Będę do was mówić, używając języka...
bo potrafię.
Ludzie posiadają tę magiczną umiejętność.
Umiemy przekazywać sobie skomplikowane myśli.
Wydaję teraz dźwięki za pomocą ust
podczas wydechu.
Używam tonów, syków i sapnięć,
które tworzą wibracje powietrza.
Te wibracje docierają do was,
do bębenków usznych,
a potem mózg odbiera te wibracje
i zamienia je na myśli.
Oby.
(Śmiech)
Mam taką nadzieję.
Dzięki tej zdolności możemy przekazywać idee
daleko w przestrzeni i czasie.
Możemy przekazywać wiedzę między umysłami.
Mogę podsunąć wam bardzo dziwny pomysł.
Mogę powiedzieć:
"Wyobraźcie sobie meduzę tańczącą walca w bibliotece
i rozmyślającą o mechanice kwantowej".
(Śmiech)
Jeśli wasze życie jest względnie normalne,
pomyśleliście o tym po raz pierwszy.
(Śmiech)
Sprawiłam, że o tym pomyśleliście
za pomocą języka.
Nie mówi się w jednym języku na świecie,
ale używa się ich ponad 7000.
Języki różnią się pod wieloma względami.
Mają różne dźwięki,
słownictwo,
strukturę,
co jest szczególnie ważne.
Nasuwa się pytanie o to,
czy język kształtuje nasze myśli.
To pytanie stare jak świat.
Spekulowano o tym od dawna.
Karol Wielki, cesarz rzymski, powiedział:
"Znać inny język to jak posiadać drugą duszę",
twierdząc, że język kreuje rzeczywistość.
Dlaczego więc Julia u Szekspira pyta:
"Czym jest nazwa?
To, co zwiemy różą, pod inną nazwą równie by pachniało".
Może język nie tworzy rzeczywistości.
Taka dyskusja toczy się od tysięcy lat.
Do niedawna nie było danych,
które pomogłyby ją rozstrzygnąć.
Moje laboratorium wraz z innymi z całego świata
rozpoczęły badania,
które wiele wniosły do tej dyskusji.
Podam kilka ulubionych przykładów.
Zacznę od społeczności Aborygenów z Australii,
którą badałam.
Ich plemię nazywa się Kuuk Thaayorre.
Żyją w Pormpuraaw na zachodnim brzegu półwyspu Jork.
Co ciekawe,
członkowie tego plemienia nie znają słów "lewo" i "prawo".
Opisują wszystkie pojęcia, używając kierunków geograficznych:
północ, południe, wschód, zachód.
Mam na myśli naprawdę wszystko.
Mówi się na przykład:
"Masz mrówkę na południowo-zachodniej nodze".
Lub: "Przesuń kubek na północny północny wschód".
Nawet "cześć" w języku Kuuk Thaayorre oznacza:
"W którą stronę idziesz?".
Odpowiedzią powinno być:
"Na północny północny wschód. A ty?".
Wyobraźcie sobie, że przez cały dzień
każdej osobie, którą spotkacie,
musicie podać kierunek drogi.
(Śmiech)
Szybko nauczylibyście się orientacji.
Nie dałoby się powiedzieć "cześć"
bez wiedzy, w którą stronę się idzie.
Użytkownicy takiego języka mają świetną orientację,
znacznie przewyższającą to, czego się spodziewano.
Sądziliśmy, że jesteśmy gorsi od innych stworzeń
z powodu biologicznej "wymówki",
że nie mamy magnesu w dziobie czy łuskach.
Nieprawda. Język i kultura nas tego uczą.
Są na świecie ludzie ze świetną orientacją.
Żebyście mogli zobaczyć,
jak bardzo różni się to od naszego sposobu działania,
chcę, żebyście zamknęli na chwilę oczy...
i wskazali południowy wschód.
(Śmiech)
Zamknijcie oczy i wskazujcie.
Otwórzcie oczy.
Pokazujecie tu i tam.
Sama nie wiem, który to kierunek...
(Śmiech)
Niewiele mi pomogliście.
(Śmiech)
Przyznajmy, że nie byliśmy precyzyjni.
Czy języki nie różnią się pod względem zdolności poznawczych?
Jedna, bardzo szacowna grupa ludzi
nie wskaże poprawnie kierunku,
ale w innej grupie
każde dziecko to potrafi.
(Śmiech)
Są też ogromne różnice w sposobach postrzegania czasu.
Oto kilka zdjęć mojego dziadka w różnym wieku.
Osoba angielskojęzyczna poproszona o ułożenie ich chronologicznie
zrobi to pewnie od lewej do prawej.
Ma to związek z kierunkiem pisania.
