Zawsze szukam sposobów rejestrowania,
rozgłaszania i dokumentowania opowieści o zwyczajnych ludziach.
Opowieści, które oferują przemianę, skłaniają się ku transcendencji,
ale nigdy nie są sentymentalne
i nie omijają tego, co w nas najmroczniejsze.
Bo wierzę, że nigdy nie jesteśmy piękniejsi
niż wtedy, gdy najbardziej odstręczamy.
Wtedy właśnie dowiadujemy się, z jakiej gliny jesteśmy ulepieni.
Jak wspomniał Chris, wychowałem się w Nigerii
w latach 80tych, z całym pokoleniem
studentów przeciwstawiających się wojskowej dyktaturze, która wreszcie się skończyła.
Nie byłem więc sam, było nas całe pokolenie.
Ale nauczyłem się tego,
że świata nie ratuje się wielkim, mesjańskim gestem,
ale za pomocą nagromadzenia delikatnych, prawie niewidzialnych aktów współczucia,
które zdarzają się na co dzień.
W Afryce Południowej mają wyrażenie "ubuntu".
"Ubuntu" pochodzi z filozofii, która zakłada,
że ludzki stać się mogę tylko wtedy, gdy ty staniesz się
zwierciadłem mojego człowieczeństwa.
Ale jeśli jesteście jak ja, moje człowieczeństwo jest bardziej jak okno
Nie widzę go, nie skupiam się na nim,
aż do momentu kiedy widzę martwego robaka na oknie.
Wtedy nagle je widzę, i zazwyczaj nie jest to dobre doświadczenie.
Jest tak, kiedy przeklinam w korku
na kogoś, kto stara się jednocześnie prowadzić, pić kawę,
wysyłać emaile i robić notatki.
"Ubuntu" mówi tak naprawdę,
że nie można być ludzkim bez innych ludzi.
To bardzo proste, a jednocześnie bardzo skomplikowane.
Postanowiłem zacząć od kilku opowieści.
Opowiem o ludziach niesamowitych,
więc zacznę od swojej matki.
(Śmiech)
Też miała ciemny kolor skóry.
Była Angielką.
Rodzice poznali się w latach 50. w Oxfordzie,
mama przeprowadziła się do Nigerii.
Miała 160 cm, była bardzo zadziorna i bardzo angielska.
Taka właśnie jest moja matka - albo była, bo właśnie odeszła.
Przyjechała do Kalifornii, do Los Angeles, żeby mnie odwiedzić,
i pojechaliśmy do Malibu, którym była bardzo zawiedziona.
(Śmiech)
Tam poszliśmy do restauracji rybnej.
Obsługiwał nas surfer Chad.
Kiedy podszedł, mama powiedziała,
"Czy macie coś specjalnego, młody człowieku?"
Chad odpowiedział "Jasne, mamy tego, no, łososia,
co jest zwinięty w takiej skorupce z wasabi.
Jest całkiem spoko."
Moja mama zwróciła się do mnie ze słowami:
"Po jakiemu on mówi?"
(Śmiech)
Odpowiedziałem: "Po angielsku, mamo".
A ona pokręciła głową i powiedziała:
"Ci Amerykanie! Daliśmy im język.
Czemu go nie używają?"
(Śmiech)
Więc ta kobieta, która nawróciła się z anglikanizmu na katolicyzm,
gdy wyszła za ojca,
a nikt nie jest bardziej zaciekły niż nowonawrócony katolik,
zdecydowała się nauczać w wiejskich rejonach Nigerii,
a konkretnie wśród kobiet Igbo,
metody Billingsów,
która jest jedynym rodzajem antykoncepcji akceptowanym przez Kościół Katolicki.
Nie znała jednak dobrze Igbo, więc wzięła mnie ze sobą,
w charakterze tłumacza.
Miałem siedem lat.
