Merhaba. Bugün size kahkahadan bahsedeceğim.
Buna kahkahayı ilk fark ettiğim anı
hatırlamaya çalışarak başlamak istiyorum.
Küçük bir kızdım, yaklaşık 6 yaşındaydım.
Annem ve babamı alışılmadık bir şey yaparlarken buldum,
gülüyorlardı.
Çok ama çok şiddetli gülüyorlardı.
Gülmekten yerlere yatıyorladı.
Bağıra çağıra gülüyorlardı.
Neye güldüklerini bilmiyordum ama onlara katılmak istiyordum.
Bunun bir parçası olmak istedim
ve köşede oturup şu sesi çıkardım "Hoo Hoo!"
(Kahkahalar)
Neye güldüklerini tesadüfen öğrendim.
İnsanların o zamanlar söyledikleri,
tuvaletler ve trenlerde ne yapıp yapamayacağınızı söyleyen
uyarı levhaları hakkındaki bir şarkıya gülüyorlardı.
İngilizler hakkında hatırlamanız gereken bir şey varsa,
o da bizim çok sofistike bir mizah anlayışımız olduğudur.
(Kahkahalar)
O zamanlar tabii ki hiçbir kısmını anlamıyordum.
Sadece kahkahayı önemsiyordum
ve aslında bir nörobilimci olarak yine ona önem vermeye başladım.
Bu gerçekten garip bir davranış.
Şimdi size birkaç kahkaha örneği göstereceğim.
İnsanların çıkardıkları sesleri, bu seslerin ne kadar garip olabileceğini
ve kahkahanın ses olarak ne kadar ilkel olduğunu düşünün.
Konuşmadan daha çok bir hayvan çağrısı gibi.
Sizler için birkaç kahkahamız var.
İlki oldukça neşeli.
(Ses: Gülme sesi)
Şimdi bir sonraki adam, nefes almasına ihtiyacım var.
Öyle bir an geliyor ki, kendi kendime
biraz nefes almalısın arkadaşım diyorum,
çünkü nefesi kesiliyormuş gibi geliyor.
(Ses: Gülme sesi)
Kaydın üzerinde oynanmadı; bu o.
(Ses: Gülme sesi) (Kahkahalar)
Son olarak elimizde bir kadının gülüşü var.
Konu ses çıkarmak olunca kahkaha bizi bayağı garip yerlere götürebilir.
(Ses: Gülme sesi)
Kadın aslında Fransızca "Aman Allah'ım, bu da ne?" diyor.
Biz de her türlü onunlayız. Bir fikrim yok.
Şimdi kahkahayı anlamak için vücudun,
psikologların ve nörobilimcilerin çok bakmadıkları bir kısmına odaklanmalısınız:
Kaburgalar.
Kulağa çok da ilgi çekici gelmiyor
ama aslında hepiniz her an kaburgalarınızı kullanıyorsunuz.
Hepinizin şu an kaburgalarınızla yaptığınız şey
-yapmayı bırakmayın- nefes almak.
Kaburgalar arası kaslarınızı kullanarak
ve kaburgalarınızı gevşetip sıkarak,
akciğerlerinize hava alıp verirsiniz.
Eğer ben göğüs kafesinizin etrafına bir şerit koysaydım
ve hareketi gözlemleseydim,
gördüğünüz bu nazik sinüsoidal hareket nefes almak olurdu.
Hepiniz yapıyorsunuz. Sakın bırakmayın.
Konuşmaya başladığınız anda,
nefesinizi çok farklı kullanmaya başlarsınız.
Yani benim yaptığım şey daha çok bunun gibi.
Konuşurken havayı dışarı vermek için çok ince kaburga
hareketleri kullanırsınız --
aslında biz bunu yapabilen tek hayvanız.
Konuşabilmemizin nedeni bu.
Şimdi, konuşmanın ve nefes almanın ortak bir düşmanı var
ve o düşman kahkaha.
Çünkü biz gülerken olan şey,
aynı kasların düzenli olarak kasılması.
Bir zikzak hâlinde olan bu durum,
havayı dışarı atmamızı sağlar.
Bu gerçekten ses çıkarmanın çok basit bir yolu.
Birinin üzerine basıyor olabilirsiniz ve bu aynı etkiyi verir.
