Ихэнх хүмүүс амьдралынхаа туршид ямар нэгэн осол гэмтэлд өртдөг.
Заримдаа бид ямар нэгэн урт хугацааны үр дагаваргүйгээр эдгэрдэг.
Гэвч олон хүмүүсийн хувьд үр дагавар удаан хугацаагаар үргэлжилж,
дурсамж сэдрэх, хар дарах, айх, сөрөг бодолд автах зэрэг
өдөр тутмын амьдралд саад болох шинж тэмдгүүд илэрдэг.
Гэмтлийн дараах стрессийн эмгэг буюу PTSD гэж нэрлэгддэг энэ үзэгдэл нь
хувь хүний арчаагүйн шинж биш бөгөөд,
бидний аюултай нөхцөл байдлыг давах биологийн тодорхой механизмын
эмчилж болохуйц доголдол юм.
PTSD-ийг ойлгохын тулд
эхлээд олон янзын сорилттой тулгарахад тархи хэрхэн ажилладгийг ойлгох хэрэгтэй.
Эдгээр нь дотнын хүний үхлээс эхлэн,
гэр бүлийн хүчирхийлэл,
бэртэл эсвэл өвчлөл,
дарамт шахалт,
хүчирхийлэл, дайн тулаан,
машины осол, байгалийн гамшиг байж болно.
Эдгээр явдлууд нь “тэмцэх-зугтах-хөших” гэж нэрлэгддэг
тархины аюулын дохиоллыг идэвхжүүлэн
аюул занал, арга мөхөстөх үеийн мэдрэмжүүдийг үүсгэдэг.
Энэ дохиолол идэвхжихэд,
HPA тэнхлэг гэж нэрлэгддэг
гипоталамик, өнчин тархи мөн бөөрний дээд булчирхай системүүд хамт ажиллан
парасимпатик мэдрэлийн системд дохио өгдөг.
Энэ нь бөөрний дээд булчирхай болон бусад эрхтнүүдтэй холбогдож
зүрхний цохилт, хоол боловсруулалт,
амьсгалыг зохицуулдаг сүлжээ юм.
Эдгээр дохио нь стрессийн даавруудаар
бие махбодыг дүүргэх химийн урвалыг эхлүүлж,
хүнийг өөрийгөө хамгаалахад бэлтгэдэг сэтгэл зүйн өөрчлөлтийг үүсгэнэ.
Ингэснээр зүрхний цохилт хурдсаж,
амьсгал түргэсэж,
булчин чангардаг.
Золгүй явдал өнгөрсөн хэдий ч
өссөн дааврын хэмжээ хэдэн хоног хэвийн хэмжээнд шилжилгүй
тааламжгүй мэдрэмж, хар дарах,
гэх мэт шинж тэмдгийг үүсгэдэг.
Ихэнх хүмүүсийн хувьд эдгээр үзэгдэл нь дааврын хэмжээ тогтворжсоноор
хэд хоногоос хэдэн долоо хоногийн дотор алга болдог.
Гэвч эдгээр хүмүүсийн цөөн хэдэн хувьд
энэ үзэгдэл нь зогсолтгүй үргэлжилж,
зарим тохиолдолд хэсэг алга боловч хэсэг хугацааны дараа эргэн гарч ирдэг.
Бид тархинд яг юу болдгийг бүрэн ойлгоогүй байгаа ч
нэг онол бол кортизол хэмээх стрессийн даавар нь
“тэмцэх-зугтах-хөших” хариу урвалыг тасралтгүй идэвхжүүлэхийн зэрэгцээ
тархины ерөнхий ажиллагааг бууруулж, олон сөрөг үр дагаврыг авчирдаг.
Эдгээр шинж тэмдгүүд нь дөрвөн ангилалд хуваагддаг.
Эдгээрт зүүд, дурсамж гэх мэт хүсээгүй бодлууд,
тухайн үеийг санагдуулам юмсаас зугтах,
айдас, уур уцаар, гэмшил зэрэг сөрөг бодол мэдрэмжүүд,
цухалдах, нойргүйдэх зэрэг хариу урвалт шинж тэмдгүүд орно.
