Bạn đã bao giờ nhìn trẻ con tập bò chưa?
Bởi bất cứ cha mẹ nào đều biết, quá trình này rất thú vị.
Đầu tiên, chúng lăn trên sàn,
thường là lùi về sau,
nhưng rồi chúng đẩy mình lên phía trước,
sau đó chống người đứng dậy,
và ai nấy đều vỗ tay.
Việc cử động tiến lên và lùi lại đơn giản đó,
chính là quá trình tiến bộ cơ bản nhất mà con người phát hiện ra.
Lịch sử tiến hoá nhân loại cũng theo xu hướng đó:
từ loài vượn cổ đến người Homo erectus, rồi bước đi trên hai chân,
đến người tinh khôn được mô tả như một con người,
đi bằng hai chân.
Chính suy nghĩ này khiến ta dễ dàng tin rằng
kinh tế sẽ phát triển theo xu hướng tương tự,
sẽ tiếp tục tăng trưởng.
Đây là lúc ta cần suy nghĩ lại,
và thay đổi cách nhìn nhận sự phát triển,
bởi hiện nay, những gì ta có là các nền kinh tế
cần tăng trưởng, không kể chúng có khiến ta lớn mạnh hay không
và những gì ta cần, đặc biệt đối với các nước giàu có nhất,
là những nền kinh tế khiến ta lớn mạnh
bất kể chúng có tăng trưởng hay không.
Vâng, nghe thì có vẻ khá hời hợt
nhưng lại chứa đựng một sự chuyển biến sâu sắc trong cách tư duy
điều mà tôi tin rằng vô cùng cần thiết
để xã hội chúng ta trở nên lớn mạnh trong thể kỉ này.
Vậy nỗi ám ảnh với sự tăng trưởng này đến từ đâu?
DGP, tổng sản phẩm nội địa,
chỉ đơn thuần là tổng giá trị hàng hóa và dịch vụ
được tiêu thụ trong chu kì một năm.
Khái niệm này có từ những năm 30,
nhưng sớm trở thành mục tiêu cốt lõi trong việc xây dựng chính sách,
mà thậm chí đến ngày nay, ở các quốc gia giàu có nhất
chính phủ vẫn nghĩ rằng giải pháp cho các vấn đề kinh tế
nằm ở sự tăng trưởng.
Gốc rễ của ý tưởng cốt lõi này
được lí giải cặn kẽ qua tác phẩm kinh điển năm 1960 của W.W. Rostow.
Tôi yêu cuốn sách này và có được ấn bản đầu tiên.
"Các Giai Đoạn Phát Triển Kinh Tế: Tuyên Ngôn Phi Cộng Sản."
(Tiếng cười)
Nghe đã thấy sực mùi chính trị rồi nhỉ?
Rostow cho rằng mọi nền kinh tế
cần phải trải qua 5 giai đoạn phát triển:
giai đoạn đầu là xã hội truyền thống, khi đầu ra của một quốc gia bị hạn chế
về công nghệ, cơ chế và trí tuệ;
nhưng rồi tiền đề cho sự phát triển,
hay khởi đầu của ngành ngân hàng,
sự cơ giới hóa công việc
và quan niệm sự tăng trưởng là cần thiết để đạt những mục tiêu cao hơn,
như nhân phẩm quốc gia hay một cuộc sống tốt hơn cho trẻ em;
xuất hiện, và khái niệm lãi kép được thêm vào cơ chế kinh tế
và sự tăng trưởng trở thành hiển nhiên;
thứ tư là giai đoạn trưởng thành khi mọi nền công nghiệp đều khả thi,
không kể điều kiện tài nguyên quốc gia;
giai đoạn thứ năm và cũng là cuối cùng, là thời đại tiêu thụ hàng loạt
khi ta có thể mua bất kì hàng hoá nào ta muốn,
như xe đạp hay máy khâu --
và xin hãy nhớ rằng đây là năm 1960.
