Do të flas me ju përmes gjuhës...
sepse mundem.
Kjo është një nga aftësitë magjike që kemi ne qëniet njerëzore.
Ne mund të transmetojmë mendime mjaft të komplikuara te njëri-tjetri.
Ndaj, ajo çka jam duke bërë tani, është krijimi i tingujve përmes gojës,
të cilat po i nxjerr jashtë.
Po krijoj zëra, fishkëllima, pasthirma
të cilat krijojnë dridhje ajri.
Këto dridhje të ajrit, arrijnë te ju,
dhe godasin veshët tuaj,
ndërkohë truri juaj sinjalizohet nga këto dridhje në vesh
dhe i transformon ato në mendime.
Shpresoj!
(Qeshin)
Shpresoj të ndodhë!
Ndaj, falë kësaj aftësie, ne qeniet njerëzore jemi të aftë
të transmetojmë idetë në hapësirë dhe kohë të pakufizuar.
Ne kemi mundësi të transmetojmë njohuri përmes mendjeve tona.
Unë mund të përcjell një ide të re të çuditshme në mendjet tuaja.
Unë mund të them:
“Imagjinoni një kandil deti duke vallëzuar në një librari,
ndërkohë që jeni duke menduar për mekanikën kuantike.”
(Qeshin)
Ndaj, nëse gjithçka ka shkuar mirë në jetën tuaj deri tani,
ju me shumë mundësi nuk e keni pasur më parë këtë mendim .
(Qeshin)
Por tani sapo ju bëra ta mendoni këtë
përmes gjuhës.
Sigurisht që nuk ekziston vetëm një gjuhë në botë,
por rreth 7000 gjuhë në gjithë botën.
Gjuhët ndryshojnë nga njëra-tjetra në shumë aspekte.
Disa gjuhë tingëllojnë ndryshe,
kanë leksik të ndryshëm,
struktura të ndryshme.
Më e rëndësishmja, kanë struktura të ndryshme.
Ndaj lind pyetja:
A ndikon gjuha që ne flasim, në mënyrën sesi ne mendojmë?
Kjo është një pyetje e hershme.
Njerëzit gjithmonë kanë dhënë mendime të ndryshme rreth kësaj çështjeje.
Perandori Karli i Madh, ka thënë:
“Të kesh një gjuhë të dytë, është si kesh një shpirt të dytë” --
një shprehje e fuqishme që tregon se gjuha e krijon realitetin.
Por nga ana tjetër Shekspiri, përmes Zhulietës tha:
Çfarë vlere ka emri?
“Një trëndafil në çdo emër tjetër, do të ketë po të njëjtën aromë”.
Ndaj ky pohim na bën të mendojmë që ndoshta gjuha nuk e krijon realitetin.
Këto argumente janë diskutuar për mijëra vjet me radhë.
Por ende sot nuk ka të dhëna
që na ndihmojnë të zgjedhim një formë të vetme.
Së fundmi, në laboratorin tim dhe laboratorë të tjerë nëpër botë,
filluam të bëjmë kërkime
dhe kemi të dhëna shkencore që na ndihmojnë t’i përgjigjemi kësaj pyetje.
Ndaj më lejoni t’ju tregoj disa nga shembujt e mi të preferuar.
Do ta filloj me një shembull nga një komunitet vendas në Australi
me të cilët pata mundësi të punoja.
Këta janë njerëzit e fisit Kuuk Thaayorre.
Ata jetojnë në Pormpuraaw, skajin më perëndimor të Cape York.
Ajo që është interesante për fisin Kuuk Thaayorre
është fakti që ata nuk i përdorin fjalët “e majtë”, “e djathtë”,
por gjithçka e lidhin me drejtimet:
veri, jug, lindje, perëndim.
Dhe kur them gjithçka, kam parasysh gjithçka.
Ju mund të thoni:
“Oh ke një milingonë në jugperëndim të këmbës tënde.”