Mówiący po hebrajsku lub arabsku
mogą ułożyć zdjęcia odwrotnie,
od prawej do lewej.
Jak zrobią to Kuuk Thaayorre,
Aborygeni, o których opowiadałam?
Nie mają słów "lewo" i "prawo".
Podpowiem wam.
Kiedy są zwróceni w kierunku południowym,
organizują czas od lewej do prawej.
Kiedy są zwróceni w kierunku północnym,
organizują czas od prawej do lewej.
Kiedy są zwróceni na wschód,
czas płynie w stronę ciała.
Widzicie wzór?
Ze wschodu na zachód.
Dla nich czas nie zamknął się w ciele,
lecz w otoczeniu.
Jeśli stanę zwrócona w tym kierunku,
czas płynie tam,
jeśli w tym kierunku, czas płynie tak.
Kiedy patrzę tu, płynie w tym kierunku.
Egoistycznie zmuszam czas, żeby dopasował się do mnie,
kiedy się obracam.
Dla Kuuk Thaayorre czas zamknął się w otoczeniu.
To całkowicie różny sposób postrzegania czasu.
To kolejna sprytna sztuczka.
Powiedzcie, ile jest pingwinów.
Wiem, jak poradzicie sobie z tym zadaniem.
"Raz, dwa, trzy, cztery, pięć, sześć, siedem, osiem".
Policzycie je.
Każdemu dacie numer,
a ostatni z nich będzie równy liczbie pingwinów.
Tę sztuczkę poznaje się w dzieciństwie.
Uczy się używać list numerycznych.
Mała sztuczka językowa.
W niektórych językach tak nie jest,
bo brakuje słów na konkretne liczby.
Są języki, w których nie ma słów "siedem" czy "osiem".
Użytkownicy tych języków nie umieją liczyć
i mają problem z określaniem dokładnej liczby rzeczy.
Jeśli na przykład poproszę was o dopasowanie liczby pingwinów
do takiej samej liczby kaczek,
będziecie umieli to zrobić, licząc.
Ludzie bez takich sztuczek językowych nie będą w stanie tego zrobić.
Języki różnią się także w dzieleniu spektrum barw,
w świecie obrazu.
Niektóre mają wiele słów określających kolory,
inne tylko kilka, "jasny" i "ciemny".
Różnice są też w granicach między barwami.
W angielskim słowo "niebieski"
obejmuje wszystkie kolory widoczne na ekranie,
ale w rosyjskim nie używa się pojedynczego słowa.
Rosjanie rozróżniają
jasnoniebieski, "gołuboj",
i ciemnoniebieski, "sinyj".
Rosjanie przez całe życie dostrzegają dzięki językowi
różnicę między tymi dwiema barwami.
Jeśli sprawdzimy zdolność do rozróżniania tych dwóch barw,
odkryjemy, że Rosjanie są w tym znacznie szybsi.
Szybciej zauważą różnicę
między błękitem i granatowym.
Badanie mózgu patrzących na kolory,
które powoli przechodzą z jasnoniebieskiego do ciemnoniebieskiego,
pokazuje, że osoby posługujące się osobnymi określeniami na te kolory,
zareagują z zaskoczeniem na zmianę odcienia,
tak jakby coś się bardzo zmieniło.
Z kolei mózg osób anglojęzycznych,
które nie rozróżniają tych odcieni,
nie reagują zaskoczeniem,
bo nic się dla nich istotnie nie zmienia.
Języki mają mnóstwo dziwnych struktur.
To jedna z moich ulubionych.
Wiele języków posiada rodzaj gramatyczny,
każdy rzeczownik ma rodzaj, często męski lub żeński.
Rodzaje różnią się w zależności od języka.
W niemieckim słońce ma rodzaj żeński, w hiszpańskim - męski,
z księżycem jest odwrotnie.
Czy wpływa to na sposób myślenia?
Czy użytkownicy niemieckiego nadają słońcu kobiecy charakter,
księżycowi natomiast bardziej męski?
Tak, naprawdę tak jest.
Hiszpan i Niemiec poproszeni o opisanie mostu,
takiego jak ten...
"Most" w niemieckim ma rodzaj żeński,
a w hiszpańskim - męski.
Niemcy cześciej opiszą go jako "piękny" czy "elegancki",
używając słów stereotypowo kobiecych.
Hiszpanie prawdopodobnie powiedzą,
że jest "mocny" lub "długi",
użyją tego typu męskich słów.
(Śmiech)
Języki na różne sposoby opisują zdarzenia.
Na przykład takie zdarzenie jak wypadek.
W angielskim można powiedzieć: "On zbił wazon".
W języku hiszpańskim
częściej powiemy: "Wazon się zbił"
lub "Wazon się stłukł".
