Xoʻsh, til ko'nikmalarimdan foydalanib, maʼruzani olib boraman.
Chunki bu qoʻlimdan keladi.
Til biz, insoniyat ega boʻlgan eng sehrli koʻnikmalardan biridir.
U orqali chindan ham murakkab fikrlarni bir-birimiz bilan boʻlisha olamiz.
Demak, men hozir nima qilyabman? Men nafas chiqarish mobaynida
tovushlar hosil qilyabman.
Mening pishillash va vishillashlarim
havoda tebranish hosil qilmoqda.
Bu tebranishlar havo orqali
sizning quloq pardangiznga yetib bormoqda.
Soʻng ushbu tebranishlar miyangiz tomonidan tahlil qilinib,
fikrlarga aylanadi.
Shunday deb umid qilaman.
(Kulgu)
Umid qilamanki, shunday boʻlyapti.
Aynan shu qobiliyatimiz bizga oʻz fikrlarimizni
vaqt va makonlar osha boshqalarga yetkaza olish imkonini beradi.
Biz istalgan bilimni boshqalar bilan ulashishimiz mumkin.
Men hoziroq bir gʻayrioddiy fikrni siz bilan boʻlishishim mumkin.
Aytaylik,
"Kvant mexanikasi haqida fikrlayotib,
kutubxonada vals tushayotgan meduzalarni tasavvur qiling".
(Kulgu)
Agar hayotingiz shu paytgacha nisbatan yaxshi kechgan boʻlsa,
avval bu fikr sizning hayolingizga kelmagan.
(Kulgu)
Biroq hozirgina til imkoniyatlaridan foydalanib,
sizni bu haqida oʻylashga majbur qildim.
Tabiiyki, dunyoda bittagina til mavjud emas.
Dunyo aholisi 7000 xil tilda muloqot qiladi.
Bu tillarning hammasi bir-biridan turli jihatlari bilan farq qiladi.
Baʼzi tillarning tovushlari farqli,
ularning soʻzlari turlicha,
hamda ularning tuzilish tarkibi boshqacha–
mana shu narsa juda muhim.
Shunda bir savol paydo boʻladi:
Biz soʻzlayotgan til fikrlashimizni shakllantira oladimi?
Bu savolga azaldan javob qidiriladi.
Bu borada insoniyat qadimdan taxminlar qilib kelmoqda.
Buyuk Karl shunday degan edi:
"Ikkinchi tilni bilish ikkinchi qalbga ega boʻlish degani".
Til voqeʼlikni yaratishi haqidagi juda kuchli fikr-a?
Biroq, Shekspirning Juliettasi boshqacha fikrni aytgandi:
"Nom degan nima?
Gulning nomi oʻzga boʻlsa nima boʻlurdi: Oʻzga nomda xushboʻyligi oʻzgararmidi?"
Demak, til voqeʼlikni yaratmas, balki.
Shu asnodagi bahs-munozaralar ming yillarki davom etmoqda.
Yaqin oragacha qay fikrni isbotlash uchun boʻlsa ham,
bizda yetarli dalil boʻlmagan.
Biroz avval dunyo olimlari bilan bir qatorda
men ham oʻz tadqiqotlarimni boshladim.
Ana endi bizda bu savolga javob berishga yetarli ilmiy dalillar bor.
Keling, sizga eng yoqtirganlarimni aytib beraman.
Birinchi misolim Avstraliyaning mahalliy aholisi haqida boʻladi.
Bir vaqtlar ular bilan ishlagandim.
Bu qabilaning nomi Kuuk Taayorre boʻlib,
ular Keyp Yorkning gʻarbiy qirgʻogʻidagi Pormpuraav degan joyda yashashadi.
Kuuk Taayorrening qiziq tarafi shundaki,
ularning tilida "chap", "oʻng" degan soʻzlar yoʻq.
Buning oʻrniga ular ufq tomonlari:
shimol, janub, sharq, gʻarbni ishlatishadi
Bu jumlalar hamma narsaga nisbatan qoʻllaniladi.