Ose: “Lëvize pak filxhanin më në veri –verilindje”
Në fakt në Kuuk Thaayorre nuk thonë: “Përshëndetje”, kur të shohin, por:
“Në ç’drejtim po shkon?”
Dhe përgjigjja do të jetë:
“Diku larg në veri-verilindje.
Po ti?”
Pra, imagjinoni sikur ju jeni duke ecur gjithë ditën
dhe çdo personi që përshëndetni rrugës,
duhet t’i raportoni drejtimin.
(Qeshin)
Por kjo në fakt mund t’ju ndihmojë të orientoheni shumë shpejt, apo jo?
Sepse ju praktikisht nuk do përshëndeteni dot,
nëse nuk e dini se në ç’drejtim po shkoni.
Në fakt, njerëzit që flasin këto gjuhë, kanë orientim mjaft të mirë.
Ata orientohen aq mirë sa ne nuk mund ta imagjinojmë dot.
Ne mendonim se jemi më të paaftë se disa krijesa të tjera në orientim
duke përdorur si justifikim arsye biologjike të tipit:
“Oh ne nuk kemi busulla magnetike në sqep apo në luspat tona”.
Jo! Nëse gjuha dhe kultura të trajnon ty ta bësh këtë gjë,
ti realisht mund ta bësh.
Ka njerëz në botë që janë të orientuar shumë mirë.
Dhe që të jemi dakord
se sa ndryshon nga mënyra se si ne orientohemi,
dua që të gjithë të mbyllni sytë për pak sekonda
dhe të tregoni juglindjen.
(Qeshin)
Mbani sytë mbyllur dhe tregoni juglindjen.
Në rregull, tani mund t’i hapni sytë.
Ju pashë të tregoni atje, atje, atje, atje, atje...
As unë për vete nuk e di në ç’drejtim është --
(Qeshin)
por edhe ju nuk më ndihmuat shumë.
(Qeshin)
Ndaj, le të themi që orentimii në këtë sallë nuk ishte aq i saktë.
Ky është një dallim i madh në mundësitë konjitive të gjuhëve, apo jo?
Pra nga njëra anë grupi juaj -- që është kaq i përgatitur
nuk arriti të gjejë drejtimin e duhur,
ndërsa nga grupi tjetër,
nëse pyes një 5 - vjeçar, ai me siguri e gjen.
(Qeshin)
Po ashtu ka ndryshime të mëdha, në mënyrën sesi njerëzit e mendojnë kohën.
Ndaj kam sjellë disa foto të gjyshit tim, në periudha të ndryshme.
Nëse i kërkoj një anglishtfolësi t’i organizojë sipas kohës
ai mund t’i vendosë në këtë mënyrë:
nga e majta në të djathtë.
Kjo lidhet me drejtimin e të shkruarit.
Nëse do ishit folës të hebraishtes apo arabishtes
ju ndoshta do t’i vendosnit në anën e kundërt,
nga e djathta në të majtë.
Por, si mendoni ju se do i rendisnin fotot fisi i Kuuk Thaayorre,
vendasit për të cilët sapo ju fola?
Ata nuk i përdorin fjalët “majtas” dhe “djathtas”
Po ju ndihmoj pak.
Kur njerëzit pozicionohen me fytyrë nga jugu
ata e organizojnë kohën nga e majta në të djathtë.
Kur pozicionohen me fytyrë nga veriu,
ata e organizojnë kohën nga e djathta në të majtë.
Nëse pozicionohen me fytyrë nga perëndimi,
koha vjen në drejtim të trupit.
Cili është modeli që ndjekin?
Ai i lëvizjes nga lindja në perëndim apo jo?
Ndaj, për ta koha nuk lidhet fare me trupin,
por lidhet me terrenin, hapësirën.
Kështu, nëse unë pozicionohem në këtë drejtim,
koha kalon në këtë drejtim,
nëse pozicionohem në këtë drejtim, koha kalon në këtë drejtim.
