Ik praat tegen je door taal te gebruiken,
omdat ik dat kan.
Een van die bijzondere dingen die we als mens hebben.
We kunnen ingewikkelde gedachtes overbrengen naar een ander.
Ik maak nu dus geluiden met mijn mond,
terwijl ik ademhaal.
Ik maak tonen, sisklanken en pufjes,
die zorgen voor trillingen in de lucht.
Die luchttrillingen komen bij jou terecht,
ze laten je trommelvliezen bewegen,
en dan ontvangen je hersenen de trillingen van je trommelvliezen
en zetten die om in gedachtes.
Hoop ik.
(Gelach)
Ik hoop dat dat gebeurt.
Omdat mensen dat kunnen,
kunnen ze ideeën overbrengen over grote afstand en lange tijd.
We kunnen onderling kennis overbrengen.
Ik kan zomaar een heel gek idee in je gedachte oproepen.
Ik kan zeggen:
"Stel je een kwal voor die danst in een bibliotheek
en denkt aan kwantummechanica."
(Gelach)
Als tot nu toe alles in je leven goed is gegaan,
heb je die gedachte nog niet eerder gehad.
(Gelach)
Toch heb ik je eraan laten denken,
via taal.
Er bestaan natuurlijk meerdere talen.
Er worden ongeveer 7.000 talen gesproken in de wereld.
Al die talen verschillen van elkaar op allerlei manieren.
Sommige talen hebben andere klanken,
andere verschillen qua woordenschat,
of hebben een andere structuur --
heel belangrijk, een andere structuur.
Dat roept de vraag op:
vormt de taal die we spreken onze manier van denken?
Die vraag bestaat al lang.
Er wordt al eeuwen over gespeculeerd.
Karel de Grote, de Roomse keizer, zei:
"Als je een tweede taal spreekt, heb je een tweede ziel" --
een sterke bewering dat taal werkelijkheid vormt.
Aan de andere kant liet Shakespeare zijn Juliet zeggen:
"Wat zegt een naam?
Een roos met een andere naam ruikt net zo lekker."
Dat geeft aan dat taal misschien toch niet de werkelijkheid maakt.
Deze argumenten gaan al duizenden jaren over en weer,
maar tot voor kort was er geen data
die ons kon helpen kiezen.
Onlangs zijn we in mijn en andere labs
gestart met onderzoek,
en nu hebben we wetenschappelijke gegevens om op deze vraag in te gaan.
Ik zal je mijn favoriete voorbeelden vertellen.
Ik begin met de Aboriginals in Australië
waarmee ik mocht werken.
Dit is het Kuuk Thaayorre-volk.
Ze wonen in Pormpuraaw in het uiterste westen van Kaap York.
Het mooie van Kuuk Thaayore is
dat ze in hun taal geen 'links' en 'rechts' gebruiken,
in plaats daarvan is alles in de hoofdrichtingen:
noord, zuid, oost en west.
En als ik zeg alles, bedoel ik ook alles.
Je zegt zoiets als:
"Er loopt een mier op je zuidwestelijke been."
Of: "Zet je beker iets naar het noord-noordoosten."
Bij "hallo" in het Kuuk Thaayorre, zeg je:
"Waar ga je heen?"
Het antwoord is dan:
"Noord-noordoost verderop.
En jij?"
Stel je voor dat je je dagelijkse ronde loopt,
en je moet iedereen die je groet
melden in welke richting je gaat.
(Gelach)
Dan zou je snel richtingsgevoel krijgen, toch?
Omdat je niet weg zou komen met "Hallo",
als je niet wist welke kant je op ging.
Mensen die zulke talen spreken, houden goed richtingsgevoel.
Beter dan je zou denken.
We dachten dat mensen daar slechter in waren dan dieren,
vanwege biologische redenen:
"O, we hebben geen magneet in onze snavel of in ons pantser."
Nee, als je taal en je cultuur zorgen dat je het traint,
dan kan je dat.
Er bestaan mensen die een erg goede oriëntatie hebben.
Om het erover eens te worden hoe anders dit is dan hoe wij het doen,
wil ik dat je je ogen even dicht doet
en het zuidoosten aanwijst.
(Gelach)
Houd je ogen dicht. Wijs maar.
Oké, doe je ogen maar open.
Ik zie dat je daarheen wijst, daar, daar, daar, daar ...
Ik weet ook niet waar het is --
(Gelach)
Ik heb niet veel aan jullie.
(Gelach)
We houden het erop dat de zaal niet heel precies is.
Er is een groot verschil in cognitieve vaardigheden tussen talen.
Waar één groep -- respectabel zoals jullie --
de richting niet weet,
terwijl in een andere groep
een kind van vijf dat al weet.
(Gelach)
Er zijn ook grote verschillen in het omgaan met tijd.
Hier zijn foto's van mijn grootvader op verschillende leeftijden.
Als ik vraag aan Engelstaligen om ze op tijd te sorteren,
dan legt men ze zo,
van links naar rechts.
