Udhëto me mua
në disa nga vendet më të bukura nëpër botë:
Shkallët spanjolle të Romës;
lagjet historike të Parisit dhe Shanghait;
peisazhi kodrinor i Central Park;
ndërtesat me thurje metalike në Tokyo ose Fez;
rrugët e pjerrëta në lagjet e Rio de Janeiro-s;
shkallët marramendëse të Jaipur;
urat e harkuara të këmbësorëve në Venezia.
Tani kalojmë te disa qytete më të reja.
6 qëndra qytetesh të ndërtuar përgjatë 6 kontinenteve në shekullin e 20-të.
Pse nuk ka asnjë nga këto vende karakteristikat magjepsëse të
qyteteve tona më të vjetra?
Ose të shkojmë te 6 periferitë e ndërtuara në 6 kontinentet në shekullin e 20-të.
Pse asnjëra prej tyre nuk ka ndonjë tipar lirik
që ne ta lidhim me vendet që na emocionojnë më shumë?
Ndoshta tani ju mendoni se unë jam thjesht nostalgjik --
pse ka kjo rëndësi?
Kujt i intereson nëse kjo ngjashmëri po pllakos planetin tonë?
Ajo ka rëndësi sepse shumë njerëz kudo në botë
po tërhiqen nga zonat urbane, globalisht.
Mënyra se si ne i projektojmë ato zona urbane do të mirë përcaktojë
nëse ne do të zhvillohemi ose jo si specie.
Ne tashmë e dimë se njerëzit që jetojnë në zonat në zhvillim,
jetojnë në pallate,
lenë një gjurmë karboni shumë më të ulët
sesa bashkëqytetarët e tyre në periferi.
Ndoshta një mesazh nga kjo është se nëse ti e do natyrën,
ti nuk duhet të jetosh në të.
(Të qeshura)
Por unë mendoj se statistikat e pakta
të asaj që njihet si zhvillim tranzitor
tregon pjesë të kësaj historie.
Sepse nëse qytetet do të tërheqin njerëz,
duhet të jenë shumë te mira.
Ata duhet të kenë tërheqje të fuqishme me tiparet e tyre dalluese
për të sjellë të gjithë qytetarët e rinj.
Dhe kjo nuk është vetëm një çështje estetike, siç e dini.
Kjo është një çështje me pasoja ndërkombëtare.
Sepse sot, çdo ditë,
qindra mijëra njerëz po lëvizin diku drejt një qyteti,
kryesisht në Jug të globit.
Dhe kur ju mendoni për atë, pyesni veten:
A janë ata të dënuar të jetojnë në këto qytete të zymta
që ne ndërtuam në shekullin e 20-të,
apo mund t'i ofrojmë atyre diçka më të mirë?
Për t'iu përgjigjur pyetjes,
duhet së pari të mendosh se si arritëm deri këtu.
Së pari: Prodhimi në masë.
Ashtu si mallrat e konsumit dhe rrjetet e dyqaneve,
ne prodhojmë në masë qelq dhe çelik dhe beton dhe asfalt dhe stuko,
dhe i vendosim ato në të njëjtën mënyrë të mërzitshme kudo në planet.
Së dyti: Rregullat.
Kështu, le të marrim makinat, për shembull.
Makinat ecin me shpejtësi të madhe.
Ato preken nga gabimet njerëzore.
Kështu kur na kërkohet, si arkitekt, të projektojmë një rrugë të re,
ne duhet të shohim në vizatime si kjo,
që na tregojnë sa i lartë duhet një trotuar
që kalimtarët duhet të kalojnë këtu dhe makinat atje,
një zonë ngjitjeje këtu, një zonë zbritëse atje.
Ajo që makina e bëri me të vërtetë në shekullin e 20-të
është krijimi këtij peizazhi të copezuar.
Ose marrim makinat e zjarrëfikses -- i njihni, me ato shkallët e larta që
përdoren për të shpëtuar njerëzit kur digjen ndërtesat?
Ato kanë një rreze të gjerë kthimi,
prandaj duhet të shtrojmë një rrugë më të gjerë asfalti,
për t'i përshtatur ato.
Ose marrim më të rëndësishmen karrigen me rrota.
Një karrige me rrota kërkon një peisazh me pjerrësi minimale
jo shumë vertikale në zbritje.
Pra kudo ku ka shkallë, duhet një ashensor ose një e tatëpjetë.
Ju lutem mos më keqkuptoni -- unë jam për sigurinë e këmbësorit,
zjarrëfikësit
e sigurisht të karriges me rrota.
Të dy prindërit e mi ishin në karrige me rrota në fund të jetës,
prandaj unë e kuptoj mirë atë vështirësi.
