Po dekadach politycznego chaosu, w połowie lat 70.,
Grecja odzyskiwała stabliność.
Wraz z wprowadzeniem nowej konstytucji
i rozpoczęciem negocjacji w sprawie przystąpienia do Unii Europejskiej
wiele analityków szacowało, że greccy politycy
obiorą ścieżkę większych krajów zachodnich.
Ale w 1981 roku władzę przejęła partia polityczna PASOK.
Jej lider Andreas Papandreou krytykował nową konstytucję
i oskarżał poprzednią władzę o zdradę narodu.
Sprzeciwiał się członkostwu Grecji w NATO i Europejskiej Wspólnocie Gospodarczej.
Obiecał postawić dobro “zwykłych ludzi”
na pierwszym miejscu.
Głosił, że “instytucje nie istnieją, liczą się tylko ludzie”.
Historia dojścia do władzy Papandreou nie jest wyjątkowa.
W demokratycznych państwach na całym świecie
wielu przywódców oczernia swoich politycznych wrogów,
dyskredytuje instytucje i głosi chęć ochrony ludzi.
Niektórzy krytycy nazywają to podejście autorytarnym albo faszystowskim,
a wielu uważa, że ci przywódcy wykorzystują emocje,
żeby manipulować i zwodzić wyborców.
Etyczny czy nie, ten sposób prowadzenia polityki jest w pełni demokratyczny
i nazywa się “populizmem”.
Określenie to istnieje od czasów starożytnego Rzymu
i wywodzi się z łacińskiego słowa “populus”, czyli “lud”.
Od tamtych czasów populizmem nazywa się dziesiątki ruchów politycznych,
często z nierozsądnymi, a czasem nawet ze sprzecznymi celami.
Ruchy populistyczne sprzeciwiały się monarchiom, monopolom
i wielu innym silnym organizacjom.
Nie da się przedstawić tu pełnej historii tego terminu.
Dlatego skupimy się na jednym, konkretnym typie populizmu,
który opisuje rządy Papandreou
i wiele innych rządów z ostatnich 70 lat. Na neopopulizmie.
Żeby zrozumieć, jak jest definiowany przez teoretyków politycznych,
musimy najpierw dowiedzieć się, na co jest reakcją.
Po II wojnie światowej
wiele państw chciało odejść od totalitarnych ideologii.
Szukały nowego systemu politycznego,
który traktowałby priorytetowo prawa społeczne i jednostek,
prowadziłby do politycznego konsensusu i opierałby się na praworządności.
W efekcie większość zachodnich państw przyjęła wieloletnią formę rządu,
zwaną demokracją liberalną.
“Liberalny” nie odnosi się tu do żadnej partii politycznej,
tylko do rodzaju demokracji, opierającej się na trzech filarach.
Po pierwsze na zaakceptowaniu, że społeczeństwo
jest różnorodne, a to prowadzi do konfliktów.
Po drugie mimo różnic frakcje powinny dążyć
do wspólnego dobra ponad podziałami.
Po trzecie demokracja liberalna opiera się na praworządności,
która chroni też mniejszości,
jak określono w konstytucji i przepisach prawnych.
Te trzy idee zakładają,
że tolerancja i instytucje, które chronią przed brakiem tolerancji,
stanowią podstawę sprawnego, różnorodnego i demokratycznego społeczeństwa.
Demokracja liberalna przyniosła stabilność krajom, które ją przyjęły.
Ale jak każdy inny system władzy, ten też nie był lekarstwem na wszystko.
Stale powiększająca się przepaść majątkowa doprowadziła
do powstania zaniedbanych grup społecznych,
które nie ufały ani bogatym sąsiadom, ani przywódcom politycznym.
W niektórych przypadkach brak zaufania publicznego pogłębiała też korupcja.
Rosnące podejrzenia i niechęć do tych polityków
zmusiły obywateli do szukania zupełnie nowego przywódcy,
który podważyłby powołane instytucje
i traktowałby potrzeby ludzi priorytetowo.
Ta reakcja pokazuje demokrację w praktyce na wiele sposobów.
Jeśli większość uważa, że ich interesy są niedostatecznie reprezentowane,
może użyć istniejącego systemu do zmian i demokratycznie wybrać nowego przywódcę.
Ale tutaj asertywni, współcześni kandydaci populistyczni mogą sabotować demokrację.
Współcześni populiści uznają się za wcielenie “woli ludu”
i stawiają ten postulat nad instytucje,
które chronią jednostkę i prawa społeczne.
Współcześni populiści twierdzą,
że te instytucje są zarządzane przez egoistyczne mniejszości,
które pragną kontrolować większość cnotliwych, zwykłych ludzi.
W efekcie polityka przestaje być poszukiwaniem kompromisu
przez tolerancyjne, demokratyczne instytucje.
Zamiast tego ci przywódcy pragną obalić uważany przez nich szkodliwy system.
Tam, gdzie demokracja liberalna darzy najwyższym szacunkiem instytucje,
takie jak sądy, wolną prasę i krajowe konstytucje,
współcześni populiści dyskredytują wszystkie placówki
sprzeczne z tak zwaną “wolą ludu“.
Współczesne partie populistyczne powstają w wielu miejscach,
ale ich przywódcy mają ze sobą wiele wspólnego.
Często są bardzo charyzmatyczni
i uznają się za wcielenie “woli ludu”.
Składają zwolennikom wielkie obietnice,
a opozycję nazywają zdrajcami, którzy czynnie niszczą kraj.
Niezależnie od tego, czy są szczerzy, czy też to manipulujący oportuniści,
dynamika, którą tworzą,
może dogłębnie zdestabilizować demokrację liberalną.
Nawet jeśli współcześni populiści
nie zrealizują wspaniałych obietnic,
ich wpływ na dyskurs polityczny, praworządność i zaufanie publiczne
może trwać znacznie dłużej niż ich rządy.