Mijn zoektocht is altijd manieren te vinden om verhalen
over alledaagse mensen te documenteren en te delen.
Verhalen die transformatie bieden, die transcendentie benaderen,
maar die nooit sentimenteel zijn,
die nooit wegkijken van onze duisterste kanten.
Ik geloof werkelijk dat we nooit mooier zijn
dan wanneer we op ons lelijkst zijn.
Want dat is het moment waarop we onze ware aard zien.
Zoals Chris zei, groeide ik op in Nigeria
in de jaren '80, met een hele generatie
van studenten die protesteerden tegen een militaire dictatuur die eindelijk voorbij is.
Dus ik was niet alleen, het was een hele generatie.
Maar wat ik geleerd heb,
is dat de wereld nooit gered wordt in grootse messiaanse gebaren,
maar in de eenvoudige accumulatie van zachte, bijna onzichtbare handelingen
van alledaags mededogen.
In Zuid Afrika hebben ze het begrip 'ubuntu'.
Ubuntu stamt uit een filosofie die zegt:
de enige manier voor mij om mens te zijn, is als jij
mijn menselijkheid weerspiegelt.
Maar voor iemand als ik, is menselijkheid meer een venster.
Ik zie het niet echt, besteed er geen aandacht aan
totdat er een dood insect op zit.
Dan opeens zie ik het, en meestal is het niet mooi.
Het is meestal als ik vloek in het verkeer
op iemand die probeert te rijden terwijl hij koffie drinkt,
e-mails verstuurt en aantekeningen maakt.
Dus wat ubuntu werkelijk zegt,
is dat je onmogelijk menselijk kunt zijn zonder anderen.
Het is heel simpel, maar heel gecompliceerd.
Ik wilde beginnen met een paar verhalen.
Een paar verhalen over bijzondere mensen,
dus ik dacht: ik begin met mijn moeder.
(Gelach)
Zij was ook donker.
Mijn moeder was Engels.
Mijn ouders ontmoetten elkaar in Oxford in de
jaren '50 en mijn moeder verhuisde naar Nigeria.
Ze was 1.55m, erg pittig en erg Engels.
Dit is hoe mijn moeder is -- of was, ze is pas overleden.
Ze kwam naar Los Angeles om me te bezoeken,
en we gingen naar Malibu, dat haar erg teleurstelde.
(Gelach)
Toen gingen we naar een visrestaurant,
en Chad de surfer was onze ober.
Hij kwam aan tafel en mijn moeder vroeg:
"Heb je nog bijzondere gerechten, jongeman?"
Chad zegt: "Zeker weten, we hebben totaal gave zalm
gerold in een soort korst van wasabi, weet je wel.
Helemaal waus..."
Mijn moeder draaide zich naar mij en zei:
"Welke taal spreekt hij?"
(Gelach)
Ik zei: "Engels, mam."
Ze schudde haar hoofd en zei:
"O, die Amerikanen... we gaven hen een taal.
Waarom gebruiken ze die niet?"
(Gelach)
Dus deze vrouw, die overstapte van de kerk van Engeland
naar het katholicisme toen ze mijn vader trouwde --
en niemand is doller dan een katholieke bekeerling --
besloot in de landelijke gebieden van Nigeria,
vooral aan Igbovrouwen
de Billings-ovulatiemethode te onderwijzen.
Dit was het enige voorbehoedmiddel met katholieke goedkeuring.
Maar haar Igbo was niet al te goed.
Dus ze nam me mee om te vertalen.
Ik was zeven.
(Gelach)
Dus hier zijn die vrouwen
die nooit hun menstruatie bespreken met hun man,
en ik vraag: "Hoe vaak menstrueert u?"
(Gelach)
"Hebt u afscheidingen bemerkt?"
(Gelach)
"Hoe gezwollen is uw vulva?"
(Gelach)
Ze zou zichzelf nooit als feministe gezien hebben,
maar mijn moeder zei altijd:
"Alles wat een man kan, kan ik herstellen."
(Gelach)
Als mijn vader klaagde over deze situatie,
waarin een 7-jarige jongen
een voorbehoedmiddel uitlegt,
zei hij: "O, je bent hem
aan het leren hoe hij een vrouw moet zijn."
Mijn moeder zei: "Iemand moet het doen."
(Gelach)
Deze vrouw -- tijdens de Biafraoorlog
werden we verrast door het conflict.
Mijn moeder met vijf kleine kinderen
deed er een jaar over om via opvangkamp na opvangkamp
bij een landingsstrook te geraken om het land te verlaten.
In elk opvangkamp moest ze officieren ervan weerhouden
mijn oudere broer Mark, die 9 was,
mee te nemen als kindsoldaat.
Kun je je deze 1.55m lange vrouw voorstellen,
staand tussen ons en mannen met geweren?