Shumë egocentrike për mua të kem drejtimin që më ndjek pas
sa herë që unë lëviz trupin.
Për fisin Kuuk Thaayorre, koha është e lidhur me terrenin, hapësirën.
Kjo ndryshon tërësisht nga mënyra sesi ne e mendojmë kohën.
Këtu kemi edhe një tjetër marifet të zgjuar njerëzor.
Nëse ju pyes sa pinguinë janë në foto?
E marr me mend sesi do e zgjidhni këtë problem, nëse e zgjidhët.
Ju numëruat: “Një, dy, tre, katër, pesë, gjashtë, shtatë, tetë.
Pra i numëruat.
I shenjuat me një numëror,
dhe numri i fundit që thatë ishte totali i pinguinëve.
Është një marifet i vogël që ju keni mësuar ta përdorni qysh fëmijë.
Ju i mësoni numrat dhe dini si t’i përdorni ata.
Ky është një marifet i vogël gjuhësor.
Por disa gjuhë nuk e bëjnë këtë,
sepse disa gjuhë nuk kanë emërtime të veçanta për numrat.
Ka gjuhë që nuk e kanë fjalën “shtatë”
apo fjalën “tetë“.
Në fakt njerëzit që flasin këto gjuhë nuk numërojnë,
dhe ata kanë vështirësi në mbajtjen mend të sasive të sakta.
Psh., nëse ju pyes të krahasoni numrin e pinguinëve
me të njëjtin numër të rosakëve,
ju do të arrini ta bëni këtë gjë përmes numërimit.
Por popujt që nuk e kanë këtë marifet linguistik nuk mund ta bëjnë këtë gjë.
Gjuhët gjithashtu ndryshojnë për mënyrën sesi i referohen spektrit të ngjyrave,
botës vizuale, pamore.
Disa gjuhë kanë shumë fjalë që emërtojnë ngjyrat,
disa të tjera kanë më pak si psh.: “e çelur”- “e errët”.
Gjuhët ndryshojnë edhe në mënyrën sesi i dallojnë ngjyrat.
Kështu në anglisht, ka një fjalë për ngjyrën blu
që përfshin të gjitha ngjyrat që shihni në ekran,
por në rusisht nuk i shenjon një fjalë të vetme
Folësit rusë duhet ta dallojnë
ngjyrën blu të çelur “goluboy”
dhe blu të errët “siniy”.
Pra, rusët kanë gjithë jetën e tyre që i dallojnë
këto dy ngjyra edhe gjuhësisht.
Kur i testojmë aftësitë e njerëzve për t’i dalluar ngjyrat e ndryshme
ne kuptuam që rusët i perceptojnë më shpejt
këto dallime gjuhësore.
Ata arrijnë të dallojnë më shpejt ndryshimin
midis blusë së çelur dhe blusë së errët.
Dhe po të shohim trurin e njerëzve kur ata shohin ngjyrat--
ngjyrat do të zhvendosen nga më të çelurat drejt më të errëtave --
truri i njerëzve që përdorin fjalë të ndryshme për blunë e çelur dhe të errët,
do të reagojë, kur ngjyrat të ndryshojnë nga të çelura në të errëta
sikur, ” Oh diçka ka ndryshuar kategorikisht”,
Kurse truri i anglishtfolësve psh. nuk e ka këtë reagim,
nuk e ka të nevojshëm këtë dallim kategorial,
nuk ka reagim,
sepse nuk ka ndryshime kategoriale.
Gjuhët i kanë të gjitha llojet e strukturave të veçanta.
Kjo është një ndër të preferuarat e mia.
Shumë gjuhë e kanë kategorinë gramatikore të gjinisë;
çdo emër mund t’i përkasë një gjinie, zakonisht mashkullore dhe femërore.
Këto gjini ndryshojnë në gjuhë të ndryshme.
