Shumë nga ne përjetojnë disa tipe traumash gjatë jetës.
Ndonjëherë ne shpëtojmë pa pasur efekte kohëgjata.
Por te miliona prej nesh këto përjetime mbeten
duke shkaktuar simptoma si rikujtime,
makthe,
dhe mendime negative që ndërhyjnë në përditshmëri.
Ky fenomen, i quajtur Stres post-traumtik
ose PTSD,
nuk është një dështim personal,
por një mosfunksionim i kurueshëm i disa mekanizmave biologjikë
që na lejon të menaxhojmë situata të rrezikshme.
Për të kuptuar PTSD
duhet të kuptojmë së pari, si truri përpunon një sërë stërmundimesh
duke përfshirë vdekjen e një të afërti
dhunë familjare,
lëndim apo sëmundje,
abuzim,
përdhunim,
luftë,
aksident me makinë,
dhe fatkeqësi natyrore.
Këto evente zgjojnë ndjenja rreziku dhe pafuqie,
që aktivizojnë sistemin alarmues të trurit
i njohur si reagimi "lufto - arratisu - ngri".
Kur ky alarm bie,
sistemet hipotalamike, hipofize dhe mbiveshkore
të njohura si akset HPA,
punojnë së bashku, për të çuar sinjale te sistemi nervor parasimpatik.
Ky është rrjeti që komunikon me gjendrat mbiveshkore dhe organet
për të rregulluar funksione si rrahjet e zemrës,
tretjen,
dhe frymëmarrjen.
Këto sinjale nisin një "ujëvarë kimike"
që e mbush trupin me disa lloje të ndryshme hormonesh stresi,
duke shkaktuar ndryshime fiziologjike që e përgatisin trupin të vetëmbrohet.
Rrahjet e zemrës shpejtohen,
frymëmarrja shpejtohet,
dhe muskujt tendosen.
Edhe pasi kriza mbaron,
niveli i rritur i hormoneve të stresit mund të zgjasë ditë,
duke shfaqur ndjenja nervozizmi,
makthe
dhe simptoma të tjera.
Për shumicën, këto eksperienca zhduken brenda pak ditëve deri brenda 2 javësh
derisa niveli hormonal balancohet.
Por një përqindje e atyre që përjetojnë trauma
kanë probleme të ngulura
ndonjëherë zhduken përkohësisht derisa rikthehen muaj më vonë.
Ne nuk e kuptojmë tërësisht, se ç'ndodh në trurin tonë
por një teori është se hormoni i stresit, kortizoli
mund të jetë duke aktivizuar vazhdimisht reagimin "lufto - arratisu - ngri"
ndërsa ul funksionimin e përgjithshëm të trurit dhe shkakton simptoma negative.
Këto simptoma shpesh ndahen në kater kategori:
mendime të padëshiruara, si ëndrra dhe rikujtime,
rikujtime të traumës që duam të shmangim,
mendime negative dhe ndjenja si frikë, inat dhe faj
dhe simptoma "reaktive" si irritim dhe vështirësi për të fjetur.
Jo të gjithë shfaqin këto simptoma,
apo i përjetojnë ato me të njejtën masë dhe intensitet.
Kur problemet zgjasin më shumë se një muaj, dianogzifikohesh me PTSD.
Gjenet,
stresi i vazhdueshëm dhe i papërballueshëm
dhe shumë faktorë rreziku si sëmundjet mentale pre-ekzistuese
apo mungesa e suportit emocional
luajnë një rol përcaktues, se cili do përjetojë PTSD
Por shkaku thelbësor mbetet një mister për mjekësinë.
Një sfidë gjatë ndeshjes me PTSD është sensitiviteti ndaj ngacmimeve,
stimujve fizikë dhe emocionalë,
që truri lidh me traumën origjinale.
Këto mund të jenë ndjesi të përditshme të cilat nuk janë thelbësisht të rrezikshme
por shkaktojnë reagime të fuqishme fizike dhe emocionale.
Psh. aroma e zjarrit në kamp
mund të zgjojë kujtimet e të qenit ngecur ne një shtëpi teksa digjet.
Për dikë me PTSD
kujtimet aktivizojnë të njejtën rrjedhë neurokimike
si në ngjarjen origjinale.
Kjo më pas ngre ndjenjat e panikut dhe pafuqisë
sikur të ishin duke përjetuar traumën përsëri.
Duke u përpjekur të shmangin këto ngacmues,që janë të paparashikueshëm
ato përfundojnë në izolim.
Kjo i lë këta njerëz të ndihen të zhvlerësuar
të injoruar,
të keqkuptuar,
sikur butoni "Pause" të ishte shtypur në jetët e tyre
ndërsa pjesa tjetër e botës vazhdon rreth tyre.
Por ka disa opsione.
Nqse ti mendon se mund të jesh duke vuajtur me PTSD
hapi i parë që duhet bërë është një kontroll tek një profesionist
i cili mund t'ju drejtojë tek burimet që gjenden.
Psikoterapia mund të jetë shumë efektive për PTSD,
kjo i ndihmon pacientët të kuptojnë më mirë stimuluesit e tyre.
Dhe disa mjekime mund ti bëjnë simptomat më të menaxhueshme
si praktikimi i kujdesit për veten,
të qenit i pranishëm në të tashmen dhe ushtrimet fizike
Po nëse i vini re këto simptoma tek një shok apo pjesëtar familje?
Suporti social, pranimi dhe empatia janë çelësi për të ndihmuar dhe shëruar.
Bëjani të ditur se ju e kuptoni se çfarë po kalojnë ata
dhe se ju nuk i fajësoni ata për reagimet e tyre.
Nëse ata janë të hapur
inkurajojini ata të këshillohen dhe të marrin një trajtim.
PTSD njihet si "plaga e padukshme"
sepse ajo vjen pa lënë shenja të jashtme fizike.
Por edhe pse është një çrregullim i padukshëm nuk ka pse të jetë i heshtur.