Ќе ви зборувам со употребата на јазикот
зашто можам.
Ова е таа магична способност што ние луѓето ја поседуваме.
Можеме да си пренесуваме навистина сложени мисли.
Во моментов произведувам звуци со устата
додека вдишувам.
Правам тонови, издишувам,
и сето тоа прави вибраци во воздухот.
Тие вибрации патуваат до вас,
удираат на вашите тапанчиња,
и тогаш мозокот ги регистрира
и ги претвора во мисли.
Се надевам,
(Смеа)
Се надевам дека е така.
Поради оваа способност, ние луѓето сме способни да пренесуваме идеи
далеку низ просторот и времето.
Можеме да пренесуваме знаење од еден на друг ум.
Можам да ставам една бизарна идеја во вашиот ум сега.
Можам да кажам,
„Замислете медуза како танцува во библиотека
додека размислува за квантна механика“.
(Смеа)
Ако досега сè одело релативно добро во вашиот живот,
сигурно не сте помислиле на тоа.
(Смеа)
Но јас ве натерав да помислите
на тоа преку јазикот.
Се разбира, нема само еден јазик,
постојат околу 7.000 јазици во светот.
И сите тие се разликуваат на различни начини.
Некои јазици имаат различни гласови,
различни зборови,
и различни структури-
ова е важно - различни структури.
Се поставува прашањето:
Дали нашиот јазик ги обликува нашите мисли?
Прашањето е дамнешно.
Луѓето отсекогаш расправале за тоа.
Карло Велики, цар на светото римско царство
рекол:„Да се знае втор јазик е да се има втора душа“-
силна изјава дека јазикот ја обликува реалноста.
Но, од друга страна, Јулија на Шекспир вели:
„Што е името?“
Розата наречена со друго име исто мириса убаво.“
Тоа можеби кажува дека јазикот не ја обликува реалноста.
Луѓето за ова расправале од памтивек.
До неодамна немавме податоци
кои би потврдиле што е точно.
Неодамна во мојата лабораторија и во други,
започнавме да истражуваме,
и имаме научни податоци како одговор на прашањето.
Ќе ви покажам неколку од моите омилени примери.
Ќе започнам со примерот на австралиските Абориџини
со кои имав можнсти да работам.
Тоа е заедницата на Кук Тајор.
Тие живеат во Порнпурав, на крајниот запад на Кејп Јорк.
Интересно е што кај нив
не се употребуваат зборовите „лево“ и „десно“,
туку сè изразуваат со страните на светот:
север, југ, исток и запад.
Кога велам сè, навистина мислам сè.
На пример, ќе речат:
„Имаш мравка на југо-западната нога.“
Или:„Стави ја чашата малку према север, северо-запад.
Всушност, „здраво“ на Кук Тајор се вели:
„По кој пат одиш?
А одговорот би бил:
На север, северо-источно.
А ти?“
Замислете во текот на денот
на секој што ќе го поздравите
да му кажувате во кој правец се движите?
(Смеа)
Но, така брзо ќе се ориентирате, нели?
Зашто не ќе можете да поздравите некој
ако не знаете на која страна одите.
Луѓето кои зборуваат на овој начин, добро се ориентираат.
Мноу подобро се ориентираат отколку што мислевме.
Мислевме дека на луѓето им е потешко од другите суштества
поради некои биолошки оправдувања:
„Ние немаме магнети во клуновите и крлушките.“
Не. Ако вашата култура ве научи да го правите тоа,
ќе можете да го правите.
Има луѓе кои одлично се ориентираат.
За да разберете подобро
на кој начин е ова различно од нашиот начин,
затворете ги очите за миг
и покажете кон југо-исток.
(Смеа)
Мижете и покажете.
Сега отворете ги очите.
Гледам покажувате таму, таму, таму...
И јас не знам каде е.
(Смеа)
Не помогнавте многу.
(Смеа)
Да речеме точноста не беше на високо ниво.
Ова е голема разлика во когнитивната способност кај јазиците.
Една група, посебна група како вас-
не знаат кој пат кој е,
но кај друга група,
ако прашам 5-годишно дете, ќе знае.
(Смеа)
Има значителна разлика во тоа како луѓето размислуваат за времето.
Овде имам слики од дедо ми на различна возраст.
Ако запрашам Англичанец како го организира времето,
ќе го направи на овој начин,
од лево на десно.