Kështu psh. dielli është në gjininië femërore në gjermanisht
por mashkullore në spanjisht, ndërsa hëna e kundërta.
A mund të ndikojë kjo në mënyrën sesi njerëzit mendojnë?
A mendojnë gjermanfolësit se dielli është më femëror
dhe hëna më mashkullore?
Në fakt, kjo na çon te rasti i studimit.
Pra, nëse i thoni një gjermanfolësi apo spanjollfolësi të përshkruajë një urë,
si kjo këtu --
“ura” do të jetë në gjininë femërore në gjermanisht
dhe në gjininë mashkullore në spanjisht --
Gjermanfolësit janë më të prirur të thonë: urat janë të “bukura” dhe “elegante”
fjalë tipike femërore,
ndërsa spanjollët janë më të prirur të thonë:
“i fortë”, “i gjatë“,
fjalë tipike mashkullore.
(Qeshin)
Gjuhët ndryshojnë edhe në mënyrën sesi i përshkruajnë ngjarjet apo jo?
Shihni një ngjarje si kjo në foto, pra një aksident.
Në anglisht mund të thuash, “ai e theu vazon”.
Në gjuhë si spanjishjta,
ju jeni më të prirur të thoni: “Vazoja u thye”
ose “Vazoja u thye vetë”.
Nëse është një aksident ju nuk mund të thoni që dikush e bëri këtë.
Në anglisht çuditërisht ne mund të shprehemi edhe:
“Unë e theva krahun tim”.
Por, në shumë gjuhë të tjera,
ju nuk mund ta përdorni këtë ndërtim, vetëm nëse jeni “i çmendur”
dhe dolët jashtë me qëllim që ta thyenit krahun --
(Qeshin)
dhe arritët ta thyeni.
Nëse ishte aksident, ju duhet të përdorni ndërtime të tjera.
Kjo ka pasoja edhe në të menduar.
Njerëzit që flasin gjuhë të ndryshme do t’i kushtojnë vëmendje gjërave të ndryshme
në varësi të asaj çka gjuha u dikton.
Ne pamë si i njëjti aksident u trajtua nga anglishtfolësit dhe spanjishtfolësit.
Anglishtfolësit do e mbajnë mend se kush e bëri atë aksident,
pasi anglishtja ju kërkon të thoni: “Ai e bëri atë, ai e theu vazon”.
Ndërsa spanjollët janë më pak të prirur të kujtojnë se kush e shkaktoi aksidentin,
nëse ishte aksident,
por janë më të prirur të kujtojnë që ishte aksident.
Ata janë më shumë të prirur të kujtojnë rezultatin.
Pra, dy njerëz shohin të njëjtën ngjarje,
dëshmojnë të njëjtin krim,
por përfundojnë duke kujtuar gjëra të ndryshme nga ajo ngjarje.
Kjo, padiskutim e ndërlikon dëshminë që jep dëshmitari okular.
Po ashtu ndërlikon edhe ndëshkimin e fajtorit.
Pra, nëse merrni një anglishtfolës,
dhe unë sapo ju tregova që dikush sapo theu një vazo
dhe unë them: “Ai e theu vazon”, në vend që të them: “Vazoja u thye vetë”,
edhe pse mund ta dëshmoni vetë,
duke parë edhe videon,
pra e shihni krimin kundër vazos,
ju do ta ndëshkoni më shumë dikë,
ju do të fajësoni më shumë dikë, nëse thoni vetëm: “Ai e theu vazon”.
në vend të: “U thye”.
Gjuha udhëheq, dikton të arsyeturit tonë rreth ngjarjeve,
Tani, do u jap disa shembuj
për të kuptuar sesi gjuha ndikon thellësisht në mënyrën e të menduarit,
dhe e bën këtë gjë në mënyra të ndryshme.