Havayı dışarı çıkarırsınız
ve bu her kasılma size bir ses verir: "Ha!"
Bu kasılmalar birlikte hareket ederler ve spazmlar olur
ve işte o anda --(Hırıltı)-- bu olur.
Bu konuda çok iyiyimdir.
(Kahkahalar)
Kahkahanın bilimine gelince, ortada pek bir şey olmasa da,
kahkaha ile ilgili bildiğimizi sandığımız her şeyin
yanlış olduğunu anlarız.
İnsanların gülen tek canlı olduğunun söylenildiğini duymak
hiç de nadir değil.
Nietzsche böyle düşünüyordu.
Aslında memeliler arasında kahkahaya rastlayabiliriz.
Bu primatlarda sıklıkla gözlemlenmiştir
ve farelerde de görebilirsiniz.
Nerede bulursanız bulun
insanlar, primatlar, fareler --
hep gıdıklama ile bağdaştırılan şeylerde bulursunuz.
İnsanlar için de bu aynıdır.
Oyun ile alakalı şeylerdedir ve tüm memeliler oynar.
Nerede bulursanız bulun, etkileşimlerle alakalıdır.
Bunun üzerinde çok çalışmış olan Robert Provine,
birinin yanındayken gülmemizin,
yalnız olduğumuz zamana göre 30 kez daha olası olduğunu
ve en çok kahkahayı bulduğumuz yerin
konuşma gibi sosyal etkileşimler olduğunu söyler.
Eğer insanlara, "Ne zaman gülersiniz?" diye sorarsanız,
komedi, mizah ve şakalardan bahsederler.
Ne zaman güldüklerini incelerseniz, arkadaşlarıylayken gülerler.
İnsanlarla güldüğümüzde aslında çok nadir şakalara gülüyor oluruz.
Onları anladığınızı göstermek için gülersiniz,
onlara katıldığınızı, onlarla aynı grupta olduğunuzu.
Onlardan hoşlandığınızı gösterirsiniz.
Ya da onları sevdiğinizi.
Bunların hepsini onlarla konuşurken yaparsınız
ve kahkaha bu duygusal işlerin çoğunu sizin için yapar.
Bu resimlerde gördüğünüz gibi,
baştaki kahkahalara gülmemizin nedeni
ve ailem ile birlikte gülmemin nedeni,
Robert Provine'ın da dediği gibi,
kahkahanın davranış yoluyla bulaşan kocaman bir etki olması.
Kahkahayı başka birinden kapabilirsiniz
ve o kişiyi tanıyorsanız onlardan kahkaha kapmanız daha olası.
Yani kahkaha hâlâ bu sosyal bağlamdan etkileniyor.
Mizahı bir kenara bırakıp
kahkahanın sosyal anlamını düşünmelisiniz
çünkü kökeni orada yatıyor.
Şimdi, oldukça ilgimi çeken bir başka konu da kahkaha türleri.
İnsanların nasıl ses çıkardıklarına dair elimizdeki nörobiyolojik kanıtlar,
kahkahamızın iki çeşit olabileceğine işaret ediyor.
Yani, ailemin o şarkıya güldüğü gibi
çaresiz ve istemsiz olan kahkahanın nörobiyolojisinin,
kibar ve sosyal olan, çok da kötü olmayan
ama birinin sizinle etkileşiminin bir parçası olarak
ve isteyerek attığı kahkahadan
daha farklı bir temeli olması muhtemel görünüyor.
Evrimimiz boyunca iki farklı ses çıkarma yolu geliştirdik.
Şu an yaptığım gibi daha istemli seslere kıyasla
istemsiz sesler daha eski bir sistemin parçası.
Yani kahkahanın iki farklı kökeni olduğunu tasavvur edebiliriz.
Bu konuyu daha ayrıntılı inceliyordum.
Bunu yapmak için insanların kahkahalarını kaydetmemiz gerekiyordu.
Bunun için de onları güldürmek için ne gerekiyorsa yapmamız.
Aynı insanlardan daha yapmacık ve sosyal kahkahalar da aldık.
Arkadaşınızın bir şaka yaptığını
ve o şakaya çok komik olduğu için değil de
arkadaşınızı sevdiğiniz için güldüğünüzü düşünün.
