Bugün gezegenimizde
beş milyondan fazla insanın yaşadığı yaklaşık 50 tane şehir var.
Sizlerle bu şehirlerden birinin hikayesini paylaşacağım,
yedi milyon insanın yaşadığı bir şehir
fakat geçici olarak kısa süreliğine mega şehir olan bir şehir.
Bu, her 12 yılda bir düzenlenen
Kumb Mela adlı Hindu festivali için yapılmış bir şehir.
Daha küçük versiyonları 4 yılda bir
Hindistan'daki Yamuna ve Ganj nehirlerinin birleştiği yerde yapılıyor.
Bu festival için yaklaşık 100 milyon insan toplanıyor.
Bu kadar çok insanın toplanmasının nedeni,
Hindu inanışına göre, her 12 yıllık döngüde yapılan festival esnasında
bu iki büyük nehrin birleştiği yerde banyo yaparsanız
yeniden doğacağınıza inanılması.
Dünyevi yaşamdan özgürleşiyor olmanız
gerçekten çok ilginç bir düşünce.
Milyonları etkileyen işte bu.
Onlara ev sahipliği yapsın diye mega şehir inşa edildi.
7 milyon insan 55 gün orada süreyle yaşayabiliyor
100 milyon kişi de orayı ziyaret edebiliyor.
Bunlar, şehrin ortaya çıkması için geçen
10 haftalık süre zarfında çekilen aynı noktanın fotoğrafları.
Musondan sonra,
bu nehirlerin suları çekilmeye başlar,
kum tepeleri ortaya çıkar ve şehir arazisi sınırları içine girer.
Ocak ayının 15'ine kadar,
Ekim ayının 15'inden Ocak'ın 15'ine kadar,
tüm şehir ortaya çıkmış olur.
7 milyon insana ev sahipliği yapan bir şehir.
Ne kadar da büyüleyici bir şehir
aslında gerçek bir mega şehrin tüm karakteristiklerine sahip:
kafes şeklinde şehir düzeni mevcut.
Şehir düzeni kafes örgü şeklinde olup
şehrin tüm sokakları ponton köprü üzerinden
nehrin karşısına geçebiliyor.
İnanılmaz derecede dayanıklı, çünkü mevsim normalleri dışında
yağan yağmurda ya da nehir yön değiştirdiğinde
şehir düzeni bozulmadan kalabiliyor.
Şehir yapısı oluşan yeni araziye uyum sağlıyor.
Şehir, sosyal altyapı gibi tüm fiziksel formları da üretmiş;
su temini, kanalizasyon, elektrik,
kurulu büyük bir istasyon tarafından güvenlik için kullanılan
1400 adet CCTV kamera da bulunmakta.
Aynı zamanda sosyal altyapı olarak,
gerçek bir mega şehirde olması gerektiği gibi,
klinik ve hastane benzeri
her türlü toplum hizmeti veren servisler bulunmakta.
Şehirde 10.500 adet süpürücü işe alınmış.
Şehrin bir yönetim sistemi var;
Mela Adhikari ya da festival komiseri,
arazilerin kişilere tahsisini sağlayan tüm bunlar için sistemler var.
Şehrin sistemi, hareket kabiliyeti hepsi verimli bir şekilde çalışıyor.
Benim yaşadığım şehir, Hint şehirlerinin en temizi ve en verimlisiydi.
(Gülüşmeler)
Manhattan ile karşılaştırıldığında böyle görünüyor.
Şehrin yüz ölçümü 30 kilometrekare.
Bu gayri resmi ya da portatif bir şehir değil.
Bu resmi bir şehir, eyalet girişimi ve bunu hükümet kuruyor.
Günümüz neoliberalizm ve kapitalizminde
devletin şehir yapma ve tasarlama konusundaki
tüm sorumluklarını devrettiği bir zamanda
bu inanılmaz bir durum.
Bu resmi bir şehir, bilerek ve istenerek yapılmış bir şehir.
Bu şehir zemine çok nazikçe oturtulmuş.
Şehir, nehirlerin havzasına konuşlanmış,
arkada en ufak iz bırakmıyor.
Temel atmak yok,
tüm şehri kurmak için kumaş kullanılmış.
Oldukça inanılmaz olan şey şu,
7 milyon kişilik bu yerleşkeyi kurmak için beş tane materyal kullanılmış:
2,4 metrelik bambu, ip ya da halat
çivi ya da vida ve kaplama malzemesi.
Bu malzeme oluklu metal, kumaş ya da plastik olabilir.
Bu materyaller bir araya geliyor ve bütünü oluşturuyor.
Aynı parçalardan oluşan bir set gibi.
Tüm yol boyunca 5-6 kişiye ya da bir aileye
ev sahipliği yapan küçük çadırlar
500 kişiyi hatta bazen 1000 kişiyi alabilen tapınaklar bulunuyor.