Dat komt van de schrijfrichting.
Als je Hebreeuws of Arabisch zou zijn,
zou je ze andersom leggen,
van rechts naar links.
Hoe zouden de Kuuk Thaayorre,
die Aboriginals van zonet, dat doen?
Ze gebruiken geen 'links' en 'rechts'.
Ik geef je een hint.
Als ze naar het zuiden keken,
legden ze tijd van links naar rechts.
Als ze naar het noorden keken,
legden ze tijd van rechts naar links.
Als ze naar het oosten keken,
zou tijd naar je toe komen.
Hoe leg je ze dan?
Van oost naar west, toch?
Voor hen zit tijd niet vast in je lichaam,
het zit vast aan het landschap.
Als ik deze kant op kijk,
gaat tijd deze kant op,
en als ik deze kant op kijk, gaat tijd deze kant op.
Ik kijk deze kant op, de tijd gaat zo --
erg egocentrisch om de tijd om mij heen te laten jagen,
elke keer als ik me omdraai.
Voor de Kuuk Thaayorre zit tijd aan het landschap.
Het is een volkomen andere manier om met tijd om te gaan.
Hier is nog een heel slimme truc.
Stel dat ik vraag hoeveel pinguïns dit zijn.
Ik wed dat je weet hoe je dat oplost.
Je zegt: "1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8."
Je telt ze.
Je gaf elk een nummer,
en het laatste getal was het aantal pinguïns.
Dat trucje wordt je als kind geleerd.
Je leert de cijfers en hoe je die moet gebruiken.
Een taalkundig trucje.
Sommige talen doen dat niet,
omdat ze geen exacte woorden voor cijfers hebben.
Er zijn talen die geen woord hebben als 'zeven',
of het woord 'acht'.
In feite tellen mensen die zulke talen spreken niet,
en kunnen ze moeilijk grote aantallen bijhouden.
Als ik je bijvoorbeeld zou vragen om dit aantal pinguïns
gelijk te maken aan het aantal eenden,
kan je dat doen door te tellen.
Maar mensen die deze taaltruc niet hebben, kunnen dat niet.
Talen verschillen ook in hoe ze het kleurenspectrum verdelen --
de zichtbare wereld.
Sommige talen hebben veel woorden voor kleur,
andere kennen alleen 'licht' en 'donker'.
Talen verschillen ook qua grens tussen kleuren.
Engels kent bijvoorbeeld een woord voor blauw,
dat alle kleuren dekt die je hier ziet,
maar Russisch heeft niet een enkel woord.
In plaats daarvan maken Russen onderscheid
tussen lichtblauw, 'goluboy',
en donkerblauw, 'siniy'.
Russen hebben dus levenslange ervaring
om in hun taal deze twee kleuren te onderscheiden.
Als we mensen testen in het onderscheiden van deze kleuren,
zien we dat Russen sneller zijn
over deze taalkundige grens.
Ze kunnen sneller het verschil noemen
tussen licht- en donkerblauw.
Als je kijkt naar de hersenen van de mens die naar kleuren kijkt --
als de kleuren langzaam van licht- naar donkerblauw overgaan --
geeft het brein van hen die verschillende woorden voor licht- en donkerblauw hebben,
een verbluffende reactie als de kleuren van licht naar donker gaan,
iets als: "O, iets valt in een andere categorie,"
terwijl het brein van bijvoorbeeld Engelsen,
die dat onderscheid niet maken,
die overgang niet laten zien,
omdat de categorie niet is veranderd.
Talen hebben allerlei structurele spitsvondigheden.
Dit vind ik een van de leukste.
Veel talen gebruiken woordgeslacht;
elk zelfstandig naamwoord heeft een geslacht, vaak mannelijk of vrouwelijk.
Die geslachten verschillen per taal.
Zo is de zon in het Duits vrouwelijk, maar in het Spaans mannelijk.
De maan net omgekeerd.
Zou dit gevolgen hebben voor hoe mensen denken?
Denken Duitsers bij de zon aan iets vrouwelijks,
en bij de maan aan iets mannelijks?
Dat blijkt inderdaad het geval.
Als je Duits- en Spaanstaligen vraagt een brug te beschrijven,
zoals deze hier --
'brug' is grammaticaal toevallig vrouwelijk in het Duits,
en mannelijk in het Spaans --
Duitsers vinden bruggen eerder 'mooi' en 'elegant'
en stereotiepe vrouwelijke woorden.
Spaanstaligen zullen eerder zeggen:
"sterk" of "lang".
Die woorden zijn mannelijk.
(Gelach)
Talen verschillen ook in hoe ze gebeurtenissen beschrijven.
Neem een gebeurtenis als een ongeluk.
In het Engels kan je goed zeggen: "Hij brak de vaas."
In een taal als het Spaans
zou je eerder zeggen: "De vaas brak."
Of: "De vaas brak zichzelf."