Jeśli to wypadek, nie powiemy, że ktoś to zrobił.
Co dziwne w angielskim można nawet powiedzieć:
"Złamałem sobie rękę".
W wielu innych językach
takiego zwrotu użyją tylko wariaci,
którzy tylko czekali, żeby złamać sobie rękę
(Śmiech)
i udało im się to.
W razie wypadku używa się innego zwrotu.
Ma to swoje konsekwencje.
Mówiący innymi językami zwrócą uwagę na różne rzeczy
zależnie od przyzwyczajeń językowych.
Pokażmy ten sam wypadek Anglikom i Hiszpanom:
Anglik zapamięta winowajcę,
bo w angielskim powiemy: "To on rozbił wazon".
Z kolei Hiszpanie rzadziej zapamiętają winnego,
jeżeli był to wypadek,
ale częściej będą pamiętać, że zdarzyło się to niechcący.
Częściej zapamiętają intencje.
Dwie osoby widzą to samo zdarzenie,
są świadkami tej samej zbrodni,
ale zapamiętują inne szczegóły.
Ma to oczywiście wpływ na ich zeznania.
Wpływa też na ocenę winy i kary.
W przypadku Anglików,
którym pokażemy kogoś tłukącego wazon
i powiemy "On rozbił wazon" zamiast "Wazon się rozbił",
nawet jeśli sami wszystko widzieli,
jeśli zobaczą nagranie,
zobaczą zbrodnię na wazonie,
ukarzą kogoś bardziej,
obciążą go większą winą, jeśli powiemy, że "Rozbił wazon"
zamiast "Wazon się zbił".
Język kieruje naszymi wnioskami ze zdarzeń.
Podałam kilka przykładów tego,
jak silnie język kształtuje nasze myśli
i na jak wiele różnych sposobów.
Język może mieć ogromny wpływ,
jak w przypadku czasu i przestrzeni,
które dana osoba może opisać
w całkowicie inny sposób.
Różnice językowe sięgają bardzo głęboko,
chociażby w przypadku liczb.
Liczenie we własnym języku,
posiadanie liczb,
otwiera przed nami świat matematyki.
Jeśli nie umiesz liczyć, nie nauczysz się algebry,
nie zrobisz niczego potrzebnego do zbudowania takiej sali
albo do przygotowania takiego programu.
Sztuczka z liczbami to pierwszy krok
do nowej sfery poznania.
Wpływ języka może zacząć się wcześnie,
tak jak dzieje się to w przypadku barw.
To bardzo proste wybory w postrzeganiu,
cały czas podejmujemy ich tysiące,
a jednak język wciska się między nie,
wpływa na najmniejsze z decyzji percepcyjnych.
Język może mieć bardzo duży wpływ.
Przykład rodzaju gramatycznego może być trochę niemądry,
ale rodzaj gramatyczny dotyczy wszystkich rzeczowników.
To znaczy, że język wpływa na sposób myślenia
o każdej rzeczy określanej przez jakiś rzeczownik.
Jest ich naprawdę wiele.
Podałam też przykład tego, jak język kształtuje rzeczy
o znaczeniu osobistym:
winę i karę czy pamięć świadków.
To ważne rzeczy w naszej codzienności.
Piękno różnorodności językowej tkwi w tym, że pokazuje,
jak pomysłowy i elastyczny jest ludzki umysł.
Nasz umysł stworzył 7000 sposobów patrzenia na świat,
bo tylu języków używa się na świecie.
Możemy stworzyć ich o wiele więcej,
języki są przecież żywe,
możemy je doskonalić i dopasowywać do potrzeb.
To smutne, że dużą część językowej różnorodności
tracimy bezpowrotnie.
Co tydzień znika jakiś język,
a według niektórych szacunków
połowa języków świata zniknie w ciągu następnych stu lat.
Co gorsza, nawet teraz,
prawie wszystko, co wiemy o ludzkim mózgu,
oparte jest na badaniach amerykańskich studentów,
którzy posługują się tylko angielskim.
To wyklucza większość ludzkości.
Wszystko, co wiemy o ludzkim mózgu, jest ograniczone i nieobiektywne,
musimy bardziej się postarać.
Zostawię was z pewną myślą.
Mówiłam, że w różnych językach myśli się inaczej,
ale nie chodzi tu o to, jak myślą ludzie gdzie indziej.
Chodzi o to, jak wy myślicie.
Jak wasz język kształtuje wasze myśli.
To okazja, by zadać sobie pytanie:
"Dlaczego myślę w ten sposób?",
"Jak mógłbym myśleć inaczej"?
albo:
"Jakie myśli chciałabym tworzyć?".
Dziękuję bardzo.
(Brawa)