Bạn chắc hẳn sẽ nghĩ đến hình ảnh máy bay như phép ẩn dụ cho câu chuyện này,
nhưng chiếc máy bay này lại khác biệt,
vì nó không bao giờ được phép hạ cánh.
Rostow để ta bay vào chủ nghĩa tiêu dùng đại chúng đang ở thế lụi tàn,
và ông biết rõ điều này.
Trích lời ông,
"Và rồi câu hỏi đặt ra trên tất cả,
nơi lịch sử chỉ cho ta các phân đoạn.
Ta sẽ làm gì khi sự gia tăng thu nhập thực không còn đáng bận tâm nữa?"
Ông đặt ra câu hỏi này mà chưa từng trả lời nó, và đây là lí do.
Năm 1960,
ông là cố vấn cho cựu ứng viên tổng thống John F. Kennedy,
người tranh cử chức tổng thống với lời hứa về tỉ lệ tăng trưởng 5%,
vì thế Rostow cần giữ cho máy bay đó luôn bay cao,
mà không thắc mắc, làm thế nào, hay khi nào nó được phép hạ cánh.
Giờ ta vẫn đang tiến vào chủ nghĩa tiêu dùng đại chúng đang lụi tàn
sau hơn nửa thế kỉ qua,
với những nền kinh tế trông đợi, phụ thuộc và có nhu cầu nơi
sự tăng trưởng không ngừng nghỉ,
bởi lẽ ta bị nghiện ý tưởng này, cả về tài chính, chính trị, và xã hội.
Ta nghiện tăng trưởng tài chính bởi hệ thống tài chính ngày nay
được thiết kế để đạt đến tỉ suất lợi nhuận cao nhất,
khiến các công ty đại chúng phải liên tục chịu áp lực
để gia tăng doanh số, thị phần, và lợi nhuận,
và vì ngân hàng tạo ra tiền dưới hình thức vay nợ trả lãi,
nên ta phải chi trả nhiều hơn.
Ta nghiện tăng trưởng về chính trị
vì các chính khách muốn tăng thuế thu nhập
mà không cần tăng thuế
và sự tăng trưởng GDP được xem là cách chắc chắn để làm điều đó.
Và không chính khách nào muốn bị đá ra khỏi đại gia đình G20.
(Tiếng cười)
Nhưng nếu nền kinh tế của họ là nơi duy nhất ngừng tăng trưởng,
thì họ sẽ bị các cường quốc mới nổi soán ngôi.
Ta nghiện tăng trưởng cả về xã hội,
vì nhờ có nguyên một thế kỉ tuyên truyền tiêu dùng,
mà thú vị thay là được khởi xướng bởi Edward Bernays,
cháu trai của Sigmund Freud,
người đã phát hiện ra ngành tâm lí trị liệu của bác mình
có thể trở thành một liệu pháp bán lẻ sinh lời tuyệt vời
nếu ta có thể thuyết phục người tiêu dùng rằng họ sẽ thay đổi hoàn toàn
mỗi khi mua thêm một sản phẩm nào đó.
Những cái nghiện trên đều có thể khắc phục được,
nhưng chúng cần được ta chú ý đến nhiều hơn nữa,
bởi hãy nhìn xem hành trình này dẫn ta đến đâu.
GDP toàn cầu giờ đây đạt gấp 10 lần so với năm 1950
và việc tăng trưởng này đã mang đến sự thịnh vượng cho hàng tỉ người,
kéo theo nền kinh tế toàn cầu bắt đầu chia rẽ mạnh,
với phần lớn lợi nhuận sinh ra
giờ đây tụ lại về 1% toàn thế giới.
Và nền kinh tế đã suy thoái đáng kể,
nhanh chóng gây bất ổn định cho sự cân bằng mỏng manh của hành tinh này -
nơi cuộc sống của ta phụ thuộc vào.
Các chính khách biết vậy nên họ đề bạt các điểm đến mới cho sự tăng trưởng.
Ta có tăng trưởng xanh, tăng trưởng bao trùm,
tăng trưởng thông minh, đàn hồi, và cân bằng.