Ова има врска со правецот на пишување.
Ако јазикот ви е арапски или хебрејски,
ќе го направите тоа во обратна насока,
од десно на лево.
Но, како Кук Тајор,
заедницата на Абориџини, го прави тоа?
Тие немаат зборовите „лево“ и „десно“.
Да појаснам.
Кога седеа свртени кон југ, го организираа
времето од лево на десно.
Кога седеа свртени кон север,
го организираа времето од десно на лево.
Кога беа свртени кон исток,
времето одеше кон телото.
Која е шемата?
Исток кон запад, така?
За нив, времето не е врзано за телото,
туку за просторот.
Значи, ако сум свртена вака,
и времето оди натаму,
ако се свртам вака тогаш и времето ќе оди натаму.
Се вртам вака, времето оди натаму,
себично од мене да ме следи времето
секој пат кога се вртам.
За Кук Тајор времето е врзано за просторот.
Сосема различен начин на размислување за времето.
Еве уште еден умен, човечки трик.
Избројте ги пингвините на сликата.
Знам дека ќе ја решите загатката.
Ќе почнете: 1,2,3,4,5,6,7,8.
Ќе ги изброите.
Ги именувавте со броеви.
и последниот број е бројот на пингвините.
Овој трик го научивте како деца.
Ги учите броевите и учите како да ги примените.
Мал, лингвистички трик.
Некои јазици го немаат ова
бидејќи немаат прецизни зборови за броеви.
Некои јазици немаат збор кој значи 7
или збор кој значи 8.
Луѓето кои ги зборуваат тие јазици не бројат,
и имаат проблеми со одредување прецизни количини.
Ако ви речам да го споите број на пингвините
со истиот број на патки,
ќе го сторите тоа со броење.
Но луѓето кои ги немаат тие јазични трикови, нема да го направат тоа.
Јазиците се разликуваат и по поделбата на спектарот на бои-
визуелниот свет.
Некои јазици имаат многу зборови за бои,
некои ги имаат само „светло“ и „темно“.
Јазиците се разликуваат по тоа каде ја стваат границата меѓу боите.
Во англискиот јазик има збор за „сино“
кој ги покрива сите бои кои ги гледата на екранот,
но во рускиот јазик тоа не е еден збор.
Рускиот јазик разликува
светло сино ( голубои)
и темно сино ( синий).
Русите го имаат овој вид на искуство, во јазикот,
да ги разликуваат овие две бои.
Кога ги тестираме луѓето да ги разликуваат овие бои
дознаваме дека Русите се побрзи
низ овие лингвистички граници.
Можат побрзо да прават разлика
меѓу темносина и светлосина.
Кога набљудувате човечки мозоци кои посматраат бои -
бои кои се прелеваат од посветли кон потемни -
мозоците на луѓето кои користат различни зборови за светла и темна нијанса
се изненадуваат при промена на бојата од светла кон темна,
како: „Леле, нешто се видоизмени,“
додека мозокот на Англичанец, на пример,
кој не прави ваква категоризација,
не се изненадува,
бидејќи ништо не се менува категориски.
Јазикот има многу видови на структурални чуда.
Едно од моите омилени е ова.
Многу јазици имаат граматички родови;
секоја именка се именува како машки или женски род.
Овие родови се разликуваат во јазиците.
На пример, сонцето е женски род во германски, но во шпанскиот е машки род,
со „месечина“ е обратно.
Дали ова влијае како размислуваат луѓето?
Дали Германците сметаат дека сонцето изгледа поженствено?
а месечината помажествено?
Испадна дека е така.
Ако замолите Германец или Шпанец да опише мост,
како овој овде -
„мост“ е женски род во германски,
а во шпански е машки род.
Германец веројатно ќе рече дека мостот е убав, елегантен,
значи стереотипни зборови за жена.
За разлика, Шпанец би рекол
дека мостот е долг или силен,
- зборови типични за мажи.
(Смеа)
Јазиците се разликуваат и по тоа како опишуваат настани.
Земете за пример несреќен случај.
На англиски во ред е да се каже „Тој ја скрши вазната.“
На шпански, на пример,
обично се вели: „Се скрши вазната“
или „Вазната се скрши“.
Ако е несреќен случај, тие не велат дека некој ја скршил.