Por duhet gjithashtu të pranojmë që të gjitha këto rregulla me qëllim të mirë,
kishin pasoja të jashtëzakonshme të padëshiruara
që i bënin të paligjshme mënyrat me të cilat kemi ndërtuar qytetet.
Gjithashtu të paligjshme: në fund të shekullit të 19-të,
menjëherë pasi u shpik ashensori,
ne ndërtuam këto ndërtesa joshëse urbane,
këto ndërtesa të bukura, kudo nëpër botë,
nga Italia në Indi.
Dhe ato kishin ndoshta 10 ose 12 apartamente.
Ato kishin një ashensor të vogël, shkallë të mbyllura
dhe të ndriçuara mirë.
Ato ishin jo vetëm ndërtesa joshëse, kosto-efektive
ato ishin të përbashkëta
ku ti ndesh komshiun në atë kat.
Po ashtu s'e ndërtoni dot këtë.
Në kontrast, sot, kur ne duhet të ndërtojmë një ndërtesë të madhe diku,
duhet të ndërtojmë disa
ashensorë, shkallë për raste zjarri dhe duhet ti lidhim ato
me këto korridore të gjatë, anonimë dhe të zymtë.
Sipërmarrësit -- kur përballen me koston e gjithë
kësaj infrastrukture të zakonshme,
duhet ta ndajnë atë kosto në më shumë aparatamente,
prandaj ata ndërtojnë ndërtesa më të mëdha.
Kjo rezulton në një zhurmë të mbytur,
zhurma e shurdhët e të njëjtave ndërtesa të ngritura
në çdo qytet nëpër botë.
Dhe kjo nuk është vetëm krijim i ngjashmërive fizike,
është krijimi i ngjashmërisë sociale,
sepse këto ndërtesa janë më të shtrenjta për t'u ndërtuar,
dhe ajo ndikon në krijimin e një krize përballueshmërie
në qytete kudo në botë, duke përfshirë dhe vende si Vancouver.
Siç e thashë ka një arsye të tretë për këtë ngjashmëri,
dhe ajo është psikologjike.
Është frika e ndryshimit,
dhe arkitektët e dëgjojnë vazhdimisht nga klientët e tyre:
"Nëse unë e provoj atë ide të re, do të paditem?
Do të më tallin?
Më mirë i sigurtë se sa në rrezik."
Dhe të gjitha këto janë ndërlidhur së bashku
duke mbuluar planetin me një homogjenitet që unë mendoj se është shumë problematik.
Por si mund të bëjmë të kundërtën?
Si mund të kthehemi te ndërtimi i qyteteve
që janë të ndryshëm nga ana fizike dhe kulturore?
Si mund të ndërtojmë qytetet e ndryshimit?
Unë do të pohoja se ne duhet ta fillojmë
duke përfshirë vendasen te globalja.
Kjo për shembull po ndodh me ushqimin.
Thjesht shikoni se si birra tradicionale ka marrë nga birra zakonshme.
Ose, sa nga ju hanë akoma Wonder Bread?
Vë bast që shumë nga ju jo.
Dhe e them këtë sepse ju nuk e doni ushqimin e përpunuar.
E nëse nuk doni ushqime
të përpunuara,
pse do të donit qytete të përpunuara?
Pse do të donit këto produkte në masë, vende pa ngjyra
ku shumë nga ne duhet të jetojnë dhe punojnë çdo ditë?
(Duartrokitje)
Teknologjia ishte një problem i madh në shekullin e 20-të.
Kur ne shpikëm automobilin, ndodhi që,
e gjithë bota u drejtua drejt shpikjes.
Dhe ne rikrijuam peisazhin tonë rreth tij.
Në shekullin e 21,
teknologjia mund të jetë pjesë e zgjidhjes
nëse ajo i përshtatet nevojave të botës.
Çfarë dua të them me këtë?
Marrim makinat vetngarëse.
Nuk mendoj se makina vetngarëse është e kënaqshme sepse s'kërkon shofer.
Ajo, për mua, thjesht nënkupton
që tani ka akoma më shumë trafik në rrugë, në të vërtetë.
Mendoj se ajo që është e kënaqshme rreth automjeteve vetngarëse është premtimi --
dhe dua ta theksoj fjalën "premtim,"
referuar aksidentit të fundit në Arizona,
premtimi që ne mund të kishim këto makina të vogla, urbane
që mund të përzihen në mënyrë të sigurtë me këmbësorët dhe biçikletat.
Kjo do na mundësojë ne të projektojmë sërish rrugë njerëzore,
rrugë pa pengesa,
ndoshta rrugë si vendkalimet prej druri në Ishullin e Zjarrit.
