Më 1 Shtator 1953,
William Scoville përdori mjete dore dhe një shpuese të lirë
për të shpuar kafkën e një të riu, duke i prerë një pjesë vitale të trurit
dhe nxjerr atë përmes një gypi të metalit.
Veçse kjo nuk ishte skenë filmi horror apo ndonjë raport i frikshëm policie.
Dr.Scoville ishte një nga neurokirurgët më të njohur të kohës së tij,
kurse i riu ishte Henry Molaison, pacienti i famshëm, i njohur si "H.M.",
rast që ofroi ide të jashtëzakonshme mbi atë se si punon truri.
Si i ri, Henry kishte pëlcitur kafkën në një aksident
e shpejt filloi të ketë kriza epileptike, të fikët dhe nuk komandonte dot trupin.
Pas vitesh durimi të krizave të shpeshta e madje edhe braktisjes së shkollimit,
i riu i dëshpëruar u kthye tek Dr.Scoville,
një dreq-guximtari i njohur për operime të rrezikshme.
Lobotomitë e pjesshme qenë përdorur me dekada për trajtim t'sëmundjeve mendore
bazuar në mendimin se funksionet mendore ishin saktësisht të lokalizuara
në fusha përkatëse të trurit.
Meqë kishte përdorur ato me sukses në reduktimin e sulmeve psikotike,
Scoville vendosi t'i heq "H.M"-it hipokampusin,
pjesë e sistemit limbik e lidhur me emocionet
por funksioni i të cilës ishte i panjohur.
Në shikim të parë, operacioni ishte i suksesshëm.
Sulmet e H.M u zhdukën, pa ndryshime në personalitet,
dhe IQ e tij madje u përmirësua.
Por kishte një problem: kujtesa e tij ishte goditur.
Përveç humbjes së pjesës më të madhe të kujtesës së dekadave të shkuara,
H.M nuk mund të formonte kujtime të reja, harronte çfarë dite ishte,
përsëriste komentet, e madje edhe hante disa herë me radhë.
Kur Scoville informoi një ekspert tjetër, Wilder Penfield, për rezultatin,
ai dërgoi një studente të doktoraturës, Brenda Milner, për ta studiuar H.M. në shtëpi
ku ai kalonte shumicën e ditëve duke bërë detyra rasti
e shikuar filma klasik përsëri e përsëri, sikur për herë t'parë.
Çfarë ajo zbuloi pas një seri testesh e intervistash
jo vetem qe kontribuoi shume për studimin e kujtesës por
ne ridefinicionin se çfarë në fakt do të thotë kujtesë.
Një nga gjetjet e Milner hodhi dritë mbi faktin e dukshëm
se H.M s'mund te krijonte kujtime të reja, por ai mund t'i ruante ato
mjaft gjatë, nga momenti ne moment, për të të përfunduar fjalinë apo gjetur banjën.
Kur Milner i jepte një numër të rëndomte,
ai arrinte ta kujtonte për 15 minuta
duke e përsëritur në vete vazhdimisht.
Por vetëm pas 5 minutash ai harronte madje që ishte testuar.
Neuroshkencëtarët e kishin menduar kujtesën si monolite;
e gjitha e njëjtë në esencë dhe e ruajtur nëpër tru.
Rezultatet e Milner dhanë jo vetëm idetë e para mbi dallimin, tanimë të njohur,
në mes të kujtesës afat-shkurtër dhe afat-gjatë,
por po ashtu tregouan se secila përdor regjione të ndryshme truri.
Ne e dimë se formimi i kujtesës përfshin disa hapa.
Pasi të dhënat ndjesore të jenë regjistruar nga neuronet në korteks,
udhëtojnë në hipokampus,
ku proteina të veçanta punojnë për të përforcuar lidhjet kortikale sinaptike.
Nëse eksperienca ka qenë mjaft e fortë,
apo e kujtojmë periodikisht në ditët e para,
hipokampusi e transferon kujtimin në korteks për ruajtje të përhershme.
Mendja e H.M mund të formonte përshtypjet e para,
por pa një hipokampus që bën konsolidimin e kujtimit
ato shkatërroheshin, si një mesazh i shkruar në rërë.
Por kjo s'ishte veçoria e vetme që Milner gjeti.
Në një eksperiment, tashmë të famshëm, ajo kërkoi nga H.M. të vizatoje yllin
në hapësirën e ngushtë mes vijave të dy yjeve
përderisa ai mund të shihte vetëm letrën e lapsin përmes pasqyrës.
Si kushdo që bën një detyrë aq të veshtirë për herë te parë,
ai e bëri shume keq.
Por për çudi, u përmirësua gjatë përpjekjeve të përsëritura,
edhe pse nuk kishte kujtesë për përpjekjet e mëparshme.
Qendrat e tij motorike, të pavetëdijshme, kujtonin çfarë mendja e tij harronte.
Çfarë Milner zbuloi ishte se kujtesa deklarative: emrat, datat, faktet
ishte ndryshe nga ajo procedurale; ngasja e biçikletës apo këndimi i emrit.
Tani e dimë që kujtesa procedurale
mbështet më shumë në basal ganglia dhe cerebellum,
struktura që nuk ishin prekur në trurin e H.M.
Dallimi në mes të "të dish diçka" dhe të dish "si të bësh diçka"
që nga ajo kohë, ka përforcuar hulumtimet e kujtesës.
H.M vdiq në moshën 82 vjeçare, pas një jete të qetë në shtëpi përkujdesi.
Përgjatë vitesh, ai ishte ekzaminuar nga më shumë se 100 neuroshkencëtarë,
duke e bërë atë mendjen më të studiuar në histori.
Pas vdekjes, truri i tij ishte skanuar e ruajtur
para se te pritej në mbi 2000 pjesë të veçanta
dhe fotografuar për të formuar një hartë digjitale në nivel neuronesh individuale,
e gjitha gjatë një transmetimi direkt të ndjekur nga 400,000 njerëz.
Edhe pse H.M kaloi jetën e tij duke harruar,
ai dhe kontributi i tij mbi kuptimin tonë për kujtesën
do të kujtohet nëpër gjenerata.