Мен сіздермен тіл арқылы сөйлесемін ...
себебі, менің қолымнан келеді.
Бұл – адамның керемет қабілеттерінің бірі.
Біз бір-бірімізбен өте күрделі ойларды алмаса аламыз.
Сонымен, дәл қазір аузымнан дыбыстар шығарып жатырмын
дем шығару кезінде.
Ырғақтарды, шу және ауа ағынын шығарамын,
осылайша ауада ауа толқындарын тудырамын.
Бұл ауа толқындары сізге барады,
дабыл жарғағыңызға соғылып,
сосын миыңыз бұл тербелістерді дабыл жарғағыңыздан алып,
оларды ойға айналдырады.
Деп ойлаймын.
(Күлкі)
Солай үміттенемін.
Осы қабілеттің арқасында біз өз идеяларымызды
кеңістік пен уақыттың кең ауқымына жеткізе аламыз.
Сондай-ақ, біз білімді сана арқылы жеткізе аламыз.
Мен дәл қазір ойыңызға біртүрлі жаңа идея жіберемін.
Мысалы, айталық:
«Кітапханада вальс билеп жатқан медузаны елестете отырып,
кванттық механика туралы ойланыңыз».
(Күлкі)
Егер өміріңізде осыған дейін бәрі жақсы болған болса,
мұндай ой келмеуі керек.
(Күлкі)
Бірақ қазір сізге ой салдым,
тіл арқылы.
Әрине, әлемде бір ғана тіл емес,
дүние жүзінде 7000-ға жуық тіл бар.
Әрі барлық тіл бір-бірінен әр түрлі жолдармен ерекшеленеді.
Кейбір тілдердің дыбыстары әртүрлі,
сөз қоры әртүрлі,
сонымен қатар олардың құрылымы да әртүрлі.
ең маңыздысы, әртүрлі құрылымдар.
Осыдан сұрақ туындайды:
Біз сөйлейтін тіл ойлауымызды қалыптастыра ма?
Бұл енді көне сұрақ.
Адамдар бұл сұрақтың төңірегінде баяғыдан бері ойланып келеді.
Қасиетті Рим императоры Ұлы Карлдың айтуынша:
«Екінші тілге ие болу - екінші жанға ие болу»,
тіл ақиқатты анықтайды деген өте мықты мәлімдеме.
Бірақ, бір жағынан, Шекспир Джульеттасында былай делінеді:
“Атында не мағына бар?
Раушан гүл де атыменен тәттіі.”
Осыдан шығатыны, мүмкін тіл ақиқатты мүлде анықтамайды.
Бұл пікірталас мыңдаған жылдар бойы жалғасып келеді.
Бірақ қандай да бір шешім қабылдау үшін деректер болған жоқ.
Жақында менің және дүниежүзіндегі басқа зертханаларда
зерттеу жұмысын бастадық,
енді бізде бұл сұраққа жауап беретін нақты ғылыми деректер бар.
Ендеше сіздерге өзімнің сүйікті мысалдарымды келтірейін.
Австралиялық аборигендерден бастайын, олармен жұмыс істеуге мүмкіндік алдым.
Бұл – Куук Таайорре халқы.
Олар Кейп-Йорктің батыс шетіндегі Пормпурауда тұрады.
Куук Таайоррелердің керемет жағы мынада:
олар «сол» және «оң» сияқты сөздерді қолданбайды.
оның орнына, бәрі жарық жақтарымен айтылады：
солтүстік, оңтүстік, шығыс және батыс.
Шынымен де, олар кез келген әңгімеде жарық жақтарын қолданады.
Мысалы, олар былай айтуы мүмкін:
«Әй, оңтүстік-батыс аяғыңда құмырсқа жорғалап бара жатыр».
Немесе: «Тостағанды сәл солтүстік- солтүстік-шығысқа қарай жылжытшы».
Егер сіз Куук Тайорреде «сәлем» деп айтқыңыз келсе:
«Қай жолмен бара жатырсың?» деп айтасыз,
Ал жауап былай болады:
“Алыс қашықтықта солтүстік-солтүстік-шығыс жаққа.
Ал сіз ше?”
Сондықтан елестетіп көріңізші, сіз серуендеп жүргенде,
амандасқан әрбір адамға
бағытыңызды хабарлауыңыз керек.
(Күлкі)
Бірақ бұл сізді шынымен тезірек бағыттайды, дұрыс па?
Өйткені қай жолмен бара жатқаныңызды білмесеңіз,
әңгімеде сәлемдесуден өте алмас едіңіз.
Шындығында, мұндай тілдерде сөйлейтін адамдар жақсы жөн таба алады.