Bu parçaların seti, şehrin bu hayal gücü,
demonte edilebilir olmasına olanak sağlıyor.
Festivalin sonundaki son bir hafta içinde tüm şehir demonte ediliyor.
Bu fotoğraflar aynı noktaya ait.
Arazi geri nehirlere bırakılıyor,
musonla birlikte sular yine kabarıyor.
Bu, sökülebilen ve kullanılan tüm materyallerin geri kazanımını sağlayan
parçalar bütününün bir çeşit hayal gücü.
Yani elektrik direkleri iç bölgedeki küçük köylere gidiyor,
ponton köprüler küçük şehirlerde kullanılıyor,
tüm materyaller doğaya geri dönüyor.
Büyüleyici, inanılmaz bir şey.
Bu Hindu inançlarını kabul edersiniz ya da etmezsiniz
fakat şunu bilmelisiniz ki bu çarpıcı bir örnek
ve bu düşünmeye değer.
Burada insanlar şehrin tersine döneceğini bilerek,
şehirin söküleceğini bilerek,
yok olacağını ve kısa ömürlü bir mega şehir olduğunu bilerek
muazzam bir hayal gücü ve enerji harcıyor.
Bize çok anlamlı dersler veriyor.
Doğaya nasıl nazikçe dokunulacağına dair,
geri dönüşüm ve ayrıştırma hakkındaki dersler.
Oldukça şaşırtıcı.
Bilirsiniz, bizler insan olarak kalıcılığa takıntılıyız.
Değişime direniriz.
Bu hepimizde olan bir dürtü.
Değişim belki de hayatımızdaki
tek sabit olmasına rağmen değişime direniz.
Her şeyin bir son kullanma tarihi var,
gezegenimiz olan Uzay Gemisi-Dünya dahil.
Peki bu tür yerleşim yerlerinden ne öğrenebiliriz?
Burning Man festivali tabii ki çok daha küçük ama geri dönüştürebilir.
Ya da dünyanın her yerinde görülen
park alanlarının hafta sonunda canlı ve sürekli devam eden bir döngüde olduğu
ve yaklaşık 50.000 satıcının bulunduğu
Asya'da, Latin Amerika'da, Afrika'da, Meksika'daki alışveriş marketleri.
Mesela Amerika'daki çiftçi pazarı,
örneğin otoparklar gibi kullanılmayan
veya en iyi şekilde kullanılmayan yerler için
yeni kimyalar yaratan ve boşluk payını genişleten inanılmaz bir olay.
Benim şehrimde, mimar ve plancı olarak çalıştığım Mumbai'de
günlük olarak bu manzarayı görüyorum.
Kinetik Şehir diyorum buna.
Canlı bir organ gibi hareket ediyor, sabit değil.
Her gün değişiyor,
bazen tahmin edilebilir döngülerde.
Yaklaşık 6 milyon kişi böyle geçici yerleşim yerlerinde,
ne yazık ki mülteci kampları, Mumbai'nin kenar mahalleleri,
Latin Amerika'nın favelalarında gibi yerlerde yaşıyor.
Burada, geçicilik yeni kalıcılık oluyor.
Burada şehircilik büyük vizyonla alakalı değil,
sadece ayarlayabilmekle alakalı.
Ganesh festivali süresince Mumbai'de bir sokaktaki değişim bu.
10 gün süresince bir topluluk salonu oluşturulur,
Bollywood filmleri gösterilir,
kutlama ve akşam yemeği için binlerce insan toplanır.
Salon, kağıt hamurundan ve Paris alçısından yapılır.
Demonte edilebilecek şekilde dizayn edilmiştir.
10 gün içinde bir gecede kaybolur,
sokak eski haline döner.
Ya da meydan dediğimiz bizim harika açık alanlarımıza döner.
Bu meydanlar inanılmaz derecede narin ve karmaşık,
büyüleyici bir Hint oyunu olan kriket oynamak için kullanılır
ki bence bu İngilizlerin icat ettiği bir oyun.
(Gülüşmeler)
Akşamüstü kriket sahasının etrafını düğünler sarar.
Dikkat edin, kriket sahasına dokunulmaz, saha kutsal alandır.
(Gülüşmeler)
Fakat burada kulüp üyeleri ve düğün partisine katılanlar
ortak bir mutfaktan çay içebilir.
Gece yarısı her şey kaldırılır ve alan şehre geri bırakılır.
Burada, şehircilik esnek bir durumdur.
Eğer bu sorular hakkında düşünürsek
demek istediğim çok fazla seçenek aklıma geliyor.
Ama önemli bir noktaya değineyim;
bizler, kendi şehirlerimizde, şehircilik konusundaki hayal gücümüzde
geçici sorunlar için kalıcı çözümler üretiyor muyuz?