Bu taxminan shunday yangrashi mumkin:
"Voy, oyogʻingning janubi-gʻarbida chumoli yuribdi".
Yoki: "Kosangni biroz shimoli-sharqqa sur".
Aslida, Kuuk Taayorre tilida "salom" ham quyidagicha:
"Qaysi tomonga ketyabsan?"
Unga javoban taxminan shunday deysiz:
"Uzoq shimoli-sharqqa.
Oʻzingchi?"
Tasavvur qiling, shunchaki piyoda yuribsiz.
Yoʻlingizdan chiqqan har bir odamga
qay tomonga otlanganingizni aytishingiz kerak.
(Kulgu)
Lekin bu sizga moʻljalni aniqlab olishda yordam beradi. Shunday emasmi?
Chunki qayerga ketayotganingizni bilmasangiz,
"salom"dan uyogʻiga oʻtolmaysiz.
Aslida, shu kabi tillarda soʻzlashuvchilar moʻljal aniqlashda usta boʻladi.
U odamzot yoʻnalish aniqlashda oʻylagandan koʻra yaxshiroqligini koʻrsatadi.
Biz inson ayrim biologik sabablar tufayli
bu borada boshqa jonzotlardan orqada deb oʻylardik:
"Ha, bizning tumshuq yo tangachalarimizda magnitlar yoʻq".
Yoʻq, agar sizning til va madaniyatingiz sizni shu narsaga azaldan oʻrgatsa,
siz buni qila olasiz.
Dunyoda tomonlarni yaxshi aniqlay oladigan kishilar juda koʻp.
Bu narsa aslida qanchalik qiyin ekanligini
isbotlash uchun, keling, bir narsa qilamiz:
bir soniyaga koʻzingizni yuming-da,
janubi-sharq tomonni koʻrsating
(Kulgu)
Koʻzingizni yuming va koʻrsating.
Xoʻp mayli, koʻzingizni ochishingiz mumkin.
Biringiz bu, boshqangiz bu va bu taraflarni koʻrsatyabsiz.
Qaysi tomonda ekanligini oʻzim ham bilmayman.
(Kulgu)
Sizdan ham foyda kam ekan.
(Kulgu)
Bu borada xonadagilardan aniq javob chiqmadi deb qoʻya qolamiz.
Bu turli tillar ongimizga turlicha taʼsir qilishini koʻrsatadi-a?
Bir guruh vakillari, yaʼni siz,
qay tomon qayerda ekanligini bilmagan bir paytda
boshqa guruh vakillarida
5 yoshli bola ham bu narsani biladi.
(Kulgu)
Yana turli tilda suhbatlashuvchilarda vaqtni his qilish ham farq qiladi.
Bu yerda bobomning turli yoshdagi rasmlarini koʻrib turibsiz.
Agar ingliz tilida gaplashuvchilardan vaqtni tartibi boʻyicha qoʻying desam,
Ular buni quyidagicha,
chapdan oʻngga qarab taxlashadi.
Bu qay tarafga qarab yozishga bogʻliq.
Agar siz arab yo yahudiy tilida gaplashsangiz
siz buni teskarisini qilasiz:
oʻngdan chapga.
Endi sizga aytib bergan mahalliy aholi
Kuuk Taayorrelar buni qanday qiladi deysizmi?
Ularda "chap", "oʻng" degan narsa yoʻqku.
Sizga kichik yordam beraman.
Ularni janub tomon yuzlatib qoʻysak,
ular rasmlarni chapdan oʻngga taxladi.
Shimolga qaratsak esa,
oʻngdan chapga taxlashdi.
Sharq tomon yuzlanishganida
rasmlarni oʻzlariga qarab taxlashdi.
Bu yerda qandaydir mutanosiblik bor:
rasmlar doim sharqdan gʻarbga qarab taxlanyapti.
Demak, ular uchun vaqt bizning tanamizda emas,
atrof-muhitda yashiringan.
