Radyasyon kelimesini ne zaman duysak
aklımıza büyük patlamalar ve korkutucu mutasyonlar gelir
fakat tüm hikaye bundan ibaret değil.
Radyasyon aynı zamanda gökkuşaklarında
ve doktorun incelediği bir röntgen filminde de etkili.
Peki, radyasyon gerçekten nedir
ve etkileri konusunda ne kadar endişelenmeliyiz?
Cevap, radyasyon kelimesinin
çok farklı iki bilimsel olayı tanımladığını anlamakla başlıyor:
Elektromanyetik radyasyon
ve nükleer radyasyon.
Elektromanyetik radyasyon, uzay boyunca salınan karşılıklı etkileşen elektriksel
ve manyetik dalgalardan oluşan saf enerjidir.
Bu dalgalar daha hızlı salındıkça
enerjileri de yükselir.
Spektrumun alt ucunda radyo,
kızılötesi ve görünür ışık bulunur.
Üst ucunda ise morötesi,
X ışını ve gama ışını vardır.
Modern toplum elektromanyetik radyasyon yayarak ve saptayarak şekillenir.
Radyasyon ile telefonumuza ekranımızın görülebilir ışığı yayması sayesinde
görebildiğimiz röntgen filminin resmini açmak için bir e-posta indirebiliriz.
Diğer yandan nükleer radyasyon ise
protonların karşılıklı pozitif yükleri nedeniyle birbirlerini ittikleri
atom çekirdeğinde oluşur.
Güçlü nükleer kuvvet olarak bilinen olay,
bu geritepmeyi alt etmeye
ve çekirdeği sağlam tutmaya çalışır.
Bununla birlikte,
izotop denen bazı proton ve nötron kombinasyonları
kararsız ya da radyoaktif kalır.
Daha kararlı bir duruma ulaşmak için
nükleer radyasyon denen bir madde ve/veya enerjiyi rastgele çıkaracaklardır.
Nükleer radyasyon, yerden sızan bir gaz olan radon gibi
doğal kaynaklardan gelir.
Aynı zamanda, nükleer santrallere yakıt sağlamak için
doğal bir biçimde var olan radyoaktif madenleri saflaştırıyoruz.
Muzlar bile eser miktarda radyoaktif potasyum izotopu içerir.
Eğer radyasyon dünyasında yaşıyorsak
onun zararlı etkilerinden nasıl kurtulabiliriz?
İlk olarak, tüm radyasyon türleri tehlikeli değildir.
Radyasyon, DNA'ya zarar verebilecek bir işlem olan darbeler sonucunda
atomun elektronlarını söküp attığında tehlikeli hale gelir.
Bu olay, iyonlaştırıcı radyasyon olarak bilinir
çünkü elektron kaybetmiş veya kazanmış bir atoma iyon denir.
Tüm nükleer radyasyonlar iyonlaştırıcıdır
ancak sadece en yüksek enerjiye sahip elektromanyetik radyasyon öyledir.
Bu gamma ışınlarını,
X ışınlarını
ve morötesi ışınların yüksek enerjili tarafını kapsar.
Doktorlar bu yüzden röntgen çekerken önlem olarak
vücudun muayene edilmeyecek kısımlarını korurlar
ve plaja gidenler bu yüzden güneş kremi kullanırlar.
Buna karşılık, telefonlar ve mikrodalgalar spektrumun alt ucunda yer alır,
bu nedenle onların kullanımlarından kaynaklı
iyonlaştırıcı radyasyon riski yoktur.
En büyük sağlık riski, çok fazla iyonlaştırıcı radyasyonun
kısa bir zaman aralığında bize çarpması sonucunda olur.
Bu olay akut maruz kalma olarak adlandırılır.
Akut maruz kalma vücudun kendi kendine hasar onarma yeteneğini etkiler.
Bu kanseri,
hücresel işlev bozukluğunu
ve hatta ölümü bile tetikleyebilir.
Neyse ki akut maruz kalma olayları nadiren gerçekleşir
ancak günlük olarak hem doğal hem de insan yapımı kaynaklardan düşük seviyelerde
iyonlaştırıcı radyasyona maruz kalıyoruz.
Bilim insanları bu tür riskleri ölçmede daha çok zorlanıyor.
Vücudunuz genellikle küçük miktarlardaki
iyonlaştırıcı radyasyondan kaynaklanan hasarı giderebilir
ama eğer gideremezse
hasarın sonuçları on yıl veya daha uzun bir süre boyunca ortaya çıkmayabilir.
Bilim insanlarının iyonlaştırıcı radyasyon maruziyetini karşılaştırmasının bir yolu
sievert adında bir birimdir.
Bir sievert şiddetine maruz kalma
muhtemelen saatler içinde bulantıya yol açar
ve dört sievert ise ölümcül olabilir.
Ancak günlük olarak maruz kaldığımız radyasyon çok daha düşüktür.
Normal bir insan, üçte biri radondan dolayı olmak üzere
tüm kaynaklardan 6,2 millisievert değerinde radyasyona maruz kalır.
Her biri 5 microsievert olmak üzere,
yıllık dozajınıza ulaşmak için 1200'den fazla diş röntgeni çektirmeniz gerekir.
O muzu hatırlıyor musunuz?
Eğer muzun bütün radyasyonunu absorbe edebilseydiniz
yıllık dozajınıza ulaşabilmek için günde yaklaşık 170 tane muza ihtiyacınız olurdu.
Bir radyasyon dünyasında yaşıyoruz.
Ancak bu radyasyonun büyük bir kısmı iyonlaştırıcı olmayan radyasyon.
Geri kalan iyonlaştırıcı kısma maruziyetlerimiz ise genellikle azdır.
Evinizi radon için test ettirmek ve güneş kremi sürmek gibi seçimler
radyasyona bağlı sağlık risklerini azaltmaya yardımcı olabilir.
Radyasyonun öncülerinden Marie Curie,
mücadeleyi aşağıdaki gibi özetledi:
"Hayatta korkulacak hiçbir şey yoktur. Sadece anlaşılacak şeyler vardır.
Şimdi, anlama zamanıdır.
Böylece daha az sayıda şeyden korkabiliriz."