Mọi viễn cảnh tương lai đều khả thi miễn là bạn chọn tăng trưởng.
Theo tôi, đã đến lúc ta đặt một tham vọng cao hơn và có tầm hơn,
bởi thách thức của thế kỉ thứ 21 dành cho toàn nhân loại là rất rõ ràng:
ta cần đáp ứng được nhu cầu của tất cả mọi người
trong khả năng của hành tinh sống phi thường và độc nhất này
để ta và vạn vật trong tự nhiên có thể phát triển.
Sự tến bộ nơi mục tiêu này sẽ không được đo bằng chỉ số tiền tệ.
Ta cần một bảng điều khiển chỉ số.
Khi tôi ngồi xuống và cố vẽ ra bảng điều khiển này,
nghe thì có thể kì lạ,
nhưng nó nhìn tựa như hình chiếc bánh doughnut.
Thứ lỗi cho tôi,
nhưng hãy cho phép tôi giới thiệu chiếc doughnut
mà thực chất lại có ích cho ta.
Hãy tưởng tượng việc sử dụng tài nguyên nhân loại toả ra từ giữa.
Vòng tròn giữa bánh là nơi
mọi người chưa được đáp ứng nhu cầu sống thiếu yếu.
Họ không có thức ăn, y tế, giáo dục, tiếng nói chính trị hay nhà ở
những thứ cần cho một cuộc sống có phẩm cách và cơ hội.
Ta muốn đưa mọi người ra khỏi vòng tròn đó trên nền tảng xã hội
và hoà vào chính chiếc doughnut xanh.
Nhưng, điều quan trọng là
ta không thể để việc sử dụng tài nguyên tập thể vượt quá khung bánh ngoài,
hay tầng sinh thái,
vì khi đó ta sẽ đặt áp lực quá lớn lên hành tinh phi thường này
đến nỗi khiến nó quá tải.
Ta gây ra biến đổi khí hậu, axit hoá đại dương,
tạo nên lỗ hổng ở tầng ozon,
đẩy bản thân ta vượt quá ranh giới địa cầu
của các hệ thống đã nuôi dưỡng sự sống trong suốt 11,000 năm qua
và biến Trái Đất thành mái nhà thân thương của toàn nhân loại.
Nên thách thức hai mặt này nhằm đáp ứng nhu cầu tất cả
trong khả năng của Trái Đất,
cần một xu hướng tiến bộ mới.
Tăng trưởng không ngừng,
điều mà nhân loại yêu thích,
không còn giúp ta phát triển mạnh ở thế cân bằng động giữa sàn và trần nhà nữa.
Tôi đã rất sốc khi vẽ ra bức tranh này
vì tôi nhận ra rằng biểu tượng hạnh phúc trong nhiều nền văn hoá cổ đại
cũng thể hiện ý niệm tương tự về thế cân bằng động trên,
từ xoắn ốc Takarangi của người Maori,
đến Thái Cực Đồ (Đạo giáo), Cát Tường Kết (Phật giáo),
và xoắn ốc đôi của người Celt.
Liệu ta có thể tìm được thế cân bằng động ở thế kỉ thứ 21 không?
Đó là câu hỏi cốt yếu,
vì theo những hình nêm đỏ này, ta hiện đang ở rất xa thế cân bằng,
vừa không gần lại vừa ở quá xa.
Nhìn vào vòng tròn ở giữa, bạn có thể thấy hàng triệu, hàng tỉ người
vẫn còn thiếu thốn những nhu cầu cơ bản nhất.
Không chỉ vậy, ta vốn đã vượt quá xa ít nhất 04 ranh giới địa cầu,
gây ra những hậu quả không thể phục hồi về biến đổi khí hậu
và sự suy tàn hệ sinh thái.
Đây là trạng thái hiện tại của toàn nhân loại và Trái Đất.
Chúng ta, con người của thế kỉ thứ 21,
đây là chân dung của ta.
Chưa nhà kinh tế nào từ thế kỉ thứ 20 từng thấy điều này,
vậy vì sao ta lại cho rằng học thuyết của họ
có thể đối đầu với thử thách của thế kỉ thứ 21?