Олар біз ойлағаннан да жақсы бағытты біледі.
Кейбір биологиялық ерекшеліктерге байланысты
біз өзімізді басқа жаратылыстардан төмен деп ойлайтынбыз:
«Біздің тұмсықтарымыз бен қабаршықтарымызда магнит жоқ қой».
Жоқ, егер бұл сіздің тіліңіз бен мәдениетіңізде болса,
онда бұл сіздің қолыңыздан да келеді.
Әлемде мінсіз бағытты таба алатын адамдар бар.
Бізден гөрі
қаншалықты айырмашылық бар екенін түсіну үшін
бәріңіз көздеріңізді жұмып,
оңтүстік-шығысқа қарай нұсқаңыздар.
(Күлкі)
Көздеріңізді ашпаңыздар. Қолмен нұсқаңыздар.
Енді көздеріңізді ашыңыздар.
Мен сіздердің қайда нұсқағандарыңызды көріп тұрмын ...
Мен өзім оңтүстік-шығыс қайда екенін білмеймін.
(Күлкі)
Көмектесе алмадыңыз.
(Күлкі)
Мысалы, дәлдік онша жоғары емес деп айтайық.
Әртүрлі тілде сөйлеушілердің когнитивтік қабілеттері әртүрлі болады.
Сіздер сияқты бір топ
қай бағыт қайда екенін біле бермейді.
Бірақ басқа топтағы
бесінші жастағы баладан сұрасам нақты жауап алар едім.
(Күлкі)
Сондай-ақ, адамдар уақыт туралы әртүрлі ойлауы мүмкін.
Менде атамның әр түрлі жасында түсірілген суреттері бар.
Егер мен ағылшын тілінде сөйлейтіндерден оларды хронологиялық ретпен қоюды сұрасам,
олар былай жасар еді,
солдан оңға қарай,
хаттың бағытына сәйкес.
Егер иврит немесе араб тілінде сөйлейтін болсаңыз,
онда керісінше қояр едіңіз,
оңнан солға қарай.
Ал мен сіздерге айтып өткен абориген Куук-Тайоррелер
бұны қалай жасар еді?
Олар «сол» және «оң» сияқты сөздерді қолданбайды.
Еске түсіруге көмектесейін.
Біз оларды оңтүстікке қаратып отырғызғанда,
уақытты солдан оңға қарай көрсетті.
Солтүстікке қаратып отырғызғанда,
уақытты оңнан солға қарай көрсетті.
Біз оларды шығысқа қаратып отырғызған кезде,
уақыт өзіне қарай жылжи бастады.
Бұл жерде логика қайда?
Шығыстан Батысқа ма?
Демек олар үшін уақыт дененің орналасуымен емес,
тұрған жермен анықталады.
Егер, осылай тұрсам,
мен үшін уақыт осы бағытта өтеді.
Осылай тұрсам, уақыт басқаша өтеді.
Осылай тұрсам, уақыт осы бағытта өтеді.
Денемнің бағытын өзгерткен сайын,
уақытты өзгертуге мәжбүрлегенде өзімді өзімшіл сезінемін.
Куук-Тайоррелер үшін уақыт тұрған жермен анықталады.
Бұл уақыт туралы ойлаудың басқа тәсілі. Міне, тағы бір ақылды адам айласы.
Сізден қанша пингвин бар деп сұрадым делік. Бұны қалай шешетініңізді білемін.
«Бір, екі, үш, төрт, бес, алты, жеті, сегіз» деп санадыңыз.
Әрқайсысын нөмірімен атадыңыз,
ал соңғы сан пингвиндердің санын анықтады.
Сіз бұл қулықты бала кезіңізде үйрендіңіз.
Сіз сандардың ретін үйреніп, содан соң оны қалай қолдану керектігін білдіңіз.
Осындай кішкентай лингвистикалық қулық.
Кейбір тілдерде бұл мүмкін емес.
өйткені оларда санды білдіретін сөз жоқ.
Мысалы, бұл тілдерде «жеті» деген сөз жоқ.
немесе «сегіз».
Шыны керек, бұл тілдерде сөйлейтіндер санай алмайды,
олар үшін белгілі бір санды атау қиындық тудырады.
Мәселен, егер мен сізден пингвиндердің санын
үйректер санына сәйкестендіруді сұрасам,
сіз бұны санау арқылы жасай аласыз.
Егер адам бұл тіл қулығын білмесе, онда ол құстардың санын салыстыра алмайды.
Тілдер қоршаған әлемнің түс спектрін де әртүрлі бөледі.
Кейбір тілдерде түстердің көптеген атауы бар,
басқаларында – бір-екі сөз ғана: «жарық» және «қараңғы».