Als het een ongeluk is, zeg je niet dat iemand het deed.
Heel gek, maar in het Engels kan je zelfs zeggen:
"Ik heb mijn arm gebroken."
In veel talen
kan je die constructie niet gebruiken, tenzij je gek bent,
en je met opzet je arm wou breken --
en het gelukt is.
Als het een ongeluk was, zou je een andere constructie gebruiken.
Dat heeft gevolgen.
Mensen die verschillende talen spreken, letten dus op verschillende dingen,
afhankelijk van wat hun taal vereist.
Als we hetzelfde ongeluk laten zien aan Engelsen en Spanjaarden,
onthouden Engelsen wie het gedaan heeft,
omdat het Engels vereist dat je zegt: "Hij deed het, hij brak de vaas."
De Spanjaarden zijn minder geneigd te onthouden wie het deed
als het een ongeluk was,
maar zij onthouden beter dat het een ongeluk was.
Ze zullen eerder de strekking onthouden.
Twee mensen zien dus dezelfde gebeurtenis,
zijn getuige van dezelfde misdaad,
maar onthouden verschillende dingen van die gebeurtenis.
Dit heeft consequenties voor ooggetuigenverslagen.
En ook voor schuld en straffen.
Als je dus Engelssprekenden neemt,
en ik laat iemand zien die een vaas breekt,
en ik zeg: "Hij brak de vaas", in tegenstelling tot "De vaas brak" --
zelfs al zie je het zelf,
en al zie je de video,
en kun je de aanslag op die vaas zien --
straf je iemand meer,
geef je iemand de schuld als je zegt: "Hij brak de vaas,"
in plaats van "De vaas is gebroken."
De taal stuurt onze beredenering bij gebeurtenissen.
Ik heb je een paar voorbeelden gegeven
van het vormen van ons denken door taal,
en taal doet dat op allerlei manieren.
Taal kan dus grote gevolgen hebben,
zoals we zagen met ruimte en tijd,
waarbij men ruimte en tijd
op heel verschillende manieren kan uitleggen.
Taal kan ook heel vergaande gevolgen hebben --
wat we zagen in het geval van het tellen.
Het hebben van telwoorden in je taal,
getalwoorden hebben,
opent de wereld van de wiskunde.
Als je niet kan tellen, heb je geen wiskunde,
dan kan je dingen niet doen
die nodig zijn om een zaal als deze te bouwen,
of deze uitzending te maken.
Dat trucje met cijferwoorden is een opstap
naar een nieuwe denkwereld.
Taal kan ook heel vroege gevolgen hebben,
wat we zagen in het geval van kleuren.
Dat zijn eenvoudige, perceptuele beslissingen.
We nemen er duizenden, continu,
en daar komt taal om de hoek kijken
en gebruiken die bij kleine zintuiglijke beslissingen.
Taal kan ook een breed effect hebben.
Het voorbeeld van grammaticaal geslacht kan wat vreemd zijn,
maar tegelijk geldt geslacht wel voor alle zelfstandige naamwoorden.
Dat betekent dat taal ons denken kan vormen
over alles wat je een zelfstandig naamwoord kan geven.
Dat is heel wat.
En tot slot gaf ik je een voorbeeld van hoe taal dingen kan vormen
die voor onszelf gewicht hebben,
ideeën zoals schuld en straf of ooggetuigengeheugen.
Dat zijn belangrijke dingen in ons leven.
Het mooie van de taalkundige diversiteit is
dat het onthult hoe ingenieus en flexibel de menselijke geest is.
De menselijke geest bedacht niet maar één cognitief universum,
maar wel 7.000,
er worden 7.000 talen op de wereld gesproken.
En we kunnen er nog veel meer maken --
talen zijn natuurlijk levende dingen,
die we kunnen aanscherpen en veranderen naar onze behoeftes.
Het is tragisch dat we veel taalkundige verscheidenheid verliezen.
Wekelijks verdwijnt een taal,
en sommige schattingen zeggen
dat de helft van de talen de komende eeuw is verdwenen.
No slechter nieuws is dat we op dit moment
bijna alles dat we weten over het menselijk brein
gebaseerd is op onderzoek van Amerikaans-Engelse studenten
op universiteiten.
Dat sluit bijna alle mensen uit, toch?
Wat we over de menselijke geest weten, is ongelooflijk smal en bevooroordeeld,
en onze wetenschap moet dat beter doen.
Ik wil je een laatste gedachte meegeven.
Ik heb verteld hoe sprekers van verschillende talen anders denken,
maar dat gaat er niet over hoe men ergens anders denkt.
Het gaat over hoe jij denkt.
Hoe de taal die je spreekt, de manier vormt hoe jij denkt.
Daarmee heb je de mogelijkheid om te vragen:
"Waarom denk ik zo?"
"Hoe kan ik anders denken?"
En ook:
"Welke gedachten wil ik creëren?"
Dank je wel.
(Applaus)