2018 оны байдлаар ухаалаг утсыг 2.5 тэрбум орчим хүн хэрэглэж байна.
Хэрэв нийт үйлдвэрлэсэн бүх утасны өчүүхэн бага хувийг эзлэх
шинэ утсыг задлан нээж үзвэл
тэдгээрийн бүрдэл хэсгүүд нь
ойролцоогоор 85,000 кг алт
875,000 кг мөнгө,
40 сая кг зэсээр хийгдсэн байдаг.
Эдгээр үнэт нөөц бидний утсыг хэрхэн бүтээдэг вэ?
Мөн тэдгээрийг дахин ашиглаж болох уу?
Алт, мөнгө, зэс нь нэг ухаалаг утас хийхэд ордог
70 гаруй химийн элементийн цөөхөн хэсэг нь л юм.
Эдгээр нь өөр өөр бүлгүүдэд хуваагдан,
үүнээс газрын ховор элемент болон үнэт метал нь
хамгийн чухал хоёр юм.
Газрын ховор 17 элемент нь газрын гадарга дээр түгээмэл байдаг ба
бага хэмжээгээр дэлхий даяар олон газраас олддог.
Эдгээр нь орчин үеийн технологийг хийхэд хамгийн чухал
соронздох, гэрэлтэх,
дамжуулах
өргөн хүрээний шинж чанартай байдаг.
17 төрлийн газрын ховор металлаас утас болон бусад цахилгаан хэрэгсэлд
16 хүртэл төрлийн металл агуулагдаж болно.
Ухаалаг гар утсанд эдгээр нь дэлгэц, өнгөт дүрсийг бүтээх,
цахилгаан дамжуулалтыг дэмжих,
чичиргээ үүсгэх гэх мэт
олон зүйлсийг бий болгодог.
Гэхдээ эдгээр нь маш чухал боловч
газрын хөрснөөс олборлоход
байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөлөл нь их юм.
Газрын ховор элемент нь түгээмэл байдаг ч
олон газарт бага агууламжтай байдаг тул
эдийн засгийн хувьд олборлоход тохиромжгүй юм.
Ихэнх тохиолдолд,
тэдгээрийг олборлохын тулд өргөн уудам газар нутгийг ил гаргах
“ил уурхайн” аргыг ашигладаг.
Энэ төрлийн уурхай нь их хэмжээний байгаль орчинг устгаж,
агаар болон усны бохирдлыг үүсгэн,
ойр орчмын оршин суугчдын эрүүл мэндэд заналхийлдэг.
Ухаалаг гар утасны өөр нэг бүрэлдэхүүн хэсэг нь
байгаль орчинд ижил төстэй эрсдэл дагуулдаг.
Тухайлбал, зэс,
мөнгө, паллади,
хөнгөн цагаан,
цагаан алт,
волфрам, тугалга,
хар тугалга, бас алт ордог.
Гар утсыг хийхэд магни,
литий, цахиур,
кали зэргийг олборлодог.
Эдгээр нь бүгд амьдрах орчны сүйрэл,
агаар, усны бохирдолыг дагуулдаг.
Уул уурхай нь бас нийгмийн эмзэг асуудлыг ч үүсгэдэг.
Жишээ нь үйлдвэрийн үйл ажиллагаанд зориулан
их хэмжээний хүн, амьтныг нүүлгэн шилжүүлэх,
ажилчид байнга тааруу нөхцөлд ажиллах гэх мэт.
Эцэст нь утасны үйлдвэрлэлд уур амьсгалын өөрчлөлтийн
гол хүчин зүйлийн нэг болох газрын тос шаардлагатай.
Ингээд бидний ухаалаг гар утас
дэлхийн хэмжээний асуудалтай нягт холбоотой юм.
Дээрээс нь утас үйлдвэрлэхэд ашигладаг орц нь хязгаартай.
Нэг л өдөр нөөц дуусахад
бид тэдгээрийг орлуулах орцыг нь олж чадаагүй байх вий.
Гэсэн хэдий ч
ухаалаг гар утасны тоо нэмэгдсээр байна.
2019 он гэхэд 3 тэрбумд хүрнэ хэмээн таамаглаж байна.
Тиймээс ухаалаг утасны үнэт материалуудыг
сэргээн ашиглах нь улам чухал болж байна.
Тэгэхээр таньд хуучин утас байвал
хаяхаасаа өмнө байгаа боломжуудаа бодож үзээрэй.
Хаягдлаа багасгахын тулд хандивлах, буяны байгууллагад өгөх,
цахилгааны хаягдал боловсруулах үйлдвэрт өгөх,
эсвэл хуучин загварыг засаж сайжруулдаг компанийг сонгож болно.
Дахин боловсруулах компаниудад ч бидний хяналт хэрэгтэй.
Ухаалаг утасны үйлдвэрлэл нь
нийгмийн болон байгаль орчны асуудал үүсгэдэг шиг
задлан устгах нь ч мөн адил хор уршигтай.
Цахилгааны хаягдлыг заримдаа ажиллах хүч хямд боловч
ажиллах нөхцөл тааруу улс руу зориудаар экспортолдог.
Ихэнхдээ эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдээс бүрдсэн эдгээр асар том ажиллах хүч нь
бага цалинтай,
аюулгүй ажиллагааны сургалтаар дутмаг,
мэдрэлийн системийг байнга гэмтээх
хар тугалга, мөнгөн ус зэрэг элементэд өртдөг.
Бас гар утасны хаягдлыг маш том хогийн цэгт хаяснаар
химийн хорт бодис хөрс, усанд уусч бохирдуулах нь
анх элементийг олборлосон уурхайнаас үүдэлтэй асуудалтай адил юм.
Утас бол өнгөн дээр харагдахаас хамаагүй илүү юм.
Энэ нь дэлхийн хэмжээний хор нөлөөтэй
олон орноос олборлосон элементүүдийн нэгдэл юм.
Тэгэхээр тогтвортой хөгжилд хүргэх ухаалаг утсыг хэн нэгэн бүтээх хүртэл
энэ технологи өргөн тархсан газар болон хүмүүст
хэрхэн нөлөөлж байгааг бид ойлгох хэрэгтэй.