Ta cần ý tưởng riêng
vì ta là thế hệ đầu tiên chứng kiến điều này
và có thể là thế hệ cuối cùng có cơ hội làm xoay chuyển tình thế.
Kinh tế học thế kỉ thứ 20 dám chắc rằng nếu tăng trưởng dẫn đến bất bình đẳng,
thì đừng cố gắng tái phân phối.
Vì tăng trưởng chỉ khiến tình hình tồi tệ hơn.
Nếu tăng trưởng gây ô nhiễm,
đừng cố chỉnh lý, vì tiếp tục tăng trưởng sẽ dọn sạch mọi thứ.
Nhưng, chỉ trừ việc, sự thật không phải vậy,
và sẽ không bao giờ như vậy.
Ta cần tạo ra những nền kinh tế khắc phục các hạn chế này và cùng nhau tiến bộ
như đã định.
Ta cần những mô hình kinh tế tái tạo và phân phối bài bản.
Ta đã và đang kế thừa những nền công nghiệp suy thoái.
Ta lấy vật liệu từ Trái Đất và biến chúng thành những thứ ta muốn,
sử dụng chúng một lúc, thường chỉ một lần, và rồi ném chúng đi.
Chính điều đó đẩy ta vượt xa ranh giới địa cầu,
vậy nên ta cần đổi hướng đi của các mũi tên,
tạo nên các nền kinh tế sẽ vận động cùng và nội trong vòng xoay của thế giới sống,
để tài nguyên không bao giờ cạn kiệt mà luôn được tái sử dụng.
và vận động nhờ ánh sáng Mặt Trời,
để rác thải từ quy trình này được dùng làm nhiên liệu cho quy trình khác.
Mô hình kinh tế tái tạo này đang xuất hiện khắp nơi,
tại hơn một trăm thành phố trên toàn thế giới từ Quito đến Oslo,
từ Harare đến Hobart,
và đã tạo ra hơn 70% điện năng của họ
từ mặt trời, gió và sóng nước.
Các đô thị như London, Glasgow, Amsterdam đang tiên phong mô hình kinh tế tuần hoàn,
tìm cách dùng rác thải từ mỗi quy trình đô thị
làm nhiên liệu cho các quy trình sau.
Và từ Tigray, Ethiopia đến Queensland, Úc,
nông dân và kiểm lâm đang tái tạo những vùng đất cằn cỗi
để nhằm tái tạo sự sống cho chúng.
Nhưng bên cạnh mô hình tái tạo bài bản,
các nền kinh tế của ta còn phải theo mô hình thiết kế phân phối.
Ta đang có những cơ hội chưa từng thấy để biến điều này thành sự thật,
bởi thế kỉ thứ 20 tập trung hoá vào công nghệ
và thể chế,
nơi một số ít nắm giữ tri thức, quyền lực, và sự thịnh vượng.
Thế kỉ này, ta có thể thiết kế những công nghệ và thể chế
để phân phối tri thức, sự thịnh vượng, và quyền lực đến nhiều người.
Thay vì năng lượng nhiên liệu hoá thạch và sản xuất quy mô lớn,
ta có những mạng lưới năng lượng tái tạo, nền tảng kĩ thuật số và công nghệ in 3D.
200 năm quản trị doanh nghiệp sở hữu trí tuệ đang được nâng đỡ
nhờ nguồn tri thức mở, phổ rộng từ dưới lên, và trao đổi giữa mỗi cá nhân
Và những tập đoàn vẫn trên đà theo đuổi tỉ lệ hoàn vốn tối đa
cho những cổ đông,
thì bỗng nhiên trở nên lỗi thời
khi đặt cạnh các doanh nghiệp xã hội được thiết kế để tạo ra
nhiều hình thức giá trị và chia sẻ với các thành viên còn lại cùng mạng lưới.