Agar men bu tomonga qarasam,
vaqt buyoqqa qarab ketadi.
Agar buyoqqa yuzlansam, vaqt buyoqqa ketyapti.
Bu yerga qarasam, vaqt buyoqqa.
Har safar tanamni boshqa tarafga qaratib, vaqtni oʻzgartirish
biroz xudbinlik-a?
Kuuk Taayorreliklar uchun vaqt landshaftda yashirin ekan.
Bu vaqtni juda oʻzgacha qabul qilish.
Yana bir hiylani eshiting:
bu yerda nechta pingvin bor?
Xoʻsh, bu masalani qay tarzda yechishingizni bilaman.
"Bir, ikki, uch, toʻrt, besh olti, yetti, sakkiz" –
siz ularni shunchaki sanadingiz.
Siz har bir pingvinni raqamladingiz.
Siz aytgan oxirgi son esa, pingvinlarning umumiy soni.
Bu kichik hiylani biz yoshlikdan bilamiz.
Siz raqamlar tartibini oʻrganib, uni qanday qoʻllashni ham bilib borasiz.
Kichik lingvistik fokus.
Xoʻsh, baʼzi tillarda bu narsa yoʻq.
Chunki ularda raqamlar uchun aniq bir soʻz yoʻq.
Ularning tillarida "yetti"ga oʻxshagan soʻzlar yoʻq.
Yoki "sakkiz".
Bu til soʻzlashuvchilari sanashmaydi.
Shu sababli ham sanoq bilan bogʻliq masalalarda ular qiynaladi.
Masalan, sizga yuqoridagi pengvinlar soniga teng
o'rdaklarni tanlang desam,
siz buni darrov sanab, belgilaysiz.
Bunday lingvistik xususiyati yo'q tillarda suhbatlashuvchilar esa,bunday qila olmaydi
Tillar ranglar spektrini belgilashda ham farq qiladi.
Yaʼni, dunyoni turlicha koʻradi.
Baʼzi tillarda rangni ifodalovchi soʻzlar juda koʻp,
boshqalari esa bir necha juft bilan cheklangan: "toʻq", "och"
Ranglar orasidagi chegara ham turlicha.
Masalan, ingliz tilida ekrandagi barcha ranglarni
bir soʻz bilan – "koʻk deymiz.
Rus tilida esa, bunday bir soʻz yoʻq.
Buning oʻrniga siz bu rangni guruhlarga ajratasiz:
moviy – "goluboy"
va toʻq koʻk – "siniy".
Demak, ruslar bu rangni oʻzini taniganidan beri
ikki xil qabul qilishadi.
Agar ranglarni bir-biridan ajratish vazifasi berilsa,
ruslar boshqalarga nisbatan tezroq ekanligini aniqladik.
Yaʼni, ularni aniqlab, aytib bera olishda.
Ular och va toʻq koʻk oʻrtasidagi
farqni tezroq ajrata oladi.
Agar odamlarga och koʻkdan toʻq koʻkgacha boʻlgan spektrdagi ranglar koʻrsatilib,
jarayon davomida ularning miyasidagi faoliyatni kuzatsak,
och va toʻq koʻk uchun alohida soʻz ishlatadigan odamlarning miyasi
ranglar spektri toʻqlashib borgan sari, hayratlanish signalini beradi.
Xuddi: "Biror narsa oʻzgardi, qara", degandek.
Bu rangni turlarga ajratmaydigan tillar,
shu qatori ingliz tili soʻzlashuvchilarida
bunday oʻzgarish kuzatilmadi.
Chunki ular hech qanday oʻzgarishni koʻrishmayapti.
Tillar bunday oʻziga xos tuzilma jihatlariga toʻla.
Bu menga eng yoqqanlaridan.
Juda koʻp tillarda grammatik gender bor.
Har bir ot asosan yo feminin (ayol), yo maskulin (erkak) turlariga ajratiladi.
Bu genderlar tillarga qarab farq qiladi.
