لە ٢٠١٨دا، نزیکەی ٢.٥ بلیۆن بەکارهێنەری مۆبایلی زیرەک لە جیهاندا هەن.
ئەگەر نوێترین مۆبایلیان بشکێنین و بیانکەینەوە،
کە ئەمە تەنها بەشێکە لە سەرجەمی ئەوانەی درووست کراون،
و جیایان بکەینەوە بۆ بەشە پێکهێنەرەکانی،
ئەوە نزیکەی ٨٥٫٠٠٠ کیلۆگرام لە ئاڵتون بەرهەم دەهێنێت،
لە زیو ۸۷٥٫۰۰۰،
و ٤٠ ملیۆن کیلۆگرام لە مس.
چۆن ئەم گەنجینە بەنرخە هاتۆتە ناو مۆبایلەکانمانەوە،
ئایا دەتوانین بیگێڕینەوە؟
ئاڵتون، زیو و مس لە ڕاستیدا تەنها بەشێکی کەمن
لە ٧٠ یان زیاتر لە توخمە کیمیاییەکانی کە مۆبایلێکی ئاسایی پێ درووست دەکرێت.
ئەمانە دەکرێت دابەش بکرێن بۆ چەند گروپێکی جیاواز،
دوو لە دەگمەنترین توخمەکانی زەوی
و کانزا گرانبه‌هاکان.
توخمە دەگمەنەکان کە ١٧ توخمی هەڵبژێردراون لە ڕاستیدا لە توێکڵی زەویدا زۆرن
و لە زۆر شوێندا دەدۆزرێنەوە لە خەستی کەمدا.
ئەم توخمانە مەودایەکی زۆری موگناتیسیی،
درەوشانەوەی فسفۆڕی،
و سیفەتی گەیاندنیان هەیە
کە ئەمە وایان لێ دەکات گرنگ بن بۆ تەکنەلۆژیا نوێیەکان
لە ڕاستیدا ، لە ١٧ جۆرە دەگمەنەکەی کانزا لە زەویدا،
لەوانەیە مۆبایل و ئەلکترۆنەکانی دیکە ۱٦ یان تێدابێت.
لە مۆبایلە زیرەکەکاندا، شاشە و ڕەنگە پیشاندراوەکان درووست دەکەن
یارمەتی گەیاندن،
و هێمای لەرینەوە بەرهەم دەهێنن،
لەگەڵ ئەم شتانەشدا.
هێشتا ، مەترسیدارن وەک ئەوەی کە هەن،
دەرهێنانی ئەم توخمانە لە زەوییەوە
بەستراونەتەوە بە کاریگەری کۆمەڵێک تێکدەری ژینگەییەوە،
توخمە دەگمەنەکانی زەوی زۆر کات دەکرێت بدۆزرێنەوە،
بەڵام، لە زۆر ناوچەدا،
لە ڕووی ئابورییەوە گونجاو نییە کە بهێنرێنە دەرەوە لەبەر خەستی نزم،
زۆربەی کاتەکان،
دەرهێنانیان پێویستی بە ڕێگەیەکە کە پێی دەڵێن کانزاکاری چاڵکردن
ئەمەش ڕوو هەڵدەماڵێت لەسەر ناوچەیەکی زۆر لە زەوی
ئەم شێوازی کانزاکارییە بەشێکی زۆر لە نیشتەجێییە سروشتییەکان تێک دەدات،
و هۆکارە بۆ پیس بوونی هەوا و ئاو،
مەترسی دەخاتە سەر تەندروستی کۆمەڵەکانی نزیک ئەو ناوچەیە،
گروپێکی دیکە لە پێکهێنەرەکانی مۆبایلی زیرەک
مەترسی هاوشێوەیان هەیە لەسەر ژینگە:
ئەمانە کانزان وەکو مس،
زیو،
پلادیوم،
ئەلەمنیۆم،
پلاتین،
تەنگستن،
تەنەکە،
قوڕقوشم،
و ئاڵتون.
هەروەها هەریەکە لە مەگنیسیۆم،
لیسیوم،
سلیکا،
و پۆتاسیۆمیشمان دەوێت بۆ دروست کردنی مۆبایل،
هەموو ئەمانە پەیوەستە بە تێکدانی بەشێکی زۆر لە ناوچەی سروشتی،
و هەروەها لەگەڵ پیسکردنی ئاو و هەوا.
