ڕەنگە ئەوە بزانیت کە هەموو شتێک لە ئەتۆم پێکهاتووە.
ئەو ئەتۆمەش
گەردێکی زۆر زۆر زۆر زۆر وردە.
هەموو ئەتۆمێک کاکڵیکی هەیە،
کە بەلایەنی کەمەوە پێکهاتووە لە
لە گەردێکی بارگکراوی ئەرێنی
پێی دەگوترێت پڕۆتۆن،
لەزۆر باریشدا،
ژمارەیەک لە گەردە بێلایەنەکان پێیان دەگوترێت نیوتڕۆن.
ئەو کاکڵە دەورەدراوە
بە گەردە بارگکراوە نەرێنییەکان کە پێیان دەگوترێت ئەلیکتڕۆن.
ناسنامەی ئەتۆمێک، تەنها بەهۆی
ژمارەی پڕۆتۆنەکانی ناو ناوک دیاریدەکرێت.
هایدرۆجین هەر هایدرۆجینە چونکە تەنها یەک پڕۆتۆنی هەیە،
کاربۆن هەر کاربۆنە چونکە شەشی هەیە،
زێڕ هەر زێرە چونکە 79 دانەی هەیە،
ئەوانی تریش بەهەمان شێوە.
ڕێگەم بدە ‌‌هێڵێکی لێکەوتی کاتی بکێشم.
ئێمە چۆن لەبارەی ڕۆنانی ئەتۆمەوە دەزانین؟
ئێمە ناتوانین پڕۆتۆن، نیوتڕۆن، یان ئەلیکتڕۆن ببینین.
بۆیە، چەند تاقیکردنەوەیەک دەکەین
هەروەها بۆ ئەو شتەی بیری لێدەکەینەوە پەرە بەنمونەیە دەدەین.
دواتر تاقیکردنەوەی زیاتر دەکەین
هەتا بزانین لەگەڵ نمونەکە دەگونجێت.
ئەگەر گونجان ئەوا نایابە.
ئەگەریش نەگونجان، کاتی نمونەیەکی نوێ دێت.
نمونەی زۆری جیاوازمان بۆ ئەتۆم هەبووە
لەکاتی دیمۆکریتس لەساڵی 400 پ.ز
بەدڵنیایی زۆریشەوە
نمونەی زیاتر دێن.
باشە، هێڵی لێکەوت تەواو.
کاکڵی ئەتۆمەکان سیفەتی یەکگرتووییان هەیە،
بەڵام ئەلیکترۆنەکان لە جوڵەدا ئازادن،
هەربۆیە کیمیاگەران ئەلیکترۆنیان خۆشدەوێت.
گەر کرابا بیانکەینە ژنی خۆمان
ئەوا ڕه‌نگە وامان کردبا.
بەڵام ئەلیکتڕۆنەکان سەیرن.
دەردەکەون هەتا یان وەک گەرد ڕەفتار بکەن،
وەکو تۆپی یاری بەیسبۆڵ،
یان وەکو شەپۆل، وەکو شەپۆلی ئاو
ئەوەش دەکەوێتە سەر تاقیکردنەوەکەی دەیکەین.
یەکێک لە سەیرترین شتەکانی ئەلیکترۆن ئەوەیە
بەدیاریکراوی نازانین لەکوێن.
لەبەرئەوە نیە کە کەلوپەلمان نەبێت،
لەبەرئەوەیە ئەم نادڵنیاییە
بەشێکە لە نمونەکەمان، لەبارەی ئەلیکترۆن
کەواتە نایان دۆزینەوە، باش.
بەڵام دەتوانین بڵێین شیانەتییەکی دڵنیا هەیە
بۆ دۆزینەوەی ئەلیکتڕۆن لە بۆشایی دراودا
لەدەوری ناوک.
ئەوەش مانای وایە، دەتوانین پرسیاری دادێت بکەین:
ئەگەر شێوەیەکمان لەدەوری ناوک کێشا
کە %95 دڵنیابین
لە دۆزینەوەی ئەلیکتڕۆنێکی دراو لەناو ئەو شێوەیەدا،
ئایا دەبێت شێوەکە چۆن دەربکەوێت؟
لێرە چەند شێوەیەک هەن.
کیمیاگەران پێیان دەڵێن ئۆربیتاڵەکان،
و ڕوکاری هەریەکەیان
بەندە لەسەر لەناودابوونی شتەکانی تر،
چەند وزەی هەیە.
ئۆربیتاڵ هەتا وزەی زۆرتر بێت،
چڕییەکەی زیاتر دەبێت
لە ناوکەوە.
بەم بۆنەیەوە، ئێمە بۆچی %95 هەڵبژارد
%100 هه‌ڵنه‌بژارد؟
ئەوەش خویەکی نائاسایی ترە
لە نمونەکەمان لەسەر ئەلیکتڕۆن.
مەودایەکی دیاریکراو لە ناوکەوە تێپەڕە،
شیاوێتی دۆزینەوەی ئەلیکتڕۆنێک
دەست بە کەمبوونەوە دەکات
بە خێراییەکی کەم تازۆر،
واتە، کاتێک لە سفر نزیک دەبێتەوە،
ئەوا لەڕاستیدا هەرگیز بەر سفر ناکەوێت.
کەواتە، لە هەر ئەتۆمێکدا
هەندێک شیاوێتی بچووک هەیە بەڵام شیاوێتی سفر نیە.
کە بۆماوەیەکی زۆر زۆر کورت،
یەکێک لە ئەلیکتڕۆنەکانی
لە کۆتایی لاکەی تری گەردونە.
بەڵام زۆرینەی ئەلیکتڕۆنەکان لە نزیکی ناوکەکەیان دەمێننەوە.
وەکو هەوری چڕی نەرێنی بارگکراو
کە لەگەڵ کات دەجوڵێت و دەگوازرێتەوە.
چۆنیەتی کارلێکی ئەلیکترۆنەکان
لەگەڵ یەکتر لە ئەتۆمی جیاوازدا
بەنزیکەیی بڕیار لەسەر هەموو شتێک دەدات.
دەکرێت ئەتۆم ئەلیکتڕۆنەکانی وازلێبێنێت
هەتا بیاندات بە ئەتۆمێکی تر،
یان دەتوانن ئەلیکتڕۆنەکان هاوبەشی پێبکەن.
چالاکیەکانی ئەم تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌
ئەو شتانەن کیمیا سەرنج ڕاکێش دەکەن.
لە بەردە کۆنه‌ سادەکانەوە
بۆ جوانی ئاڵۆزی ژیان،
سروشتی هەرشتێک کە دەیبینین،
دەیبیستین،
بۆن، تام، دەست، و تەنانەت ئەوەی هەستی پێدەکەین
لە ئاستی ئەتۆم بڕیاری لەسەر دەدرێت.