Şimdi size o kayıtlardan bazılarını çalacağım.
Duyduğunuz kahkahanın gerçek mi sahte mi olduğunu söylemenizi istiyorum.
Yani kahkaha istemli mi, yoksa istemsiz mi?
(Ses: Kahkaha sesi)
Bu kulağa nasıl geliyor?
Seyirciler: Sahte. SS: Sahte mi? Sahte.
Peki ya bu?
(Ses: Kahkaha sesi)
(Kahkahalar)
Ben bir numarayım.
(Kahkahalar) (Alkışlar)
Aslında değil.
Hayır, bu çaresiz kahkahaydı,
hatta bunu kaydetmek için tek yapmam gereken,
onun gülmek istediğini bildiğim bir şeyi dinlerken
arkadaşımı izlememdi.
Buradan anlıyoruz ki insanlar,
gerçek ve sahte kahkahayı ayırt edebiliyor.
Görülüyor ki, bize göre ikisi çok farklı şeyler.
İlginçtir ki, benzer bir olay şempanzeler arasında görülür.
Şempanzeler gıdıklandıklarında farklı
birbirleriyle oynarken farklı gülerler.
Biz de burada böyle bir şey görüyor olabiliriz.
İstemsiz ve gıdıklanırkenki kahkahanın sosyal kahkahadan farklı olması.
İkisi işitsel olarak çok farklı.
Gerçek kahkahalar daha uzun. Perdeleri daha yüksek.
Çok gülmeye başladığınızda,
normalde isteyerek yapabileceğinizden çok daha yüksek bir basınç ile
akciğerlerinizden hava çıkarırsınız.
Örneğin, sesimin perdesini şarkı söylemek için o kadar inceltemezdim.
Ayrıca kasılmalar olur ve garip ıslık sesleri çıkarırsınız.
Bunların hepsi gerçek gülüşün çok kolay anlaşıldığını
ya da kolay anlaşılır hissedildiğini gösterir.
Aksine yapmacık kahkahanın kulağa sahte geldiğini düşünürüz.
Aslında değil, o önemli bir sosyal işaret.
Onu çok kullanıyoruz, bazı durumlarda gülmeyi seçiyoruz
ve bu kendi hâlinde bir şey gibi duruyor.
Örneğin, yapmacık kahkahada genizden okunma vardır,
bir çeşit "ha ha ha ha ha" sesi.
Eğer istemsiz gülüyor olsaydınız, o sesi elde edemezdiniz.
İkisi gerçekten de çok farklı şeyler.
Beynin kahkaha duyunca nasıl tepki verdiğini anlamak için
tarama cihazı kullandık.
Bu, bu çok sıkıcı bir deney.
Sadece insanlara gerçek ve sahte kahkahalar dinlettik.
Onlara kahkaha üzerinde bir çalışma olduğunu söylemedik.
Dikkatlerini dağıtmak için araya başka sesler de koyduk
ve tek yaptıkları yatıp bu kayıtları dinlemek oldu.
Herhangi bir şey yapmalarını söylemedik.
Yine de, gerçek ve yapmacık kahkaha duyduğunuzda
beyin tamamen farklı cevap verir.
önemli derecede farklı.
Mavi bölgelerde gördüğünüz, işitme korteksinde yer alır,
beynin gerçek kahkahaya daha çok cevap veren kısımları.
Öyle anlaşılıyor ki,
istemsizce gülen birini duyduğunuzda
başka bir durumda duymayacağınız sesler duyuyorsunuz.
Bu çok belirli
ve öyle görünüyor ki, bu özgün sesler daha büyük bir
işitsel işlemeden geçiyorlar.
Aksine yapmacık bir kahkaha duyduğunuzda,
zihinleştirme ile alakalı olan pembe bölgeler cevap verir,
yani başkalarının ne düşündüklerini düşünme.
Bence bu şu anlama geliyor:
Beyniniz taranıyor olsa bile, ki bu tamamen sıkıcı bir şey,
hiç ilgi çekici de değil,
birinin "A ha ha ha ha ha" diye güldüğünü duyunca,
neden güldüklerini anlamaya çalışıyorsunuz.
Kahkaha her zaman anlamlıdır.