Bizler, kaynaklarımızı, önümüzdeki 10 yıl için
geçerli olacağını dahi bilmediğimiz paradigmalara mı kilitliyoruz?
Bana kalırsa, bu araştırmadan ilginç bir soru ortaya çıkıyor.
Demek istediğim Kuzey Amerika banliyösündeki
terk edilmiş alışveriş merkezlerine bakın.
Perakande uzmanlarının tahminine göre önümüzdeki on yılda
bugün var olan 2.000 alışveriş merkezinin
yüzde 50'si kapatılacak.
Doğal kaynaklardan elde edilen muazzam miktarda malzeme,
yakında yok olacak.
Olimpiyat stadyumlarını düşünelim.
Dünya genelinde, muazzam kaynaklarla
büyük bir mücadele içerisinde, şehirler buraların etrafına inşa ediliyor,
oyunlar bittikten sonra,
şehrin doğal yaşantısının içine de çekilemiyor.
Bu yapılar taşınılabilir ya da şişirilebilir olamaz mı?
Bunun için yeterli teknolojiye sahibiz,
gelecek Olimpiyatlar için dünya çapında veya bu ülkelerde daha küçük kasabalara
taşınabilen ya da depolanabilen yapılar hediye edilemez mi?
Yığınla kaynak verimsiz kullanılıyor.
Sirkler mesela.
Demek istediğim, sirkleri bir düşünün,
şehirlerde çadır kuran bu harika kurum,
şehrin durgunluğuyla hoş bir görsel diyalog kuruyor.
Şaşkınlık verici bir durum.
Farklı etnik gruplardaki çocuklar birbirilerinin farkına varıyor,
beyaz olmayan insanlar başkalarının farkına varıyor,
gelir grupları, kültürler ve etnik kökenler
hepsi sirk çalışanlarının ve hayvanların olduğu bir gösteride bir araya geliyor.
Yeni kimyalar yaratılır, insanların farkındalığı artar
ve bu bir sonraki şehre taşınır.
Doğayla, doğanın değişimiyle, iklim değişikliğiyle
nasıl başa çıkacağız? Doğayla daha uyumlu olabilir miyiz?
Daha yumuşak kentsel sistemler yapabilir miyiz?
Yoksa zaten başarısız olarak sürdürdüğümüz
ağır altyapı sistemlerimizle doğayla durmadan
mücadele mi edeceğiz?
Şu an şehirlerimizi bir sirk gibi inşa etmemiz gerektiğini söylemiyorum.
Şehirlerin tamamen geçici olması gerektiğini söylemiyorum.
Sadece savunma yapıyorum,
şehirler konusundaki hayallerimizde değişiklik yapmalıyız,
zamansal ölçekte kullanmak üzere
kendimize daha fazla yer ayırmalıyız.
Gezegenimizin son kullanma tarihini uzatmak için
kaynaklarımızı daha verimli kullanmaya ihtiyacımız var.
Demonte edilebilir, geri dönüştürülebilir ve uzun süreli olması için
kentsel tasarım kültürü planlarımızı değiştirmemiz gerekiyor.
Tüm bunlar hayatımızda olursa
etki açısından muazzam olabilir.
Bazen çalıştığım ve öğrencilerimle ziyaret ettiğim
Kumbh Mela'yı tekrar düşünüyorum
ve o an, şehrin sökülmüş olduğu bir andı.
Festivalden bir hafta sonra yok olmuştu.
Hiçbir iz kalmamıştı.
Arazi yok olmak için nehir sularıyla kaplanmayı bekliyordu.
Teşekkür etmek için
bize ve öğrencilerime araştırma konusunda ve bu süreçte yardımcı olan
baş rahibenin yanına gittim.
Büyük bir hayranlıkla baş rahibenin yanına gittiğimde
altyapı, şehir, şehrin verimliliği, şehrin mimarisi
ve şehirde kullanılan 5 tane malzeme hakkında
ne kadar çok şey öğrendiğimizi söyledim.
Çok memnun görünüyordu ve gülümsüyordu.
Öne doğru eğildi, elini başıma koydu ve beni kutsadı.
Kulağıma fısıldayarak
"Ganj Ana sizi kutsasın
kucağında bir kaç güzel gün geçirmenizi dilerim" dedi.
Ne dediğini sık sık düşündüm
ve tabii ki ne dediğini anladım.
Şehirler, insanlar, mimari gelip geçer
ama dünya hep var olacak, dedi.
Nazikçe dokun, geride olabildiğince iz bırakma.
Şehirde yaşan insanlar ve mimarlar olarak bu bizim için çok önemli bir ders.
Bence bu deneyim,
geçiciliğin, kalıcılıktan ve bizden, hepimizden
çok daha büyük ve önemli olduğuna beni inandırdı.
Beni dinlediğiniz için teşekkür ederim.
(Alkış)