Pra, gjuha ka ndikim të madh
siç e pamë më lart,
ku njerëzit mund ta përcaktonin hapësirën dhe kohën
në koordinata tërësisht të ndryshme nga njëri-tjetri.
Gjuha gjithashtu, mund të ndikojë thellësisht --
siç e pamë në rastin e numrave.
Të kesh mundësinë e numërimit në gjuhë --
të kesh fjalë që emërtojnë numra
na mundëson njohjen me botën e madhe të matematikës.
Pasi nëse nuk mund të numërosh, nuk mund të bësh algjebër,
nuk mund të bëni asgjë nga gjërat
që mund t’ju kërkohen për të ndërtuar një hapësirë si kjo,
apo realizimin e këtij transmetimi apo jo?
Pikërisht ky marifet i fjalëve numëruese ju mundëson një gur themeli,
në gjithë mbretërinë konjitive.
Gjuha gjithashtu mund të japë efekte të hershme,
siç e pamë në rastin e ngjyrave.
Këto janë vërtet vendime shumë të thjeshta perceptuese.
Ne krijojmë mijëra të tilla gjatë gjithë kohës,
e megjithatë gjuha përfshihet
edhe në vendimet e thjeshta perceptuese, që ne marrim.
Gjuha gjithashtu mund të japë edhe efekte të tjera.
Ndaj rasti i gjinisë si kategori gramatikore mund të duket e çuditshme,
por ndërkohë të gjithë emrat, e kanë kategorinë gramatikore të gjinisë.
Kjo tregon sesi gjuha formëson mënyrën e të menduarit
për çdo gjë që mund të emërtohet me emër.
Pra, shumë gjëra bashkë.
Së fundmi, dua t’ju tregoj një shembull sesi gjuha mund të formësojë gjëra
që kanë ndikim personal te ne --
mendime rreth fajësisë, ndëshikimit apo kujtesës së dëshmitarëve okularë.
Këto janë të rëndësishme në përditshmërinë tonë.
E bukura e shumëllojshmërisë gjuhësore, është që na zbulon
sesa e jashtëzakonshme, “gjeni” dhe fleksible është mendja njerëzore.
Mendja njerëzore nuk ka shpikur vetëm një univers kognitiv por 7 000 --
ka rreth 7 000 gjuhë që fliten në mbarë botën.
Ne mund të krijojmë akoma më shumë --
pasi gjuhët, janë të gjalla,
ne mund t’i lëmojmë, ndryshojmë apo përshtatim sipas nevojave.
Është tragjike që ne po humbasim shumë nga diversiteti gjuhësor
gjatë gjithë kohës.
Ne po humbasim një gjuhë në javë,
dhe sipas disa vlerësimeve,
gjysma e gjuhëve të botës do të zhduken në njëqind vitet e ardhshme.
Dhe lajmi edhe më i keq është se
gjithçka që dimë tani për mendjen dhe trurin e njeriut
bazohet në studime, zakonish studentë amerikanë
studentë anglishtfolës në universitete, apo jo?
Kjo i përjashtin pothuajse të gjithë njerëzit apo jo?
Pra, ajo që ne dimë për mendjen njerëzore është në të vërtetë jashtëzakonisht
e kufizuar dhe e njëanshme ndaj shkenca duhet të bëjë më të mirën.
Dua të ndahem nga ju me këtë mendim të fundit.
Ju kam thënë sesi folësit e gjuhëve të ndryshme mendojnë ndryshe,
por sigurisht kjo nuk lidhet me faktin sesi mendojnë njerëzit e tjerë.
Bëhet fjalë për mëyrën sesi ju mendoni.
Për mënyrën sesi gjuha që ju flisni formëson mënyrën sesi ju mendoni.
Kjo ju jep mundësinë të pyesni:
“Pse mendoj ashtu siç mendoj?”
Si mund të mendoj ndryshe?
Gjithashtu:
“Çfarë mendimesh dua të krijoj?”
Ju falënderoj shumë!
(Duartrokitje)