Сондай-ақ, тілдер түс шекараларын әр түрлі анықтайды.
Мысалы, ағылшын тілінде «көк» деген сөз бар.
ол экранда берілген барлық түстерді білдіреді.
Бірақ орыс тілінде бір ортақ сөз жоқ.
Орыстар ашық көк, яғни «голубой» және қою көк, яғни «синий» деп ажыратады.
Уақыт өте келе орыс тілінде сөйлейтін адам осы екі реңкті оңай ажырата бастайды.
Адамдардың осы түстерді қабылдау қабілетін тексеретін болсақ,
орыс тілділердің тілдік шекарадан тезірек өтетінін байқаймыз.
Олар ашық көк пен қою көкті тез ажыратады.
Адамдардың түстерге қарап тұрған миына қарасаңыз --
cізде түстер ашықтан қою көкке баяу ауысады делік --
ашық және қою көк үшін әртүрлі сөздерді қолданатын адамдардың миы
түстер ашықтан күңгіртке ауысқанда таңқаларлық реакция береді
«о, бірдеңе түбегейлі өзгерді» дегендей,
ал ағылшын тілінде сөйлейтіндер көп айырмашылықты байқамайды,
олар бұлай таңқалмайды,
өйткені олар үшін ештеңе түбегейлі өзгермейді.
Тілдердің құрылымдық ерекшеліктері де болуы мүмкін.
Менің сүйікті мысалдарымның бірі:
Көптеген тілдерде жыныстың грамматикалық категориясы бар,
барлық зат есімдер - еркек немесе әйел түріне бөлінеді.
Бірақ тілдердегі гендерлік топтар әртүрлі.
Мысалы, неміс тілінде күн әйел тек болса, испан тілінде ол ер тек.
Ай керісінше.
Бұл әртүрлі тілде сөйлеушілердің ойлауына әсер ете ала ма?
Немістер күнге әйел қасиеттерін жатқызуы мүмкін бе?
ал айға еркек қасиеттерін ше?
Солай екені белгілі болып шықты.
Егер сіз неміс және испаннан көпірді сипаттауды сұрасаңыз,
мұндағы сияқты -
«көпір» неміс тілінде грамматикалық түрде әйел текті болып шығады,
ал испаншада ер түрінде.
Немістер көпірді әдемі, әсем деп айтуы әбден мүмкін,
әйелге қатысты сын есімдермен сипаттайды.
Ал испан тілінде сөйлейтіндер
«мықты» немесе «ұзын» деп айтуы мүмкін.
Бұл әдетте еркекке қатысты сөздер.
(Күлкі)
Тілдер де оқиғаларды әртүрлі сипаттайды.
Мысалы, мұндай жағдай болды.
Ағылшын тілінде «Ол вазаны сындырды» деп айту қалыпты жағдай.
Испан тілінде сөйлейтіндерге
қолайлы нұсқа келесідей болады: «Ваза сынды».
немесе, «Ваза өзі сынды».
Кездейсоқтық болса, сіз болған оқиға үшін ешкімді кінәлай алмайсыз.
Біртүрлі, бірақ ағылшын тілінде: «Қолымды сындырдым»,
деп айтасыз.
Көп тілде, егер сіз жынды болмасаңыз, бұл құрылысты пайдалана алмайсыз
егер қолыңызды әдейі сындыруға тырыспасаңыз,...
(Күлкі)
сіз жетістікке жеттіңіз.
Егер бұл кездейсоқтық болса, сіз басқа құрылым қолданар едіңіз.
Мұның салдары болуы мүмкін.
Әртүрлі тілдерде сөйлейтін адамдар тілдің олардан
не талап ететініне байланысты әртүрлі нәрселерге назар аударады.
Егер ағылшын және испан тілінде сөйлейтіндерге бірдей көріністі көрсетсек,
ағылшынша сөйлейтіндер мұны кім жасағанын есіне сақтайды,
өйткені ағылшын тілі «Ол вазаны сындырды» деп айтуды талап етеді.
Ал испан тілінде сөйлейтіндер вазаны кім сындарғанын есіне түсіре алмауы мүмкін
егер бұл байқаусызда орын алса,
бірақ олар мұның оқыс оқиға болғанын еске түсіру ықтималдығы жоғары.
Олар үшін ниет үлкен рөл атқарады.
Мәселен, бір оқиғаны екі адам көріп отыр,
сол қылмыстың куәсі,
бірақ соңында олар бұл оқиға туралы мүлдем басқа нәрселерді есте сақтайды.
Бұл, әрине, куәгерлердің айғақтарына әсер етеді.