Masalan, nemis tilida quyosh feminin, ispan tilida esa maskulin.
Oy esa, buning teskarisi.
Bu insonlarning fikrlashiga taʼsir qilarmikan?
Nemislar quyoshga "ayollarga xos",
oyga esa, "erkakcha" taʼriflar berarmikan?
Maʼlum boʻlishicha, ha.
Deylik,nemis va ispan tilida suhbatlashuvchilarga koʻprik koʻrsatib –
shunga oʻxshash–
uni taʼriflashni soʻraylik. "Koʻprik" nemischada feminin
ispanchada esa, maskulin.
Javob sifatida, nemislar koʻprikni "goʻzal", "xushbichim" deb taʼriflaydi.
Stereotip boʻyicha "ayollarga xos" soʻzlar-a?
Ispanlar esa, koʻprikni "erkaklarga xos":
"kuchli", "uzun" kabi soʻzlar bilan
taʼriflashga moyil ekan.
(Kulgu)
Tillar bir voqeani turlicha taʼriflaydi, toʻgʻrimi?
Aytaylik, bir tasodifiy vaziyat.
Inglizlarda: "U guldonni sindirdi" deyish odatiy boʻlsa,
ispan tiliga oʻxshash tillar
koʻproq: "Guldon sindi", deyishi mumkin
yoki "Guldon oʻzi sindi"
Agar bu vaziyat tasodif boʻlsa, ular buni birov qildi deyishmaydi.
Oʻylab qarasak, ingliz tilida
"Men oyogʻimni sindirdim" deyish biroz gʻalati ekan.
Aksariyat tillarda bu gap tuzilishini
ishlatish gʻalati eshitilishi mumkin. Albatta, agar siz oyparast boʻlib,
oyogʻingizni sindirish uchun atay koʻchaga chiqib ketmasangiz.
(Kulgu)
Va sindirish qoʻlingizdan kelsa.
Agar bu tasodif boʻlsa, siz boshqacha gap qurilmasini ishlatasiz.
Buning oʻzgacha oqibatlari bor.
Bundan koʻrinadiki, turli til egalari tillari qanday tuzilishiga qarab,
vaziyatdan boshqa-boshqa narsani koʻradilar.
Boyagi tasodifiy voqeaga qaytsak,
inglizlar ishni kim qilganini eslab qoladi
chunki ular: "U shuni qildi", deb aytishlari kerak.
Ispanlar esa, tasodifiy holatlarda kim bu vaziyatga tushganini
eslay olmasliklari mumkin.
Aksincha, bu tasodif ekanligiga urgʻu beradilar.
Ular koʻproq ishning maqsadli yoki tasodifligini eslab qoladilar.
Aytaylik, ikki kishi bir vaziyatni kuzatdi
yoki oʻgʻrilikka guvoh boʻlishdi.
Biroq ular eslab qolgan narsalar bir-biridan farq qiladi.
Shu narsaning taʼsiri guvohlardan maʼlumot olayotganda,
ayb qoʻyish va jazo berish jarayonlarida koʻrinadi.
Masalan, inglizlarni oladigan boʻlsak,
yuqoridagi guldon singan videoni ularga koʻrsatsangiz,
Shu holda ular katta ehtimol bilan "Guldon sindi" emas, "U guldonni sindirdi"
deyishadi. Shunda siz voqeaga guvoh boʻlsanggiz,
videoni koʻrib turib ham,
siz vaziyatga boshqacha nazar bilan qaraysiz,
qahramonni jazolash ehtimolingiz kattaroq boʻladi.
"U sindi" deyishni oʻrniga "... uni sindirdi" deganimning oʻzi
birovni ayblash ehtimolini oshiradi.
Til vaziyatlarga qanday qarashimizni belgilab beryapti.
Til bizning fikrlashimizni
oʻzgartira olishiga misollar keltirdim.
Buning yoʻllari esa, juda koʻp.