Ose ndoshta mund të projektonim rrugë me gur kalldrëmi të shekullit 21,
diçka që mbërthen energjinë kinetike, shkrin borën,
ju ndihmon me fitness-in ndërsa ecni.
Ose ju kujtohen ato shkallët e zjarrëfikëseve?
Po sikur t'i zëvëndësonim ato dhe të gjithë asfaltin që vjen me to
me drone dhe robotë që mund të shpëtojnë njerëzit në ndërtesat që digjen?
Dhe nëse mendoni që kjo është e çuditshme,
ju do të mahniteshit po të dinit se sa shumë ajo teknologji po përdoret
sot në aksione shpëtimi.
Por tani do të doja të imagjinojmë së bashku.
Imagjinoni sikur të projektonim karrige me rrota që ngrihet në ajër.
E qartë?
Një shpikje që do ofrojë jo vetëm akses të barabartë,
por do na lejojë të ndërtojmë qytetin kodrinor italian të shekullit 21.
Mendoj se do të mahniteshit po të dinit
që vetëm disa nga këto shpikje, përgjegjëse për nevojat njerëzore,
mund të transformojnë krejtësisht mënyrën që ne do ndertojmë qytetet tona.
"Ne ende nuk kemi gurë kalldrëmi kinetikë
ose karrige me rrota fluturuese,
pra çfarë mund të bëjmë rreth këtij problemi me teknologjinë e sotme?"
Dhe frymëzimi im për këtë pyetje vjen nga një qytet shumë ndryshe,
qyteti i Ulaanbaatar, Mongoli.
Unë kam klientë atje
që na kanë kerkuar të projektojme fshatra të hapur të shekullit 21
që ngrohen në mënyrë të qëndrueshme duke përdorur teknologjinë e sotme,
në zemër të qëndrës së qytetit të tyre.
Dhe ajo bëhet për të përballuar dimrin e tyre të akullt.
Dhe projekti është njëkohësisht poezi dhe prozë.
Poezia është më shumë për të ngjallur elementet lokale:
terrenin malor,
duke përdorur ngjyrat për të rritur ndriçimin e mahnitshëm,
duke kuptuar si të shfaqim traditat nomade
që gjallërojnë kombin e Mongolisë.
Proza ka qenë zhvillimi i një katalogu ndërtesash,
ndërtesash të vogla që janë mjaft të përballueshme,
duke përdorur materiale ndërtimi dhe teknologji lokale
që ende munden të sigurojnë forma të reja strehimi,
hapësira të reja pune,
dyqane të reja
dhe ndërtesa kulturore, si një teatër ose një muzeum
ose një shtëpi fantazmash.
Duke punuar për këtë
ne kemi kuptuar se
ne po ndërtojmë me punën e kolegëve,
duke përfshirë arkitekten Tatiana Bilbao, që punon në Meksikë;
laureatin e Pritzker, Alejandro Aravena, që punon në Kili;
dhe fituesin e fundit të Pritzker, Balkrishna Doshi, që punon në Indi.
Të gjithë ata po bëjnë ndërtime të reja,
magjepsëse për strehim të përballueshëm,
por ata gjithashtu po ndërtojnë qytetet e ndryshimit,
sepse ata po ndërtojnë qytete që i përgjigjen komuniteteve vendase,
klimës vendase
dhe metodave të ndërtimit vendas.
Ne po i mëshojmë asaj ideje, ne po rikërkojmë një model të ri
për qytetet tona që po ndërtohen me trysni rinovimi,
për t'i ndërtuar mbi modelin e fundit të shekullit 19,
me atë pikë qëndrore,
por një model që mund të përshtatet sipas nevojave vendase
dhe materialeve vendase të ndërtimit.
Të gjitha këto ide, për mua, janë një nostalgji e lirë.
Të gjitha ato më tregojnë mua
që ne mund të ndrërtojmë qytete që mund të zhvillohen,
por të zhvillohen duke reflektuar banorët e ndryshëm
që jetojnë në ato qytete;
të zhvillohen në një mënyrë që të përshtaten të gjithë grupet që vijnë,
të gjitha ngjyrat, besimet, gjinitë.
Ne mund të ndërtojmë të tilla qytete mahnitëse dhe mund të shuajmë këto
qytete të zymta dhe të mbrojmë natyrën.
Ne mund të zhvillojmë qytete me teknologji të lartë,
por gjithashtu t'i përgjigjemi nevojave kulturore të përjetshme të njeriut.
Unë jam i bindur se ne mund të ndërtojmë qytetet e ndryshimit
që ndihmojnë në krijimin e mozaikut global tek i cili shumë nga ne frymëzohen.
Ju Falemnderit.
(Duartrokitje)