Vào giữa những năm 70, sau hàng thập kỷ bất ổn chính trị,
Hy Lạp dường như đã đi vào quỹ đạo phát triển ổn định.
Với việc ban hành hiến pháp mới,
cũng như đàm phán để tham gia các thể chế tại châu Âu,
nhiều nhà phân tích đã dự đoán nền chính trị Hy Lạp
sẽ đi theo xu hướng chung của thế giới phương Tây.
Rồi năm 1981, một đảng chính trị tên PASOK lên nắm quyền.
Lãnh đạo nổi tiếng của nó, Andreas Papandreou đã phản đối bản hiến pháp mới,
và cáo buộc các nhà cầm quyền “phản bội nhân dân”.
Phản đối Hy Lạp gia nhập NATO và Cộng đồng Kinh tế châu Âu,
Papandreou hứa hẹn sẽ lãnh đạo vì sự tiến bộ của “nhân dân”
trên hết mọi thứ.
Ông từng tuyên bố rằng “không có thể chế nào, chỉ có người dân mới tồn tại”.
Việc Papandreou lên nắm quyền không phải một chuyện lạ.
Ở nhiều quốc gia dân chủ trên thế giới,
các nhà lãnh đạo cá tính vẫn thóa mạ các chính trị gia đối lập,
làm mất uy tín của các thể chế trên danh nghĩa nhân dân.
Một số nhà phê bình gọi cách tiếp cận này là độc tài hoặc phát-xít,
và nhiều người cho rằng các lãnh đạo đang lợi dụng cảm xúc
nhằm thao túng và lừa dối cử tri.
Nhưng phong cách chính trị này dù đạo đức hay không, nó chắc chắn là dân chủ,
và được gọi là chủ nghĩa dân túy.
Thuật ngữ “dân túy” đã xuất hiện ở La Mã từ thời cổ đại,
bắt nguồn từ “populus”, tiếng Latinh có nghĩa là “nhân dân”.
Từ đó, chủ nghĩa dân túy được sử dụng để mô tả hàng loạt những phong trào chính trị
thường với những mục đích phản trực quan và đôi khi là mâu thuẫn.
Các phong trào dân túy đã chống lại nền quân chủ, cơ chế độc quyền,
và hàng loạt những thể chế xã hội khác.
Bao quát toàn bộ lịch sử của thuật ngữ này tại đây là không khả thi.
Thay vào đó, chúng ta sẽ tập trung vào một loại chủ nghĩa dân túy cụ thể,
phù hợp với việc mô tả chính quyền của Papandreou
và hàng loạt các chính thể khác trong 70 năm qua: chủ nghĩa dân túy hiện đại.
Nhưng để hiểu làm thế nào các nhà lý luận chính trị định nghĩa hiện tượng này
ta cần biết hoàn cảnh ra đời của nó.
Sau Chiến tranh thế giới thứ hai,
nhiều quốc gia muốn tách ra khỏi các hệ tư tưởng toàn trị chủ nghĩa.
Họ cần một hệ thống chính trị mới
đặt quyền lợi cá nhân và xã hội lên hàng đầu,
hướng tới sự đồng thuận chính trị và bảo vệ nền pháp quyền.
Hệ quả là đa số các quốc gia phương Tây đã áp dụng một thể chế nhà nước
gọi là dân chủ tự do.
Trong ngữ cảnh này, “tự do” không ám chỉ bất kì đảng phái chính trị nào,
mà đúng hơn là một nền dân chủ với ba thành phần cơ bản.
Thứ nhất, các nền dân chủ tự do thừa nhận rằng xã hội
đầy rẫy những sự phân chia chồng chéo lẫn nhau gây ra mâu thuẫn.
Thứ hai, nó đòi hỏi các bè phái trong xã hội
tìm được tiếng nói chung bất kể những sự phân chia đó.
Cuối cùng, các nền dân chủ tự do dựa trên nguyên tắc pháp quyền
và sự bảo hộ quyền lợi của nhóm thiểu số
được quy định trong hiến pháp và các đạo luật.
Tựu chung lại, những lý tưởng này đề xuất
rằng sự khoan dung và các thể chế bảo vệ chúng ta khỏi sự tàn nhẫn,
là rường cột của một xã hội dân chủ đa dạng và hiệu quả.
Nền dân chủ tự do đem lại sự ổn định cho các quốc gia áp dụng nó.
Nhưng giống như mọi thể chế nhà nước khác, nó không thể giải quyết mọi vấn đề.
Một trong số đó là sự gia tăng khoảng cách giàu - nghèo,
khiến các cộng đồng không được quan tâm đúng mực
trở nên thù ghét cả hàng xóm giàu có lẫn các nhà lãnh đạo chính trị của họ.
Trong một số trường hợp, nạn tham nhũng đã làm tổn hại thêm lòng tin quần chúng.
Sự ngờ vực và thù ghét bủa vây các chính trị gia này
khiến công dân sẵn sàng tìm kiếm một nhà lãnh đạo mới
dám thách thức những thể chế đã được định sẵn
và đặt nhu cầu của người dân lên hàng đầu.
Theo nhiều cách, phản ứng này chính là dân chủ trong thực tiễn:
nếu quần chúng cảm thấy lợi ích của họ không được đại diện,
họ có thể thay đổi nó thông qua hoạt động bầu cử của nền dân chủ hiện hành
Nhưng đây cũng là lúc các nhà dân túy quyết đoán có thể lật đổ nền dân chủ.
Các nhà dân túy hiện đại xác định họ đại diện cho “ý chí của nhân dân”,
và đặt những lợi ích đó
lên trên các thể chế bảo hộ quyền tự do cá nhân và xã hội.
Các nhà dân túy hiện đại cho rằng những thể chế này
được điều hành bởi một nhóm thiểu số tư lợi,
bằng cách chi phối đại bộ phận dân chúng trong sạch.
Hệ quả là chính trị không còn là quá trình hướng tới sự thỏa hiệp và đồng thuận
thông qua các thể chế dân chủ khoan dung.
Thay vào đó, các nhà lãnh đạo này muốn lật đổ cái mà họ cho là một hệ thống đổ nát.
Tức là trong khi nền dân chủ tự do tôn trọng tuyệt đối các thể chế
như tòa án, tự do báo chí và hiến pháp của quốc gia,
các nhà dân túy hiện đại lên án bất kì thể chế nào mâu thuẫn với
cái gọi là “ý muốn của nhân dân”.
Các đảng dân túy chủ nghĩa đã nổi lên ở nhiều nơi,
song lãnh tụ của các phong trào này đặc biệt giống nhau.
Họ thường là những cá nhân có sức lôi cuốn
tự nhận mình là hiện thân của “ý chí của nhân dân”.
Họ tạo nên những hứa hẹn quá cao cho những người ủng hộ họ,
trong khi lên án phe đối lập là những kẻ phản bội đang kìm hãm quốc gia.
Nhưng dù những chính trị gia này là tín đồ chân thành hay kẻ lôi kéo cơ hội,
động lực mà họ giải phóng
có thể gây mất ổn định sâu sắc cho dân chủ tự do.
Ngay cả khi các nhà lãnh đạo dân túy không hiện thực hóa
với những lời hứa tham vọng nhất của họ,
ảnh hưởng của họ lên diễn ngôn chính trị, pháp quyền và lòng tin của công chúng
có thể tồn tại lâu hơn thời gian tại chức của họ.