniz var mı?"
ve Chad cevapladı, "Tabi. yani, var; Somon gibi,
böyle, yani sarılı, gibi. Wasabi gibi, derisi var.
Kıyak yani..."
Annem bana döndü ve:
"Bu hangi dilde konuşuyor"...
(gülüşmeler)
"Ingilizce anne" dedim.
Kafasını iki yana salladı ve:
"Off bu Amerikalılar, onlara dil verdik.
neden kullanmıyorlar?"
(gülüşmeler)
İşte bu kadın, babamla evlendikten sonra, Ingiltere Klisesinden,
Katolik Klisesine geçti.
ve sonradan Katolik olanların hiçbirisi, Nijerya'nın kırsalında
Ingilizce öğretmeye çalışacak kadar deli değildi.
Özellikle bir Igbo kadını (Igbo: Yerel Nijerya Halkı)
ve Billings doğum kontrol methodunu kullanan bir kadın.
Bu Katolik klisesinin onayladığı tek doğum kontrol yöntemidir.
Igbo dilini pek iyi bilmiyordu.
Tercüme yapmam için beni yanına alırdı.
Yeni yaşındaydım!
(gülüşmeler)
Şimdi, bir tarafta kadınlar var.
Kocalarıyla asla adet dönemlerini bile paylaşmayan kadınlar.
Diğer tarafta ben. Kadınlara soruyorum, "Ne sıklıkta regli oluyorsunuz?"
(gülüşmeler)
"ve hiç akıntınız oluyor mu?"
(gülüşmeler)
"Vulvanız ne kadar şişkin?"
(gülüşmeler)
Annem kendini hiç bir zaman feminist olarak görmedi.
ama annem hep şunu söylerdi:
"Bir erkeğin yaptığı herşeyi, tamir edebilirim."
(alkış)
Babam bu durumdan ne zaman yedi yaşında bir çocuğu
kadınlarla doğum kontrolü hakkında
konuşmasından şikayet etse;
"Off onu, şeye çeviriyorsun,
kadın gibi olmayı öğretiyorsun" derdi.
Annemin cevabı: "Ee, Biri öğretmeli!"
(gülüşmeler)
İşte kadın! Biafran savaşında yakalanıp
tutsak kalmıştık.
Annem, beş çocuğu ile birlikte
o mülteci kampı, bu mülteci kampı, ailesine bir hava yolu bulmak için
ve ülkeden ayrılmak için bir sene boyunca koşuşturdu.
Gittiği her bir mülteci kampında eli silahlı askerlerle uğraştı.
Askerler, dokuz yaşındaki ağabeyim Mark'ı
asker yapmak istiyorlardı.
Bu 1.57'lik kadını hayal edebiliyor musunuz?
Bizi öldürmek isteyen silahlı adamların karşına dikilmiş halde?
O bir yıl boyunca annem,
bir kez olsun göz yaşı dökmedi.
sonunda, Ingiltere'ye uçmak için, Lizbon'da
havaalanında beklerken,
bir kadın annemin yanına sokuldu.
Defalarca yıkandığından içi görünen bir elbise giyinmiş,
birbirinden aç 5 çocuğu ile annemi gördü.
Yanına geldi ve neler olduğunu sordu.
Annem hikayesini anlattı.
Kadın dinledikten sonra çantasını boşalttı
ve tüm kıyafetlerini anneme ve bize verdi.
Çocuklarının oyuncaklarını da verdi, zaten çok da sevmiyorlardı. Ama -
(Gülüşmeler)
O an, annem ilk defa ağladı.
Yıllar sonra, hala hatırlıyorum: Annem hakkında yazıyordum.
"Neden ağladın" diye sormuştum.
Dedi ki, "Her türlü beladan, kötülükten korunmak için,
kalbini çelik telle örebilirsin.
Ama tamamen yabancı birinden gelen basit bir şevkat
tüm dikişleri söker."
Savaştan sonra, babamın köyündeki yaşlı bir kadın
ölülerin hepsinin adını ezbere bilirdi.
Ağıtlar söylerlerdi. Ağıtların sözleri ölülerin isminden oluşurdu.
Ağıtlar çok hüzünlüdür, içinizi kavurur.
Sadece prinç ekerken ağıt okurlardı. Bu sayede,
prinçler ile birlikte, ölülerin kalplerini ektiklerini
düşünürlerdi.
Hasat zamanı geldiğinde,
neşeli şarkılar söyenirdi.
Şarkıların sözleri, o yıl doğan bebeklerin
isimlerinden oluşurdu.