(Śmiech)
Więc mamy te wszystkie kobiety,
które nigdy nie rozmawiają o okresie z mężami,
no i mnie, mówiącego "Więc jak często miesiączkujecie?"
(Śmiech)
"Czy zauważacie jakieś upławy?"
(Śmiech)
"Jak powiększony jest wasz srom?"
(Śmiech)
Mama nie uważała się za feministkę,
ale zawsze mówiła,
"Wszystko, co może zrobić mężczyzna, ja mogę naprawić."
(Brawa)
A kiedy ojciec skarżył się na to,
że żona zabrała siedmioletniego chłopca,
żeby uczył antykoncepcji,
mówił "Ty go zmieniasz,
uczysz go, jak być kobietą."
Mama odpowiadała: "Ktoś musi".
(Śmiech)
Kiedy w Biafrze wybuchła wojna,
zostaliśmy w nią zamieszani.
Moja matka z piątką małych dzieci.
Trwało to rok, od jednego obozu uchodźców do następnego,
aż znaleźliśmy lotnisko i uciekliśmy.
W każdym obozie musiała stawiać się żołnierzom, którzy chcieli zabrać Marka,
mojego starszego, dziewięcioletniego brata,
żeby zrobić z niego żołnierza.
Wyobraźcie sobie - ta niska kobieta
przeciwstawia się uzbrojonym mężczyznom, którzy chcieli nas zabić.
W czasie tego roku
mama ani razu nie płakała,
ale kiedy wylądowaliśmy w Lizbonie i czekaliśmy na lot do Anglii,
jakaś kobieta zauważyła, że mama ma na sobie sukienkę,
która była prana tyle razy, że zrobiła się prawie przezroczysta
i stoi z pięciorgiem wygłodzonych dzieci,
więc podeszła i spytała, co się stało.
Mama wszystko opowiedziała.
A ta kobieta opróżniła swoją walizkę
i dała nam wszystkie swoje ubrania, wszystkie zabawki
swoich dzieci, które nie były tym zachwycone, ale...
(Śmiech)
Ten jedyny raz mama się rozpłakała.
Pamiętam, jak pisząc o niej po latach,
spytałem: "Czemu wtedy płakałaś?"
A ona odpowiedziała: "Wiesz, można być twardym
wobec wszystkich problemów i horrorów,
ale zwykły dobroduszny uczynek nieznajomego sprawi, że się otworzysz".
Po wojnie starsze kobiety z wioski mojego ojca,
zapamiętały imiona wszystkich, którzy zmarli,
śpiewano tam pieśni żałobne, ułożone z tych imion - tak melancholijne,
że aż wypalały serce.
Śpiewano je tylko podczas sadzenia ryżu,
jakby w sadzony ryż wkładano serca zmarłych.
Ale kiedy przychodziły żniwa,
śpiewano radosne pieśni,
skomponowane z imion dzieci,
które urodziły się danego roku.
A potem, sadząc nowy ryż,
pomijano w pieśni tyle imion zmarłych,
ile urodziło się dzieci.
Tym sposobem, te kobiety dokonały transformacji,
pięknej transformacji.
Czy wiedzieliście, że przed ludobójstwem w Rwandzie
słowo "gwałt" oznaczało również "małżeństwo"?
Ale dziś kobiety odbudowują Rwandę,
Czy wiedzieliście, że po apartheidzie,
kiedy nowy rząd zawitał w budynku parlamentu,
nie było w nim łazienek dla kobiet?
Co podpowiada, że za apartheid
odpowiedzialni byli wyłącznie mężczyźni.
Przez to wszystko chcę powiedzieć, że mimo horrorów i śmierci,
kobiet się nigdy nie liczy.
Ich człowieczeństwo nigdy nie zdaje się wiele dla nas znaczyć.
Kiedy dorastałem w Nigerii...
Nigeria to zbyt ogólne określenie.
Było to w Urhobo, w regionie Igbo, skąd pochodzę.