Gedurende dat hele jaar
huilde mijn moeder niet één keer, nooit.
Maar op het vliegveld van Lissabon,
op weg naar Engeland,
zag een vrouw mijn moeder een jurk dragen
die zo vaak gewassen was dat je er doorheen kon kijken,
met vijf hongerig kijkende kinderen.
Ze kwam ons vragen wat er gebeurd was.
Ze vertelde het.
Deze vrouw leegde haar koffer
en gaf al haar kleren aan mijn moeder en aan ons,
en het speelgoed van haar kinderen, die dat niet leuk vonden, maar...
(Gelach)
Dat was de enige keer dat ze huilde.
Jaren later schreef ik over mijn moeder
en ik vroeg haar: "Waarom huilde je toen?"
Zij zei: "Je kunt je hart wapenen
tegen alle mogelijke problemen en verschrikkingen.
Maar een vriendelijk gebaar van een volstrekte vreemde
tornt je naden los."
De oude vrouwen in mijn vaders dorp, na de oorlog,
onthielden de namen van iedere gestorvene,
en zongen klaagzangen die bestonden uit deze namen.
Klaagzangen zo melancholiek, dat ze je verschroeiden.
Ze zongen ze alleen tijdens het planten van de rijst,
alsof ze de harten van de doden zaaiden
met de rijst.
Maar in de oogsttijd
zongen ze blijde liederen,
die bestonden uit de namen van ieder kind
dat in dat jaar geboren was.
Het volgende zaaiseizoen, wanneer ze hun klaagliederen zongen,
verwijderden ze zoveel namen van de doden,
als er mensen waren geboren.
Zo bewerkstelligden deze vrouwen een hoop
mooie transformatie.
Wist je, dat vóór de genocide in Rwanda,
het woord voor verkrachting en voor huwelijk
hetzelfde was?
Vandaag bouwen vrouwen Rwanda opnieuw op.
Wist je dat na apartheid,
toen de nieuwe regering de parlementsgebouwen betrok,
er geen damestoiletten aanwezig waren?
Dit suggereert dat apartheid volledig
het werk was van mannen.
Dit alles om te zeggen dat ondanks de verschrikkingen en de dood,
vrouwen nooit werkelijk telden.
Hun menselijkheid telde niet zo voor ons.
Toen ik opgroeide in Nigeria --
ik zou niet Nigeria moeten zeggen, dat is te algemeen,
maar in Urhobo, het Igbodeel van het land,
waren er altijd ontgroeningsrituelen voor mannen.
Mannen werd geleerd niet vrouwelijk te zijn,
daar komt het op neer.
Vele rituelen hadden te maken met het doden van steeds grotere
dieren, dus toen ik 13 werd --
en er zat wat in, het was tenslotte een agrarische gemeenschap,
iemand moest de dieren doden.
Er was geen supermarkt waar je een kangoeroebiefstuk kon halen,
dus toen ik 13 werd, was het mijn beurt om een geit te doden.
Ik was een vreemde, gevoelige knul, die dat niet kon...
maar het moest.
Ik werd geacht dit alleen te doen.
Maar een vriend van me, Emmanuel,
die aanzienlijk ouder was dan ik,
en die kindsoldaat was geweest in de Biafraoorlog,
besloot met me mee te komen.
Dit vergemakkelijkte het voor me,
want hij had een hoop gezien.
Toen ik opgroeide, vertelde hij me verhalen
over hoe hij mensen met een bajonet stak,
zodat hun ingewanden er tijdens het rennen uitvielen.
Dus deze kerel komt met me mee,
en ik weet niet of je wel eens een geit hebt gehoord --
ze klinken als mensen.
Daarom noemen we tragedies: 'lied van een geit'.
Mijn vriend Brad Kessler zegt dat we niet menselijk waren
totdat we geiten gingen houden.
Hoe dan ook, de ogen van een geit zijn kinderogen.
Dus toen ik de geit maar niet kon doden,
boog Emmanuel voorover, legde zijn hand over de mond van de geit,
bedekte haar ogen, zodat ik die niet zag,
terwijl ik de geit doodde.
Het lijkt niet veel. Maar iemand die zoveel had gezien,
en voor wie het doden van een geit zo'n
triviale ervaring moet zijn geweest,
bracht het op, mij te trachten beschermen.
Ik was een watje.
Ik huilde lange tijd.
Hij zei geen woord, maar
zat te kijken terwijl ik een uur lang huilde.
Daarna zei hij tegen me:
het zal altijd moeilijk zijn, maar als je elke keer zo huilt,
zal je hart een keer breken.
Soms is het genoeg om te weten
dat het moeilijk is.
Over geiten praten, doet me aan schapen denken
en niet op een goede manier.
(Gelach)
Ik werd twee dagen na kerst geboren.