Her zaman bağlamını anlamaya çalışırsınız.
O anda bildiğiniz kadarıyla,
sizinle hiçbir alakası olmasa bile
hâlâ o insanların neden güldüklerini anlamak istersiniz.
Farklı yaşlardaki insanların, gerçek ve sahte kahkahaları
nasıl duyduklarını inceleme şansımız oldu.
Bu, Royal Society ile birlikte yürüttüğümüz çevrim içi bir deneydi
ve bu deneyde insanlara iki soru sorduk.
Birkaç kahkaha dinlediler
ve bunların ne kadar gerçek veya yapmacık olduklarını söylediler.
Gerçek kahkahalar kırmızı, yapmacık olanlar ise mavi.
Hızlı bir artış görüyorsunuz.
Yaşlandıkça gerçek kahkahayı anlamakta daha iyi oluyorsunuz.
Yani 6 yaşındakiler farkı çok anlayamıyorlar.
Yaşlandıkça daha iyi oluyorsunuz,
ama garip bir şekilde bu veri setindeki zirve performansı yakalamanız,
30'lu yaşların sonunu ve 40'lı yaşların başını buluyor.
Ergenliğe girdiğinizde kahkahayı tam olarak anlayamıyorsunuz.
Gençlik yıllarınızın sonunda beyniniz olgunlaştığında,
tam olarak kahkahayı anlamıyorsunuz.
Bütün erken yetişkinlik zamanınızda kahkahayı öğreniyorsunuz.
Eğer soruyu değiştirir ve kahkahanın sesinin,
gerçek mi yapmacık mı olduğunu değil de,
bu kahkahanın sizi gülmeye ne kadar ittiğini,
size ne kadar bulaşıcı olduğunu sorarsak daha farklı bir profil görürüz.
Burada, ne kadar genç olursanız,
kahkahaya o kadar katılmak istiyorsunuz.
Neye güldüklerini bilmediğim hâlde ailemle gülmemi hatırlayın.
Gerçekten bunu görebilirsiniz.
Genç ve yaşlı herkes
gerçek kahkahaları yapmacık olanlardan daha bulaşıcı buluyor
ama yaşlandıkça hepsi size daha az bulaşıcı geliyor.
Ya yaşlandıkça hepimiz daha somurtkan oluyoruz
ya da kahkahayı anlamakta ustalaştıkça,
sizi güldürmek için kahkahayı duymaktan daha fazlası gerekiyor.
Sosyal şeylere gerek oluyor.
Yani elimizde çok ilginç bir davranış var
ve bu davranışla ilgili varsayımlarımızın çoğu yanlış.
Ama anlıyorum ki, aslında kahkaha sosyal bir duygu olmaktan
çok daha fazlası.
Anlaşılıyor ki, kahkahayı nasıl kullandığımız konusunda
insanlar olarak çok farklıyız.
Robert Levenson'ın çiftlerle boylamsal bir çalışma yaptığı
Kaliforniya'daki laboratuvarından
gerçekten şahane çalışma setleri çıkıyor.
Evli çiftleri laboratuvara alıyor
ve onlara konuşmaları için stresli konular veriyor.
Aynı zamanda onları bir poligrafa bağlıyor ki stresli olduklarını görebilsin.
İkisi de oradayken, çiftlerden birine sorar:
"Eşinizin yaptığı ve sizin sinirinizi bozan bir şey söyleyin."
ve o anda görebilirsiniz --
bir düşünün, siz ve eşiniz onların yerinde olsaydınız --
hayal edebilirsiniz ki herkes biraz daha stresli bir hâle gelir.
İnsanların daha stresli bir hâle geldiklerini gözle görebilirsiniz.
Levenson bu çalışmasında, kahkaha ve onun gibi pozitif duygularla
stres duygusunu yönetebilen çiftlerin,
anında daha az stresli olmalarının yanısıra,
gözle görülür bir şekilde daha iyi hissettiklerini,
bu tatsız durumla birlikte daha iyi başa çıktıklarını,
ilişkilerinden daha yüksek tatmin aldıkları
ve daha uzun süre birlikte kaldıkları
bulgusuna ulaşmıştır.