На англиски, што е чудно, велиме:
„Си ја скршив раката“.
Во многу други јазици
не би употребиле таква формулација освен ако не сте лудак
кој пробува да си ја скрши раката
(Смеа)
и притоа успее во тоа.
Ако е несреќен случај, употребувате друга формулација.
Ова има последици.
Луѓето кои зборуваат различни јазици се фокусираат на различни работи,
во зависност од тоа што бара јазикот од нив.
Истата незгода ја прикажавме на Англичани и Шпанци,
Англичаните паметат кој го извршил дејството,
зашто јазикот бара да се рече: „Тој го стори тоа, тој ја скрши вазната“.
Додека, пак, Шпанците помалку се склони да запамтат кој го сторил тоа
ако е несреќен случај,
но повеќе паметат дека е случајна незгода.
Повеќе ја паметат намерата.
Двајца гледаат ист настан,
очевидци се на ист прекршок,
но на крајот паметат различни нешта за настанот.
Ова влијае врз сведочењата на очевидци.
Исто така влијае врз обвиненија и казни.
Ако имате луѓе кои зборуваат англиски
и ви покажам некој кој крши вазна,
и речам „Тој ја скрши“, наместо „Се скрши вазната“,
дури и да сте виделе,
да ја видите снимката,
да го видите прекршокот со вазната,
ќе казните некого повеќе,
ќе обвините некого повеќе, ако речам: „Тој ја скрши“,
наместо, „Се скрши“.
Јазикот го формира нашето мислење за настаните.
Ви дадов неколку примери,
како јазикот во голема мера влијае врз нашето размислување
и го прави тоа на повеќе начини.
Јазикот има огромно влијание.
Видовме како времето и просторот
луѓето ги подредуваат
на сосема различни начини едно од друго.
Јазкот има длабоко влијание-
видовме кај броевите.
Да се брои на јазикот,
да се има броеви
значи да се има основа за математика.
Ако не броите, не можете да имате алгебра.
Не ќе можете да ги направите работите
што би биле потребни за изградба на оваа просторија
или за емитување на оваа програма, нели?
Зборовите за броевите се отскочна даска
за нурнување во еден нов когнитивен свет.
Јазикот може да има првично влијание
како што видовме со боите.
Овие се едноставни,основни, перцептивни одлуки.
Цело време донесуваме илјадници одлуки
и сепак јазикот се вплеткува
и се меша со овие мали перцептивни одлуки кои ги донесуваме.
Јазикот има сеопфатно влијание.
Примерот со родовите може да звучи лудо,
но граматичкиот род се однесува на сите именки.
Тоа значи дека јазикот влијае како размислуваме
за сè што се именува како именка.
Има многу нешта.
На крај ви дадов пример како јазикот ги обликува нештата
кои имаат лично значење за нас-
идеи како обвинување, казна и сведоштво.
Овие се значајни нешта во нашиот живот.
Убавината на лингвистичката разноврсност е тоа што таа ни открива
колку е генијален и флексибилен човечкиот ум.
Човечкиот ум открил не еден туку 7.000 когнитивни универзуми-
има 7000 јазици кои се зборуваат во светот.
И може да создадеме многу повеќе-
јазиците, се разбира, се живи,
можеме да ги усовршуваме и менуваме за сопствени потреби.
Трагично е што губиме голем дел од оваа лингвистичка разноврсност
со тек на време.
Губиме околу еден јазик неделно,
а според некои проценки,
половина од јазиците во светот ќе исчезнат во наредните 100 години.
Уште полоша вест е дека токму сега
сè што знаеме за човечкиот ум и мозокот, претежно
се заснова на истражувања на американски студенти кои зборуваат англиски
на универзитетите.
Тоа ги исклучува речиси сите луѓе, нели?
Она што знаеме за човечкиот ум е прилично ограничено и пристрасно,
и нашата наука мора да направи повеќе.
Сакам да ве оставам со оваа последна мисла.
Ви кажав како говорниците на различни јазици размислуваат различно,
но, не се работи за тоа како другите размислуваат.
Туку како вие размислувате.
Како јазикот кој го зборувате го обликува вашето размислување.
Тоа ви дава можност да се запрашате
„Зошто размислувам токму вака?“
„Како можам поинаку да размислувам?“
Исто така,
„Какви мисли сакам да создадам?„
Ви благодарам!