Çoğumuz ömür boyu mutlaka bir travma yaşarız.
Bazen, uzun vadeli etkiler olmadan kurtuluruz.
Fakat milyonlarca kişide
geriye dönüşler,
kâbuslar
ve negatif düşünceler gibi hayatı zorlaştıran belirtiler olur.
Travma sonrası stres bozukluğu
ya da TSSB denilen bu olgu,
kişisel bir zayıflıktan kaynaklanmaz,
aksine, tehlikeli deneyimlerle başa çıkmamıza olanak sağlayan
belli biyolojik mekanizmaların bozulmasındandır ve tedavi edilebilir.
TSSB'yi anlamak için,
öncelikle beynin çok sayıda sıkıntıyı nasıl işlediğini anlamalıyız.
Bunlar, sevilen birinin ölümü,
aile içi şiddet,
yaralanma ya da hastalık,
taciz,
tecavüz,
savaş,
araba kazası
ve doğal afet olabilir.
Bu tür olaylar beynin "dövüş-kaç-don" tepkisi olarak da bilinen
alarm sistemini aktive eden
tehlike ve çaresizlik gibi duygulara neden olur.
Bu alarm çaldığı zaman,
HPA aksı olarak da bilinen
hipotalamik-pituiter ve böbreküstü
sistemleri parasempatik sinir sistemine sinyal göndermek için beraber çalışır.
Bu kalp ritmi, sindirim ve solunum gibi fonksyonların
düzenlenmesine yardımcı olmak için
böbreküstü bezleri
ve iç organlarla iletişimdeki ağ.
Bu sinyaller vücudu birkaç farklı stres hormonu
ile dolduran ve vücudu kendini savunabilmesi için hazırlayan
fizyolojik değişimlere neden olan kimyasal dalgayı başlatır.
Kalp ritmimiz hızlanır,
soluğumuz sıklaşır
ve kaslarımız gerilir.
Kriz bittikten sonra bile,
artmış olan stres hormonu seviyesi günlerce aynı kalabilir.
Gerginliğe,
kabuslara
ve diğer semptomlara neden olur.
Çoğu insanda hormon seviyesi dengelenince bu semptomlar
birkaç gün ila iki hafta içinde kaybolur.
Fakat travmaya maruz kalan küçük bir yüzde
kalıcı problemlere sahiptir.
Bu problemler bazen geçici olarak kaybolur ve aylar sonra tekrar ortaya çıkar.
Beyinde neler olduğunu tam olarak anlamayız,
fakat teorilerden biri stres hormonu kortizol'un
tüm beyin fonksiyonunu azaltıp birkaç negatif semptoma neden olurken
sürekli olarak "dövüş-kaç-don" tepkisini aktive ettiğidir.
Bu semptomlar genellikle dört kategoriye ayrılır.
Rüyalar ve geriye dönüşler gibi araya giren düşünceler,
travmanın anılarını önlemek,
korku, öfke ve suçluluk gibi negatif düşünceler ve duygular
ve asabiyet, uyumada zorluk gibi "tepkisel" sendromlar.
Herkes bütün semptomları göstermez
ya da aynı boyutta ve yoğunlukta deneyimlemez.
Problemler bir aydan fazla sürüyorsa genellikle TSSB teşhisi konur.
Genetik,
sürekli olarak bunaltıcı stres
ve önceden var olan akıl hastalığı
ya da manevi yardımın olmaması
gibi çoğu risk faktörü kimlerin TSSB'den muzdarip olduğunu belirlemede rol oynar.
Fakat altta yatan sebep hala medikal bir gizemdir.
TSSB ile baş edilbilmede ki en büyük zorluk beynin asıl travma ile bağlantı
kurmasını sağlayan bedensel ve duygusal
uyarıcıların tetikleyici olduğu konusundaki kararsızlıktır.
Bunlar doğası gereği tehlikeli olmayan fakat güçlü bedensel
ve duygusal tepkileri hatırlatan günlük algılar olabilir.
Örneğin, kamp ateşinin kokusu
yanan bir evde kapalı kalmayı anımsatabilir.
TSSB'si olan biri için, bu anı
asıl olaydaki aynı sinir sistemi kimyası ile ilgili dalgalanmayı
aktive edebilir.
Bu ardından sanki aynı şeyleri tekrar yaşıyorlar gibi
aynı panik ve acizlik duygusunu uyandırabilir.
Bazen öngürülemez olan bu tetikleyicileri görmezden gelmek
izolasyona sebep olabilir.
Bu insanların duygularının önemsenmemiş,
ihmal edilmiş
ya da yanlış anlaşılmış
hatta bir düğmeye basılmış gibi etrafındaki herkes
devam ederken hayatları hızlandırılmış hissetmesini sağlar.
Fakat, seçenekler var.
Eğer TSSB'den muzdarip olduğunuzu düşünüyorsanız,
ilk adım sizi mümkün olan birçok kaynağa yönlendirebilecek
bir akıl sağlığı uzmanına danışmaktır.
Psikoterapi TSSB için çok etkili olabilir.
Hastaların tetikleyicilerini daha iyi anlamalarına yardımcı olur.
Ve belli ilaçlar semptomları daha kontrol edilebilir yapar,
farkındalık ve düzenli egzersiz gibi öz bakım alıştırmaları da öyle.
Peki ya arkadaşınızda ya da aile üyenizde TSSB belirtileri fark ederseniz?
Manevi destek, kabul ve empati yardımda ve iyileşmede en önemli şeylerdir.
Deneyimledikleri olayın hikâyesine inandığınızı
ve tepkileri için onları suçlamadığınızı gösterin.
Eğer kabul ediyorlarsa,
onları teşhis ve tedavi için cesaretlendirin.
TSSB dıştan bedensel işaret
olmadan geldiği için "saklı yara" denir.
Fakat görünmez bir hastalık olsa da, sessiz bir hastalık olmak zorunda değil.