هەروها، کانزاکاری هۆکاری ترسە بۆ کێشە کۆمەڵایەتییەکان
بۆ نمونە جێگرتنی بەشێکی زۆری مرۆڤ و ئاژەڵەکان
بۆ دۆزینەوەی ڕێگە بۆ خستنەگەڕی پیشەسازییەکان،
و زۆربەی جار، کارکردنی کرێکارەکان لە بارودۆخێکی خراپدا،
لە کۆتاییدا، بەرهەمهێنانی مۆبایل پێویستی هەروەها بە نەوت هەیە،
کە یەکێکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا
ئەم بارودۆخە مۆبایلە زیرەکەکان ئاڵۆز دەکات لەگەڵ ئەم گەشەکردنەدا.
و، له‌مه‌ زیاتر.
ئەو ماددانەی کە پێویستن بۆ درووست کردنی مۆبایلەکان بێسنوور نین.
ڕۆژێک، تەواو دەبن،
و ئێمە هێشتا جێگرەوەیەکی کاریگەرمان نەدۆزیوەتەوە بۆ هەندێکیان.
سەرەڕای ئەمەش،
ژمارەی مۆبایلەکان لە زۆربوونێکی جێگیردان
لە ساڵی ۲۰۱۹ وا پێشبینی دەکرێت کە نزیکەی ۳ بلیۆن بەکار بهێنرێت
ئەمە مانایی وایە گەڕاندنەوەی مۆبایلەکانمان
بەخێرایی دەبێتە پێویستی.
بۆیە، ئەگەر تۆ مۆبایلێکی کۆنت هەیە،
تۆ لەوانەیە بیربکەیتەوە لەو هەڵبژاردانەی کە لەبەردەمتدا هەیە پێش ئەوەی فڕێی بدەیت.
بۆ کەمکردنەوەی خاشاک، تۆ دەتوانیت بەخێر بیبەخشیت بۆ ئەوەی بەکاربهێنرێتەوە
بیبە بۆ شوێنی ڕیسایکڵ کردنی خاشاکی ئەلەکترۆنی
یان بگەڕێ بۆ کۆمپانیایەک کە مۆدێلە کۆنەکان نوێ دەکاتەوە
لەگەڵ ئەوەشدا، تەنانەت کۆمپانیاكانى ڕیسایکڵ پێویستیان به‌ چاودێری ئێمه‌ هه‌یه‌
هەروەک چۆن بەرهەمهێنانی مۆبایلی زیرەک
هۆکارە بۆ کێشە کۆمەڵایەتی و ژینگەییەکان،
هەڵوەشاندنیشیان هۆکارێکی دیکەیە
خاشاکی ئەلکترۆنی هەندێکجار بە مه‌به‌ست دەگوازرێتەوە بۆ وڵاتەکانی
کە ئیش تێیدا هەرزانە بەڵام بارودۆخی کارکردن تێیدا خراپە.
کارە زۆر هێز پێویستەکان، زۆبەی کات دەکرێن لە لایەن ئافرەت و منداڵانەوە،
لەوانەیە کرێیەکی کەمیان پێبدرێت،
نەبوونی ڕاهێنان بۆ ئەوەی به سەلامەتی مۆبایلەکان هەڵبوەشێنن،
لەوانەیە ببێتە هۆی بەرکەوتنیان لەگەڵ توخمەکانی وەک قوڕقوشم و جیوە،
کە دەتوانێت بۆ هەمیشە زیان بگەیەنێت بە کۆئەندامی دەماریان،
خاشاکی مۆبایل هەروەها دەکرێت فڕێبدرێت لە شوێنی گەورەی زبڵ فڕێدان،
پاشان ماددە کیمیاییە ژەهراوییەکان دەتوێنەوە و دەچنە ناو خاک و ئاوەوە،
پێچەوانە کردنەوەی کێشەی كانه‌كانه‌ کە توخمەکان تیایدا ده‌رهێنراون.
مۆبایلێک زۆر لەوە زیاترە کە دەردەکەوێت بە ڕووەکەی.
بریتییە لە کۆکردنەوەی ماددەکان لە کۆمەڵێک وڵاتەوە
بەستراون بە هۆکاری کاریگەرییەکانی کە دەریدەخەن لەسەر ئاستە جیهانییەکەی،
بۆیە، تاوەکو کەسێک مۆبایلێکی زیرەکی تەواو ژینگەدۆست بەرهەمدێنێت،
ئێمە پێویستە ڕووبەڕووی مەرج و بارودۆخەکان ببین
کە چۆن ئەم تەکنەلۆژیایە کاریگەری بەربڵاوی دەبێت لەسەر شوێن و خەڵک.