Bir sonraki ekim zamanı, ağıt okuduklarında,
yeni doğan bebeğe eşit sayıda ölüyü
isimleriyle birlikte, hasattan çıkartıyorlar.
Bu yolla, bu kadınlar, dönüşümü canlandırıyorlar.
güzel dönüşüm...
Biliyor musunuz? Rwanda'daki soykırımdan önce
'tecavüz' ve 'evlilik' kelimeleri
aynıydı.
Ama bugün, Rwanda'yı kadınlar kuruyor.
Peki şunu biliyor musunuz? Apartheid (Güney Afrika'da ırkçı ayrımcılık) yıkılınca
yeni hükümet, meclis binalarına giriyor ve
kadınlar için tuvalet olmadığını görüyor!
Tuvaletlerin olmayışı, apartheid'in tamamiyle
erkek işi olduğunu gösteriyor.
Ölümlere, kibirlere rağmen kadınların toplum içinde
sayılmadığını gösteriyor.
Kadınların insanlığı bizim için çok şey ifade etmemiş.
Nijerya'da büyüdüğüm zamanlarda
Aslında Niyerya dememeliyim, çok genel oluyor.
Urhobo'da, ülkenin Ibgo bölümünde,
genç erkekler için ayinler düzenlenirdi.
Erkenlere erkek oldukları, kadın olmadıkları öğretilirdi.
Tam anlamıyla bu şekilde.
Gelişme çağında öldürme üzerine bir çok rituel vardı.
Hayvanları öldürme üzerine. 13'e girdiğimde...
Aslında gerçekten, bir mantığı var, tarımla uğraşan kitlede
birisinin, hayvan öldürmesi gerekir.
Kanguru eti alabileceğiniz toptancı pazarı yok...
Neyse 13'e girdiğimde, oğlak öldürme sırası bana gelmişti.
Çok tuhaf olmuştum ve bunu yapamayacak kadar hassas bir çocuktum.
ama yapmam gerekiyordu.
ve bunu tek başıma yapmam gerekiyordu.
Emmanuel adında bir arkadaşım bana yardım etti.
Benden yaşça büyüktü ve
Biafran savaşında, çocuk askerlerden biriydi.
Benimle gelmeye karar verdi.
Benden çok daha fazla şey gördüğü için
beni rahatlatmıştı.
Büyürken bana hikayeler anlatırdı
Insanları nasıl süngülediği, bağırsakları
sarkarken nasıl koşarak nasıl kaçtıkları hikayeler...
İşte bu çocuk benimle gelecek!
Bilmiyorum, hiç oğlak sesi duydunuz mu ya da gördünüz mü?
İnsana benzer sesler çıkarırlar.
Bu yüzden trajedilere 'oğlak şarkısı' da denir.
Arkadaşım Brad Kessler, "oğlakları koruyana kadar,
insan olamayız" der.
Neyse, oğlak gözü, çocuk gözüne de benzer.
Tabi oğlağı öldürmeye kalktığımda, yapamadım.
Emmanuel eğildi, elini oğlağın gözlerine götürdü,
gözlerini kapattı ki öldürüken
bakmak zorunda olmayayım.
Bu kadar çok şey yaşamış ve oğlak öldürmeyi
günlük hayatın bir parçası haline getirmiş bu çocuğun
beni korurken içine girdiği durum
çok da anlamlı değil.
Tırsık biriydim.
Uzun süre ağladım.
Hiçbirşey söylemedi.
Öylece oturdu ve bir saat boyunca beni seyretti.
Sonra dedi ki:
"Her zaman zordur. Ama böyle ağmaya devam edersen,
kederinden öleceksin.
Aslında bazen, zor olduğunu bilmek bile
yeterlidir."
Tabi ki, oğlaklardan bahsetmek, bana kuzuları hatırlatıyor,
iyi anlamda değil!
(Gülüşmeler)
Christmas'tan iki gün sonra doğdum.
Çocukken herşeyim vardı, ama hiç hediye alamadım,
çünkü Christmas'tan iki gün sonra doğmuşum
Yaklaşık dokuz yaşındaydım, Almanya'dan amcam geldi.
Evimizde bir de Katolik papaz vardı.
Annem misafirlere çay ikram ediyordu.
Amcam, "Chris'in hediyeleri nerede?" diye sordu.
Annem, "Misariflerin önünde bundan bahsetme" dedi.
Ama amcam, yeni geldiğini göstermek istiyordu,
beni yanına çağırdı, ve:
"Yatak odasına git, benim odama.
Çantamı aç, içinden istediğini al.
O senin doğum dünü hediyen." dedi.
