Mọi người thường nói rằng loài voi có trí nhớ tốt
nhưng loài động vật to lớn này không chỉ là những cái ổ cứng khổng lồ
Càng tìm hiểu về loài voi,
chúng ta sẽ biết rằng trí nhớ siêu phàm của chúng
chỉ là một phần trong sự thông minh đáng kinh ngạc
khiến voi trở thành một trong những loài sinh vật gần gũi, sáng tạo
và tốt bụng nhất trên Trái đất.
Khác với nhiều thành ngữ, câu nói về trí nhớ của voi
là chính xác về mặt khoa học.
Loài voi biết mọi thành viên trong đàn,
có khả năng nhận ra đến 30 con voi khác bằng mắt nhìn hay mùi hương.
Khả năng này giúp ích cho chúng khi di cư
hay gặp những con voi không thân thiện.
Chúng cũng nhớ và phân biệt được các dấu hiệu nguy hiểm
và nhớ lại các địa điểm quan trọng mà chúng đã không đến từ lâu
Nhưng điều thú vị nhất là trí nhớ không hề liên quan đến bản năng sinh tồn của voi
Loài voi không chỉ nhớ những con cùng đàn
mà còn nhớ các sinh vật gây ấn tượng mạnh với chúng.
Có một lần, hai con voi trong sở thú đã từng biểu diễn cùng nhau
tỏ ra vui mừng khi gặp nhau sau đó 23 năm.
Khả năng nhận ra này không chỉ đối với các động vật khác.
Voi còn có khả năng nhận ra những người đã gắn bó với chúng sau nhiều thập kỉ xa nhau
Những điều này cho thấy trí nhớ của voi không chỉ là những phản ứng đối với ngoại cảnh.
Chúng ta có thể biết được lý do khi tìm hiểu về bộ não của chúng.
Loài voi tự hào bởi chúng có bộ não lớn nhất trong các loài thú trên cạn
cũng như khả năng tiến hóa của não đáng ngạc nhiên.
Hẳn chúng ta đều biết mối liên hệ giữa độ lớn não
và độ lớn cơ thể động vật,
và khả năng EQ của voi cao gần bằng khả năng EQ của loài vượn.
Mặc dù không có mối liên hệ gần gũi với con người,
tiến hóa hội tụ cho thấy não voi cực kì giống với não người,
với nhiều nơ-ron và khớp thần kinh
cũng như hồi hải mã và đại não phát triển
Hồi hải mã liên kết trực tiếp với phần cảm xúc giúp phát triển trí nhớ
bằng cách ghi các sự kiện quan trọng vào trí nhớ dài hạn.
Khả năng nhận biết những điều quan trọng giúp trí nhớ của voi
trở nên phức tạp và thích nghi cao hơn so với việc học thuộc lòng.
Nó giúp những con voi sống sót qua hạn hán khi còn nhỏ
nhận ra các dấu hiệu cảnh báo của hiện tượng này khi đã lớn,
đó là lí do các đàn voi có con đầu đàn càng lớn càng có khả năng sống sót cao.
Tiếc thay, đó cũng chính là lí do khiến voi là loài động vật duy nhất, ngoại trừ con người,
chịu chứng rối loạn sau chấn thương.
Ngược lại, phần đại não có chức năng giải quyết vấn đề
giúp voi thể hiện sự sáng tạo.
Chúng còn hợp tác giải quyết vấn đề,
thậm chí còn thông minh hơn các nhà nghiên cứu và điều khiển đồng loại.
Chúng có thể làm tính toán đơn giản, biết số lượng trái cây ước chừng
trong hai giỏ sau nhiều lần thay đổi.
Sự kết hợp hiếm có của trí nhớ và khả năng giải quyết vấn đề
giúp giải thích những hành động thông minh nhất của một số con voi,
nhưng không thể giải thích những điều mà chúng ta bắt đầu tìm hiểu
về đời sống tinh thần của chúng.
Voi giao tiếp bằng mọi cách từ hành động đến âm thanh,
đến những tiếng kêu chói tai có thể nghe từ nhiều km ở xa.
Sự hiểu biết hệ thống ngôn ngữ cho thấy voi có tiếng nói và ngữ pháp riêng.
Khả năng ngôn ngữ này vượt xa cách giao tiếp đơn giản thông thường.
Voi có thể vẽ bằng cách tỉ mỉ chọn và trộn
các màu và yếu tố khác nhau.
Chúng có thể phân biệt 12 âm khác biệt trong âm nhạc và bắt chước giai điệu.
Và đúng vậy, còn có một ban nhạc voi nữa.
Nhưng có lẽ điều kì diệu nhất về loài voi
là khả năng quan trọng hơn cả sự thông minh của chúng:
sự cảm thông, hi sinh và công bằng.
Voi là động vật duy nhất không phải con người khóc thương cho cái chết của đồng loại,
thực hiện nghi lễ chôn cất và quay lại thăm viếng mộ.
Chúng còn quan tâm đến các loài vật khác nữa.
Một con voi đang làm việc không chịu đặt thân cây vào cái lỗ
nơi một con chó đang ngủ,
và khi gặp người bị thương, chúng lại đứng bảo vệ
và dùng vòi vuốt ve nhẹ nhàng để họ bớt đau.
Ngược lại, sự việc voi tấn công làng mạc của con người thường xuyên xảy ra
ngay sau khi con người mở cuộc săn bắn lớn,
để thể hiện sự trả thù của chúng.
Nhìn chung, với những điều này
và sự thật rằng voi là một trong số ít những loài
có thể nhận thấy mình trong gương,
chúng ta phải công nhận rằng
chúng là loài sinh vật sáng suốt, thông minh và sống có cảm xúc.
Tiếc thay, sự đối xử của loài người với chúng lại không thể hiện điều ấy,
khi mà môi trường sống của loài voi ở Châu Á đang dần bị phá hoại,
chúng bị săn để lấy ngà ở Châu Phi, và bị đối xử tàn tệ khắp trên thế giới.
Với những điều ta giờ đã biết về loài voi
và những điều chúng đang dạy ta về trí thông minh của loài vật,
chúng ta cần phải chắc rằng
loài vật mà nhà thơ người Anh John Donne đã miêu tả:
"tác phẩm tuyệt vời của tạo hóa" sẽ không biến mất trong bức tranh thế giới này.