Yani aslında yakın ilişkilere bakarsanız,
kahkaha, insanların birbirlerinin duygularını nasıl düzenlediklerinin
çok kullanışlı bir göstergesi.
Kahkahayı sadece birbirimizden hoşlandığımızı göstermek için yaymıyoruz,
birlikte daha iyi hissetmemizi sağlıyoruz.
Bunun sadece romantik ilişkiler ile sınırlı kalacağını düşünmüyorum.
Bence bu, arkadaşlarınızla aranızdaki gibi
yakın duygusal ilişkilerin bir karakteristiği olacak,
ki bu, sıradaki videomu açıklıyor.
Bu, eski Doğu Almanyalı birkaç gencin
heavy metal gruplarını tanıtmak için çektikleri
oldukça maço ve havası oldukça ciddi olan bir video.
İşler yolunda gitmeyince kahkaha açısından neler olduğuna,
ne kadar hızlı olduğuna ve havayı nasıl değiştirdiğine
dikkat etmenizi istiyorum.
Üşüyor. Islanmak üzere.
Mayosunu giymiş, elinde havlusu.
Buz.
Ne olabilir acaba?
Video başlıyor.
Hava ciddi.
Arkadaşları gülmeye başladı bile, çoktan katıla katıla gülüyorlar.
O henüz gülmüyor.
(Kahkahalar)
Gülmeye başlıyor.
Şimdi hepsi gitti.
(Kahkahalar)
Yerlere yatıyorlar.
(Kahkahalar)
Bu videoyla ilgili sevdiğim şey,
buzun üstüne atlayana kadar havanın ciddi olması,
ama buzu kıramayıp çakılınca, ortalığı kan da götürmeyince,
arkadaşlarının gülmeye başlaması.
Hayal edin, orada öylece durup
"Gerçekten, Heinrich, bence kırıldı." deseydi,
bunu izlemekten hoşlanmazdık. Bu stresli olurdu.
Ya da ortalıkta açıkça kırılmış bir bacakla koşturup gülseydi
ve arkadaşları "Heinrich, hemen hastaneye gitmeliyiz," deselerdi,
bu da komik olmazdı.
Kahkaha gerçekten işe yarıyor.
Onu acı dolu, utanç verici ve zor bir durumdan alıp
komik ve bizim keyif aldığımız bir duruma götürüyor.
Bence bu gerçekten ilginç bir kullanım
ve aslında her zaman gerçekleşen bir şey.
Örneğin, buna benzer bir olayın
babamın cenazesinde olduğunu hatırlayabiliyorum.
İç çamaşırlarımızla buzun üzerinde hoplayıp zıplamıyorduk.
Kanadalı değiliz.
(Kahkahalar) (Alkışlar)
Bunun gibi olaylar her zaman zordur.
Huysuz olan bir akrabam vardı ve annem iyi durumda değildi.
Hatırlıyorum, cenaze başlamadan önce,
kendimi 1970'lerin komedi programından bir hikâye anlatırken bulmuştum.
Niye böyle bir şey yapıyorum ki diye düşündüğümü hatırlıyorum.
Anladım ki, yaptığım şey
onu benimle birlikte güldürecek
herhangi bir şey bulmaya çalışmaktı.
Bunun üstesinden gelebileceğimizi göstermek için basit bir tepkiydi.
Beraber gülebiliriz. Bunun üstesinden geleceğiz.
İyi olacağız.
Aslında, bunu hepimiz her zaman yapıyoruz.
O kadar sık yapıyoruz ki fark etmiyoruz bile.
Herkes ne kadar çok güldüğünü küçümser
ve insanlarla güldüğünüzde aslında çok eski evrimsel bir sisteme
ulaşmanızı sağlayan bir şey yapıyorsunuz.
Bu sistem, memelilerin sosyal bağlılıklarını sürdürmek,
duygularını düzenlemek ve kendilerini iyi hissettirmek için geliştirdikleri bir şey.
İnsanlara özel bir şey değil -- gerçekten eski bir hareket,
hislerimizi düzenliyor ve iyi hissetmemizi sağlıyor.
Başka bir deyişle, kahkaha denince
sen ve ben, bebek, memeliden başka bir şey değiliz.
(Kahkahalar) Teşekkürler.
(Alkışlar)