Хүн бүрд эдгээр шинж тэмдгүүд илрэхгүй бөгөөд
харилцан адилгүй янз янзаар илэрдэг.
Эдгээр асуудал нь сараас дээш хугацаанд арилахгүй бол PTSD гэж оношилно.
Удамшил, урт хугацааны хэт их стресс,
мөн өмнөх сэтгэцийн өөрчлөлт,
сэтгэл санааны дэмжлэг дутах гэх мэт сэтгэл зүйн асуудлууд нь
PTSD-д өртөх эсэхэд нөлөө үзүүлэх боломжтой.
Гэвч гол шалтгаан нь одоог хүртэл анагаахын оньсого хэвээр байна.
PTSD-ийг даван туулахад тулгардаг гол сорилт бол
анхны осол гэмтэлтэй холбоотой
бие махбод болон сэтгэл зүйн өдөөгч хүчин зүйлд хэт мэдрэг байх явдал юм.
Эдгээр нь аюултай биш ч гэлээ бие махбод болон сэтгэл хөдлөлийн
хүчтэй хариу үйлдэл үзүүлдэг өдөр тутмын мэдрэмжүүд байж болно.
Жишээ нь түүдэг галын үнэр
шатаж буй байшинд гацсан дурсамжийг сэдрээж болно.
PTSD-тэй хүмүүсийн хувьд
энэ дурсамж нь анхны үйл явдалтай ижил
мэдрэл системд химийн урвалыг идэвхжүүлдэг.
Тэр нь улмаар тухайн үеийнхтэй ижил сандрах, цөхрөх мэдрэмжийг төрүүлж
ослыг туулж буй мэт мэдрэмжийг дахин өгдөг.
Заримдаа урьдчилан таамаглах боломжгүй эдгээр хүчин зүйлээс зугтаахыг оролдох нь
бусдаас зайгаа барихад хүргэдэг.
Энэ нь хүмүүст үгүйсгэгдэх,
үл тоогдох, буруу ойлголцох гэх мэтээр
бусад хүмүүсийн амьдрал хэвээр үргэлжилж байхад
яг л тэдний амьдрал зогсчихсон мэт мэдрэмжийг төрүүлдэг.
Тэгсэн хэдий ч боломж байгаа.
Хэрэв та өөрийгөө PTSD-ээр өвдсөн гэж бодож байвал
хийх эхний алхам бол зөвлөгөө өгч чиглүүлж чадах
мэргэжлийн сэтгэл зүйчээр нөхцөл байдлаа үнэлүүлэх юм.
Сэтгэлзүйн эмчилгээ нь PTSD-ийн хувьд үр дүн өндөр бөгөөд,
өвчтөнүүдэд нөлөөлөгч хүчин зүйлсийг илүү ойлгоход тусалдаг.
Зарим эм бэлдмэл бас бясалгал, тогтмол дасгал хийж өөртөө анхаарал тавих нь
шинж тэмдгийг зохицуулахад дөхөм болгодог.
Хэрэв таны найз нөхөд, ойр дотнын хүнд PTSD шинж тэмдэг ажиглагдвал яах вэ?
Олноороо туслах, хүлээн зөвшөөрөх, ойлгох нь үүнээс эдгэрэх гол тусламж юм.
Тэдэнд тохиолдсон зүйлд нь итгэж байгаагаа
мөн тэдний хариу үйлдлийг зэмлэхгүй гэдгээ хэлээрэй.
Хэрэв тэд дургүйцэхгүй бол
тэднийг оношилгоо, эмчилгээ хийлгэхийг зөвлөөрэй.
Бие дээр ил шинж тэмдэг илэрдэггүй учир
PTSD нь “далд шарх” гэж нэрлэгддэг.
Энэ нь үл үзэгдэх эмгэг хэдий ч үл сонсогдох эмгэг байх албагүй.