Бұл айыптау мен жазалауға да әсер етеді.
Сондықтан ағылшын тілінде сөйлейтін адамға ваза оқиғасын көрсетсек,
«Ваза сынды» емес, «Ол вазаны сындырды» деп айтсақ,
ол бәрін өз көзімен көрсе де,
бейнені қараса да,
ол вазаға қарсы жасалған қылмысты байқаса да,
ол біреуді жазалауға бейім болады,
«Ол вазаны сындырды» емес,
«ваза сынды» десек.
Тіл болған оқиға туралы пайымдауларымыздың барысын бағыттайды.
Тілдің адам ойлауына қалай әсер ететініне бірнеше мысал келтірдім,
әрі ол әртүрлі жолмен жүреді.
Мұндай әсердің нәтижелері айтарлықтай болуы мүмкін.
Біз кеңістік пен уақытты көргеніміздей,
адамдар кеңістік пен уақытты бір-бірінен
мүлде басқа координаталарда орналастыра алады.
Тілдің шынымен де зор әсері бар.
Мәселен, сандар жағдайында қарағанымыздай.
Тіліңіздегі сөздерді санау,
сан сөздерді меңгеру
математиканың бүкіл әлемін ашады.
Әрине, санай алмасаңыз, алгебраны на түсінбейсіз,
Мұндай бөлмені де немесе
осы телебағдарламаны жасай алмайсыз, солай ма?
Бұл кішкентай сандық трюк бүкіл білім әлеміне жол ашады.
Тіл ерте кезде, мысалы,
түстердің реңктерін анықтауда көрінуі мүмкін.
Бұл шын мәнінде қарапайым, негізгі, перцептивті шешімдер.
Біз өмірімізде мыңдаған осындай шешімдер қабылдаймыз.
Әрі бұл жерде тіл маңызды рөл атқарады.
Ол тіпті болмашы шешімдер қабылдағанда да әсер етеді.
Тіл шынымен кең әсер етуі мүмкін.
Грамматикалық гендер мысалы сәл орынсыз болуы мүмкін,
бірақ сонымен бірге грамматикалық гендер барлық зат есімдерге қатысты.
Бұл зат есім кез келген нәрсе туралы қалай
ойлайтыныңызды қалыптастыра алатынын білдіреді.
Бұл – маңызды.
Соңында, мен сіздерге тілдің біз үшін жеке салмағы бар нәрселерді
айыптау мен жазалау немесе куәгерлерді есте сақтау сияқты
идеяларды қалай қалыптастыра алатынын мысалға келтірдім.
Бұл біздің күнделікті өміріміздегі маңызды нәрселер.
Тілдегі әралуандылық сұлулығы адам санасының қаншалықты
өнертапқыш және икемді екенін түсінуге көмектеседі.
Адам санасы бір ғана когнитивтік ғаламды емес, 7000-ды ойлап тапты.
Дүниежүзінде 7000 тіл бар.
Біз одан да көп тілді ойлап таба аламыз.
Тілдер, әрине, тірі организмдер.
Біз оларды қажеттіліктерімізге қарай жақсарта аламыз немесе өзгерте аламыз.
Ең өкініштісі, біз осы тілдік әртүрліліктің
маңызды бөлігін үнемі жоғалтып жатырмыз.
Біз аптасына бір тілді жоғалтып жатырмыз,
ал кейбір бағалаулар бойынша,
алдағы жүз жылда әлем тілдерінің жартысы жойылады.
Ең сорақысы, дәл қазір
адамның ақыл-ойы мен миы туралы білетініміздің барлығы дерлік
америкалық университеттердегі ағылшын тілінде сөйлейтін студенттер
жүргізген зерттеулерге негізделген.
Бұл барлық дерлік адамдарды қоспағанда. Солай ғой?
Демек, адам ақыл-ойы туралы білетініміз өте тар және бейтарап,
сондықтан біздің ғылым дамуы керек.
Сөзімді осымен аяқтағым келеді.
Әртүрлі тілде сөйлейтін адамдар басқаша ойлайтынын айттым.
Бірақ маңыздысы, әрине, басқалардың қалай ойлайтыны емес.
Маңыздысы сіздің қалай ойлайтыныңыз.
Сіз сөйлейтін тіл сіздің ойлауыңызды қалай қалыптастып жатқанында.
Сіз: «Неге мен осылай ойлаймын?»,
«Мен қалай басқаша ойлай аламын?»,
«Мен қандай ойлардың жаратушысы болғым келеді?»
деген сұрақтар қоюыңыз мүмкін.
Үлкен рахмет.
(Қол шапалақтау)