Tomonlarni va vaqtni aniqlash misollarida
tilning ahamiyatini koʻrib chiqdik.
Bunda ishtirokchilar bir-biridan
oʻta farqli tarzda tomonlarni aniqlashdi.
Til oʻta chuqur taʼsirga ham ega.
Buni raqamlar bilan bogʻliq misolda koʻrdik.
Tilingizda sanoq soʻzlari,
raqamlarni ifodalovchi soʻzlar boʻlishi
matematika eshiklarini ochadi.
Siz sanay olmasangiz, algebra nimaligini bilmaysiz.
Natijada, mana shu xonani qurish
yoki shu videoni qilish uchun kerakli
ishlarni qila olmaysiz, toʻgʻrimi?
Tildagi ahamiyatsiz tuyilgan raqamlar bilan bogʻliq bu jihat
boshqa bilimlar uchun poydevor hisoblanadi.
Ranglar bilan bogʻliq misolda koʻrganimizdek,
tilning taʼsiri yoshligimizdanoq seziladi.
Koʻrinishidan bular oddiy, avtomatik qilinadigan qarorlarga o'xshaydi.
Kuniga bunday qarorlardan mingtasini qabul qilamiz.
Biroq shu kichik koʻringan qarorlarda ham
biz foydalanayotgan til taʼsiri bor.
Til juda keng taʼsirga ega.
Grammatik genderga oid misollar ahmoqona koʻrinar, balki.
Biroq grammatik gender ot soʻz turkumidagi barcha soʻzlarga qoʻllaniladi.
Demakki, ot soʻz turkumida ifodalanuvchi istalgan narsa haqidagi fikrlaringiz
til xususiyatlariga qarab oʻzgaradi.
Bunday narsalar koʻp-a?
Soʻngra biz aybni belgilash, jazolash, guvoh xotirasi kabi
har bir inson oʻzidan kelib baholaydigan
jarayonlarda tilning oʻrnini koʻrib chiqdik.
Kundalik hayotimizda bunday jarayonlar katta ahamiyatga ega.
Tillardagi xilma-xillik inson onggi qanchalik moslashuvchan,
zukko ekanligini koʻrsatib beradi.
Onggimiz birgina olamni emas, 7000 tasini koʻra biladi –
dunyoda 7000 ta til mavjud.
Va biz bundan-da koʻpini oʻylab topa olamiz.
Tillarning ham joni bor:
biz ularni oʻz zaruriyatlarimizga qarab oʻzgartira olamiz.
Achinarlisi, biz tillardagi xilma-xillik qadriga yetmayabmiz.
Hech ham.
Har haftada taxminan bitta til yoʻqolib ketmoqda.
Baʼzi taxminlarga koʻra esa,
kelasi 100 yil ichida mavjud tillarning yarmi yoʻq boʻladi.
Bundan ham ayanchlisi –
biz inson miyasi va onggi haqida bilganlarimizning hammasi
odatda ingliz tilida soʻzlashuvchi universitet bitiruvchilarining
tadqiqotlaridan olingan.
Aksariyat aholi buning ichiga kirmaydi, shundaymi?
Qisqacha qilib aytganda,inson onggiga oid barcha bilimlar juda tor va xurofotga boy.
Bu sohada hali koʻp ishlar qilinishi kerak.
Soʼzimni shu yakuniy fikrlar bilan tugatmoqchiman.
Turli tilda soʻzlashuvchilar turlicha fikrlashlari haqida aytib oʻtgandim.
Biroq masala boshqalar qanday fikrlashida emas,
siz qanday fikrlashingizda.
Gap siz ishlatadigan til fikrlashingizga qanday taʼsir koʻrsatayotganida.
Shunda quyidagi savollarga oʻrin tugʻiladi:
"Nega aynan shunday fikrlayabman?"
"Nima qilsam boshqacha fikrlaydigan boʻlaman?"
Ha, yana
"Qanday fikrlashni xohlar edim?"
Eʼtiboringiz uchun katta rahmat.
(Qarsaklar)