Młodzi mężczyźni zawsze przechodzili rytuał inicjacji,
uczono ich, jak być mężczyznami, czyli jak różnić się od kobiet,
tak to można podsumować.
Wiele rytuałów polegało na zabijaniu, małych zwierząt,
a potem coraz większych...
Wiecie, w społeczeństwie rolnym to wszystko miało sens,
ktoś musiał zabijać zwierzęta,
nie sklepów ze zdrową żywnością, sprzedających steki z kangura,
więc kiedy skończyłem 13 lat, nadeszła moja kolej, by zabić kozę.
Byłem dziwnym, wrażliwym dzieckiem, nie potrafiłem tego zrobić,
ale musiałem.
I musiałem zrobić to sam.
Ale mój przyjaciel Emmanuel,
który był znacznie starszy ode mnie
i walczył wcześniej w wojnie w Biafrze,
postanowił pójść ze mną,
co sprawiło, że poczułem się lepiej,
bo on widział dużo rzeczy.
Kiedy dorastałem, opowiadał mi, jak ciął ludzi bagnetem
a oni dalej uciekali, choć wypadały im wnętrzności.
Więc poszedł ze mną.
Nie wiem, czy kiedyś widzieliście albo słyszeliście kozę,
one wydają odgłosy jak ludzie,
dlatego tragedie nazywamy "pieśniami kóz".
Mój przyjaciel Brad Kessler powiada, że nie staliśmy się ludźmi
póki nie zaczęliśmy hodować kóz.
Oczy kozy są jak oczy dziecka.
Nie mogłem się zdobyć na jej zabicie,
więc Emmanuel się pochylił, zakrył jej pysk ręką,
zakrył też jej oczy, żebym nie musiał w nie patrzeć,
kiedy ją zabijałem.
Sytuacja nie wydawała się ciężka, dla kogoś, kto tyle już widział
i dla którego zabicie kozy musiało się wydawać
całkiem zwyczajnym doświadczeniem,
ale mimo tego on starał się mnie chronić.
Byłem mięczakiem.
Płakałem bardzo długo.
A potem on nie powiedział ani słowa,
przez godzinę patrzył, jak płaczę,
a potem powiedział:
"Zawsze będzie ciężko, ale jeśli za każdym razem będziesz tak płakał,
serce ci pęknie i umrzesz.
Pamiętaj, że czasem wystarczy wiedzieć, że jest ciężko".
Mówienie o kozach sprawia, że myślę o owcach
i nie są to myśli przystojne.
(Śmiech)
Urodziłem się dwa dni po Świętach Bożego Narodzenia,
więc jako dziecko w urodziny miałem ciasto i tak dalej,
ale nigdy nie dostawałem prezentów, bo urodziłem się 2 dni po Świętach.
Kiedy miałem jakieś 9 lat, mój wujek przyjechał z Niemiec
i gościliśmy katolickiego księdza.
Mama zabawiała go rozmową przy herbacie,
a wujek nagle zapytał: "Gdzie są prezenty dla Chrisa?"
Matka odpowiedziała: "Nie rozmawiaj o tym przy gościach".
Ale wuj strasznie chciał pokazać, że właśnie wrócił,
więc zawołał mnie i powiedział:
"Idź do mojej sypialni.
Weź sobie z walizki, co chcesz.
To twój prezent urodzinowy".
Pewnie chodziło mu o książkę czy koszulkę, ale ja znalazłem dmuchaną owcę.
(Śmiech)
Więc ją nadmuchałem i wbiegłem do salonu
z palcem wsadzonym, gdzie nie powinienem,
wymachiwałem tą bzyczącą owcą,
a mama wyglądała, jakby miała paść trupem z szoku.
(Śmiech)
Ale ojciec McGetrick pozostał całkowicie niewzruszony,
spojrzał na mamę i powiedział:
"Nic nie szkodzi, Daphne, jestem Szkotem".