Dus in mijn jeugd, weet je... was er taart en zo,
maar ik kreeg nooit geschenken, omdat ik twee dagen na kerst geboren was.
Nu, ik was negen en mijn oom was zojuist teruggekomen uit Duitsland,
en de katholieke priester was op bezoek.
Mijn moeder zat met hem aan de thee,
en mijn oom zegt opeens: "Waar zijn de geschenken van Chris?"
Mijn moeder zegt: "Niet waar gasten bij zijn."
Maar hij wilde laten zien dat hij net terug was gekomen,
dus hij riep me en zei:
"Ga naar mijn slaapkamer.
Pak wat je maar wilt uit de koffer.
Het is je verjaardagsgeschenk."
Ik denk dat hij dacht dat ik een boek of shirt zou pakken,
maar ik vond een opblaasbaar schaap.
(Gelach)
Dus ik blies het op en rende de kamer in,
mijn vinger waar die niet hoorde te zitten.
Ik wuifde dat onzalige schaap in het rond
en mijn moeder kreeg bijna een hartaanval.
(Gelach)
Pastoor McGetrick was volstrekt onaangedaan,
roerde zijn thee en keek naar mijn moeder en zei:
"Geeft niet, Daphne, Ik ben Schots."
(Gelach)
(Applaus)
Mijn laatste dagen in de gevangenis,
het eerste jaar van de laatste 18 maanden,
had ik een 14-jarige celgenoot.
Zijn naam was John James.
In die dagen hielden de militairen je gevangen
als een familielid een misdaad had begaan,
tot deze zichzelf aangaf.
Dus hier was die 14-jarige jongen in de dodencel.
Niet iedereen in de dodencel was een politiek gevangene --
er zaten behoorlijk slechte mensen daar.
Hij had twee stripverhalen binnengesmokkeld --
Spiderman en X-men.
Hij was geobsedeerd.
Toen hij erop uitgekeken was,
begon hij de mannen in de dodencel te leren
lezen met deze stripboeken.
Ik herinner me, avond aan avond
hoorde je deze geharde criminelen
rond John James gekropen, reciteren: "Pak aan, Spinnenkop!"
(Gelach)
Het was ongelofelijk.
Ik maakte me vreselijke zorgen.
Hij wist niet wat een dodencel betekende.
Ik was er twee keer geweest,
en was doodsbenauwd dat ik ging sterven.
Hij lachte altijd, en zei:
"Kom op man, we komen hier wel uit."
Dan zei ik: "Hoe weet je dat?"
En hij: "O, dat heb ik via via gehoord."
Ze hebben hem vermoord.
Ze bonden hem met handboeien aan een stoel
en nagelden zijn penis aan een tafel met een spijker van 15 cm.
Toen lieten ze hem daar doodbloeden.
Zo belandde ik in de isoleercel, want ik liet mijn gevoelens de vrije loop.
Overal rondom ons, overal, zijn zulke mensen.
De Igbo plachten te zeggen dat ze hun eigen goden hadden gemaakt.
Ze kwamen samen als gemeenschap,
en uitten een wens.
Hun wens werd naar een priester gebracht
die dan een ritueel object vond,
gepaste offers bracht
en het altaar bouwde voor de god.
Maar als de god onhandelbaar werd en menselijke offers ging verlangen,
vernietigden de Igbo's de god.
Ze verwoestten het altaar,
en spraken de naam van de god niet meer uit.
Zo herwonnen ze hun menselijkheid.
Wij allemaal hier, bouwen elke dag
goden die amok maken.
Het wordt tijd dat we ze omverwerpen
en hun namen vergeten.
Er is niet veel voor nodig.
Enkel de dagelijkse herkenning door de weinigen
van ons die kunnen zien, dat we omringd zijn door
mensen als uit mijn verhalen.
Er zijn sommigen in deze ruimte, ongelofelijke mensen,
die onze menselijkheid een spiegel voorhouden.
Ik wil eindigen met een gedicht van de Amerikaanse dichteres Lucille Clifton.
Het gedicht heet: "Plengoffer", en is voor mijn vriend Vusi
die hier ergens in het publiek is.
"Plengoffer"
North Carolina, 1999.
Ik offer aan deze grond deze gin.
Ik stel me voor hoe een oude man hier huilt,
buiten het zicht van de opzichter.
Hij duwt zijn tong door een gat
waar zijn tand zou zijn, als hij heel was.
Hij voelt pijn in de ruimte waar zijn tand zou zijn,
waar zijn land zou zijn,
zijn huis, zijn vrouw, zijn zoon, zijn mooie dochter.
Hij veegt treurnis van zijn gezicht,
en duwt zijn dorstige vinger tegen zijn dorstige tong,
en proeft het zout.
Ik roep een naam die van hem kon zijn,
dit is voor jou, oude man.
Deze gin, deze zoute aarde."
Dank je.
(Applaus)