Nếu ta có thể khai thác công nghệ ngày nay
từ AI đến công nghệ chuỗi khối
đến Internet vạn vật rồi khoa học vật liệu,
nếu ta có thể thai thác những công nghệ đó theo mô hình phân phối,
ta có thể đảm bảo rằng y tế, giáo dục, tài chính, năng lượng, tiếng nói chính trị
sẽ được trao vào tay những người đang cần chúng nhất.
Bạn thấy đấy, mô hình tái tạo và phân phối
tạo nên những cơ hội tuyệt diệu cho nền kinh tế thế kỉ thứ 21.
Vậy điều này sẽ dẫn máy bay của Rostow về đâu?
Với một số, nó vẫn mang theo hy vọng về sự tăng trưởng xanh mãi mãi,
ý tưởng mà nhờ có sự phi vật chất hoá,
tăng trưởng GDP sẽ mãi tăng theo luỹ thừa trong khi ít phải sử dụng tài nguyên hơn.
Nhưng hãy nhìn dữ liệu mà xem: đây là một chuyến bay phi thực.
Đúng là ta cần phi vật chất hoá kinh tế, nhưng
sự phụ thuộc vào tăng trưởng không ngừng không thể tách rời việc sử dụng tài nguyên
nếu ta mong muốn
được bình ổn về trong ranh giới địa cầu.
Tôi biết lối suy nghĩ về tăng trưởng này còn xa lạ
bởi vì tăng trưởng tốt mà, phải vậy không?
Chúng ta đều mong con cái khôn lớn, vườn tược sum suê.
Vâng, ta thấy sinh trưởng trong tự nhiên là nguồn sống tuyệt diệu và khoẻ mạnh.
Đây là một thời kì mà những nền kinh tế như Ethiopia và Nepal dường như
đang trải qua ngày nay.
Nền kinh tế của họ phát triển ở mức 7% một năm.
Nhưng hãy nghĩ về tự nhiên mà xem:
từ mặt đất dưới chân con bạn đến khu rừng rậm Amazon,
không gì là sinh trưởng mãi mãi.
Vạn vật đều sinh trưởng, lớn lên, và trưởng thành.
Chỉ bằng cách đó
chúng mới có thể phát triển trường tồn.
Chúng ta ai cũng biết rõ điều đó.
Nếu tôi nói rằng bạn tôi khi đi khám
biết tin mình có một khối u
và bạn sẽ cảm thấy rất bất thường,
bạn sẽ hiển nhiên hiểu rằng khi một yếu tố cố tăng trưởng mãi mãi
bên trong một hệ thống sống, khoẻ mạnh và đang phát triển,
thì nó sẽ đe doạ sức mạnh của toàn thể.
Vậy tại sao ta lại cho rằng nền kinh tế
sẽ là một hệ thống có khả năng phá vỡ quy luật này
và thành công nhờ tăng trưởng liên tục?
Ta khẩn thiết nhờ đến những đổi mới về tài chính, chính trị và xã hội
có khả năng giúp ta chiến thắng kết cấu phụ thuộc vào tăng trưởng này,
để ta có thể tập trung vào việc cân bằng và lớn mạnh
bên trong những ranh giới về xã hội và sinh thái của chiếc doughnut.
Và nếu như ý niệm về giới hạn khiến bạn cảm thấy bị trói buộc
thì hãy nghĩ lại mà xem.
Bởi vì những nhân tài trên thế giới này
đều biến cái giới hạn thành những cung đường sáng tạo bất tận.
Từ Mozart với cây đàn dương cầm chỉ năm quãng tám,
Jimi Hendrix cùng cây ghita sáu dây đàn,
Serena Williams trên sân quần vợt,
chính các rào cản đã khai phá tiềm năng trong họ, trong ta.
Ranh giới của chiếc doughnut cho phép ta khai phá tiềm năng để lớn mạnh
với những khả năng vô tận về sáng tạo, đóng góp, hoà nhập, và sống ý nghĩa.
Ta sẽ cần vận dụng mọi kĩ năng đang có để đạt được mục tiêu này.
Vậy, xin đừng chần chừ nữa.
Cảm ơn.
(Tiếng vỗ tay)