(Śmiech)
(Brawa)
Ostatnie dni w więzieniu, ostatnie przez 18 miesięcy
moim kolegą z celi, przez pierwszy rok z ostatnich 18 miesięcy,
był czternastoletni chłopak,
który nazywał się John James.
W tych czasach, jeśli jakiś członek rodziny dopuścił się zbrodni,
wojsko mogło zatrzymać innego jako zakładnika,
póki rodzina nie oddała się w ich ręce.
Więc ten czternastolatek czekał na wyrok śmierci.
Oprócz więźniów politycznych
było tam trochę naprawdę złych ludzi.
A ten chłopiec przemycił ze sobą dwa komiksy,
Spidermana i X-men.
Był nimi pochłonięty.
A kiedy znudziło mu się czytanie,
zaczął uczyć innych więźniów z celi śmierci czytania,
przy pomocy tych komiksów.
I pamiętam, jak noc w noc słyszałem tych mężczyzn,
zatwardziałych kryminalistów,
zebranych naokoło Johna Jamesa, jak recytują "Przełknij to, Spidey!"
(Śmiech)
To było niesamowite.
Bardzo się martwiłem.
On nie wiedział, co oznaczała cela śmierci.
Ja byłem w niej dwa razy
i bardzo się bałem, że umrę.
A on tylko śmiał się i mówił:
"Co ty, stary, jakoś z tego wyjdziemy".
Ja pytałem: "Skąd wiesz?"
A on na to "Usłyszałem od innych, pocztą pantoflową".
Zabili go.
Przykuli go do krzesła
i przybili jego członka do stołu sześciocalowym gwoździem.
Zostawili go tam, aż się wykrwawił.
Wtedy skończyłem w izolatce, bo wyraziłem swoje uczucia.
Wszędzie wokół nas istnieją tacy ludzie.
Ludzie Igbo powiadali, że tworzą własnych bogów.
Cała społeczność zbierała się i wyrażała życzenie.
Potem przedstawiano je kapłanowi,
który znajdował rytualny przedmiot,
potem składano odpowiednie ofiary
i budowano świątynię dla boga.
A jeśli bóg stawał się niesforny i prosił o ofiary z ludzi,
ludzie Igbo niszczyli go.
Burzyli jego świątynię
i przestawali wspominać jego imię.
W ten sposób odzyskiwali swoje człowieczeństwo.
Każdego dnia każdy z nas
konstruuje bogów, którzy stają się zapalczywi
i nadszedł czas, byśmy zaczęli ich niszczyć
i zapomnieli ich imiona.
To nie wymaga wielkich poświęceń.
Wymaga tylko, by ci nieliczni wśród nas, którzy potrafią widzieć,
rozpoznawali każdego dnia, że otaczają nas ludzie
tacy, o jakich wam opowiedziałem.
Kilku z was jest tutaj, wspaniałych ludzi,
którzy są lustrem dla naszego własnego człowieczeństwa.
Chciałbym zakończyć wierszem amerykańskiej poetki, Lucille Clifton.
Nazywa się on "Uczta" i dedykuję go mojemu przyjacielowi Vusi,
który jest gdzieś na widowni.
"Uczta",
Karolina Północna, 1999.
"Tej ziemi oferuję ten gin.
wyobrażam sobie, że łka tu stary człowiek,
poza wzrokiem nadzorcy.
Wciska język w szczelinę,
gdzie miałby ząb, gdyby nie brak.
Boli w tej pustce, gdzie byłby jego ząb,
gdzie byłaby jego ziemia,
jego dom, jego żona, jego syn, jego piękna córka.
Ociera twarz ze smutku,
przykłada spragniony palec do spragnionego języka
i smakuje sól.
Wymawiam imię, może jego,
to dla ciebie, stary człowieku.
Ten gin, ta słona ziemia".
Dziękuję.
(Brawa)