Eminin, çantadan kitap ya da shirt alacağımı düşünmüştür
ama ben şişme bir kuzu buldum.
(gülüşler)
Kuzuyu şişirdim ve oturma odasına koştum.
Parmağımı uygunsuz bir yerine geçirmişim.
Vızıldayan kuzuyu havada sallıyordum.
Ammen, şoktan ölecekmiş gibi görünüyordu.
(Gülüşmeler)
Peder McGerick tamamen sakindi.
Sakince çayından bir yudum aldı ve anneme baktı,
"Sakin ol Daphne, Ben bir İskoç'um."
(gülüşler)
(alkışlar)
Hapisanede son günlerim, son 18 ayım.
Son 18 ayın son bir senesinde, hücre arkadaşımlayım.
Hücre arkadaşım 14 yaşında bir çocuktu.
İsmi John James'di.
O günlerde, bir aile şuç işlerse,
güvenlik çocuğu fidye olarak tutabilirdi.
taa ki, aile kendini teslim edene kadar...
Neyse, bu çocuk, 14 yaşında, idam sırasını bekliyor.
Sırada bekleyenlerin hepsi siyasi suçlu değil;
bazıları gerçekten çok kötü insanlar.
Bu çocuk iki tane çizgi roman çaldığı için tutuklanmış,
İki çizgi roman: Örümcek Adam ve X-Men.
Takıntılıydı.
Okumaktan sıkıldığı zaman,
ölüm sırasını bekleyenlere, okumayı öğretmeye başlamıştı.
bu çizgi romanlarla!
Hatırlıyorum, her gece, her gece,
Ağır suçlu adamlar, John James'in çevresine toplanmış,
ezberden okurlardı, "Al bakalım Örümcek Adam!!!"
(gülüşler)
İnanılmaz!
Gerçekten endişeliydim.
Ölüm sırasını beklemenin ne olduğunu bilmiyordu.
Ben iki kere girmiştim
ve öleceğim için dehşet içinde korkuyordum.
Her zaman güler ve
"Hadi ama, hallederiz." derdi.
"Nereden biliyorsun?" diye sorardım.
"Fısıtlı gazetelerinden" derdi.
Onu öldürdüler.
Ellerinden sandalyeye kelepçelediler,
penisini 15 santimlik çivi ile masaya çaktılar,
kan kaybından ölüme bıraktılar...
Kasvetin içine düştüm. Hissettiklerimi anlatmak istedim.
Tüm çevremizde, her yerde, böyle insanlar var.
Igbo, kendi tanrılarını kendilerinin yarattığını söylerdi.
Toplu olarak bir araya gelirler,
ve bir dilek tutarlar,
dileklerini papaza iletirlerdi.
Papaz rituel bir simge bulur,
uygun kurbanlığı seçer.
Sonra kurban için bir tapınak kurulur;
eğer tanrı haşarılık yapar ve insan kurban isterse,
Igbo'lar tanrıyı yok eder,
tapınağı çökertir ve
tanrının adını anmayı bırakır.
İşte bu onların insanlığı islah yolu.
Hergün, buradaki hepimiz,
sınır tanımayan tanrılar yaratıyoruz.
Onları çökertmenin zamanı geldi.
Ve isimlerini unutmanın.
Bunun için büyük birşeye ihtiyacımız yok.
Sadece içimizde görmemiz gerekiyor, her gün.
Görebilenlerden bazıları, az önce
hikayelerini anlattığım kişiler ile çevrili.
Bazılarınız, bu odadakilerin bazıları, harika insanlar.
Bize kendi insanlığımızı gösteren ayna insanlar.
Amerikalı şair Lucille Clifton'un bir şiiri ile bitirmek istiyorum.
Şiirin adı "Libation", bir tür ikram içeceği.
Vusi için geliyor, dinleyicilerin arasında bir yerde.
"Libation,"
Kuzey Carolina, 1999
Bu toprağa bu cini sunuyorum.
Yaşlı, ağlayan bir adam düşlüyorum,
Ustabaşının göremediği yerlerde,
dilini, eğer sağlam olsaydı
dişlerinin olduğu yerden uzatan, adam.
Acıyorken dişlerinin olduğu yer,
toprağının olduğu yer,
evinin, karısının, oğlunun, kızının olduğu yer;
kederi yüzünden silip atıyor.
Susuz parmağını, diline bastırıyor,
ve tuzu tadıyor.
Yaşlı adamın olacak bir isim söylüyorum,
senin için yaşlı adam
Bu cin, bu tuzlu toprak
Teşekkür ederim,
(Alkış)