Այսպես, ես խոսելու եմ ձեզ հետ՝ օգտագործելով լեզուն,
որովհետև կարող եմ։
Սա այն կախարդական ունակություններից մեկն է, որ մենք՝ մարդիկս, ունենք։
Մենք կարող ենք շատ բարդ մտքեր փոխանցել միմյանց։
Այն, ինչ ես հիմա անում եմ, ես ձայներ եմ հանում իմ բերանով,
երբ արտաշնչում եմ։
Ես ստեղծում եմ աղմուկ ու սուլոց,
ու դրանք տատանումներ են առաջացնում օդում։
Այդ օդային տատանումները հասնում են ձեզ,
դիպչում են ձեր թմբկաթաղանթին,
իսկ հետո ձեր ուղեղը վերցնում է այդ տատանումները ձեր թմբկաթաղանթից
և դրանք վերափոխում է մտքերի:
Հուսով եմ։
(Ծիծաղ)
Հույս ունեմ, որ հենց էդպես էլ լինում է։
Այս կարողության շնորհիվ մենք` մարդիկս, ունակ ենք փոխանցելու մեր մտքերը
ժամանակի ու տարածության հսկայական հեռավորության միջոցով։
Մենք ունակ ենք փոխանցել գիտելիքը մտքի շնորհիվ։
Ես կարող եմ հենց հիմա ձեր գլխում մի նոր ու տարօրինակ միտք դնել:
Կարող եմ ասել․
«Պատկերացրեք մի մեդուզայի, որը և' վալս է պարում գրադարանում,
և' մտածում է քվանտային մեխանիկայի մասին»։
(Ծիծաղ)
Եթե ամեն ինչ ձեր կյանքում մինչև հիմա նորմալ հունով է ընթացել,
դուք երևի թե չեք ունեցել այդ միտքը նախկինում։
(Ծիծաղ)
Բայց հենց նոր ես ձեզ ստիպեցի մտածել դրա մասին,
լեզվի միջոցով։
Իհարկե, աշխարհում ընդամենը մեկ լեզու չէ, որ գոյություն ունի։
Աշխարհում կա մոտավոր 7000 լեզու։
Եվ այդ բոլոր լեզուները տարբերվում են իրարից։
Որոշ լեզուներ ունեն տարբեր հնչողություն,
ունեն տարբեր բառապաշար,
ու նրանք ունեն նաև տարբեր կառուցվածք,
որը շատ կարևոր է։
Ու հենց այստեղ հարց է առաջանում:
Արդյո՞ք լեզուն ազդում է մեր մտածելակերպի վրա։
Սա շատ հին ժամանակներից եկող հարց է։
Մարդիկ այս հարցը շահարկել են անհիշելի ժամանակներից։
Սուրբ Հռոմի կայսր Կառլոս Մեծն ասել է․
«Երկրորդ լեզու ունենալը նման է երկրորդ հոգի ունենալուն»
Սա խոսուն հայտարարություն է այն մասին, որ լեզուն ստեղծում է իրականություն։
Բայց մյուս կողմից, Շեքսպիրի Ջուլիետն ասում էր.
«Ի՞նչ կա անվան մեջ»
«Վարդին ինչ անուն ուզում ես տուր, դրանից նրա հոտը չի փոխվում»։
Սա ենթադրում է, որ միգուցե լեզուն չի ստեղծում իրականություն։
Այս ամենի մասին բանավեճերն ընթացել են հազարավոր տարիներ։
Բայց մինչև վերջերս, չկար որևէ տվյալ,
որը մեզ կօգներ կողմնորոշվել։
Վերջերս և՛ իմ լաբորատորիայում, և՛ աշխարհի այլ լաբորատորիաներում
մենք հետազոտություն ենք արել
և հիմա մենք ունենք իրական գիտական փաստեր, որպեսզի պատասխան տանք այս հարցին։
Ուզում եմ պատմել իմ սիրած օրինակներից մի քանիսի մասին։
Ես կսկսեմ Ավստրալիայում գոյություն ունեցող աբորիգեն համայնքի օրինակով,
որի հետ աշխատելու հնարավորություն եմ ունեցել։
Սրանք Քուք Թայորի մարդիկ ենք։
Նրանք ապրում են Պորմպուրաոյում ՝ Քեյփ Յորքի արևմտյան ծայրամասում:
Նրանց մասին հետաքրքիրն այն է,
որ Քուք Թայորիում մարդիկ չեն օգտագործում «աջ» ու «ձախ» բառերը։
դրա փոխարեն, ամեն ինչ բաժանված է ուղղությունների․
հյուսիս, հարավ, արևելք, արևմուտք։
Ու երբ ես ասում եմ ամեն ինչ, իրոք նկատի ունեմ ամեն ինչ։
Դուք կասեք, օրինակ․
«Քո հարավ-արևմտյան ոտքին մրջյուն կա»
կամ «բաժակդ մի քիչ հյուսիս-հյուսիս-արևելք տար»։
Ընդ որում, եթե ուզում եք ասել «ողջույն» Քուք Թայորի լեզվով, պիտի ասեք․
«Ո՞ր ուղղությամբ ես գնում»
իսկ պատասխանը կլինի․
«Հեռավոր հյուսիս-հյուսիս-արևելք։
Իսկ դու՞»։
Հիմա պատկերացրեք, որ օրվա ընթացքում
ում որ բարևում եք,
նրան բոլորին պիտի հայտնեք ձեր ճանապարհի ուղղությունը։
(Ծիծաղ)
Բայց դա իրականում ձեզ կստիպի կողմնորոշվել բավականին արագ, այնպես չէ՞:
Քանի որ չէիք կարողանա բարևից հետո խոսակցությունը շարունակել,
եթե չիմանայիք, թե որ ուղղությամբ եք գնում։
Այսպիսի լեզուներով խոսող մարդիկ բավականինցցլավ են կողմնորոշվում։
Ավելի լավ, քան մենք երբևէ կարող էինք պատկերացնել։
Մենք կարծում էինք, որ մեզ դա տրված չէ ինչ-ինչ կենսաբանական պատճառներով։
«Ախր մենք մագնիսներ չունենք մեր կտուցներում կամ թեփուկներում»։
Իհարկե ոչ, եթե քո լեզուն ու մշակույթը քեզ սովորեցնում են,
դու դա կարող ես անել։
Աշխարհում մարդիկ կան, որոնք կողմնորոշվում են բավականին լավ։
Ու որպեսզի պատկերացնեք,
թե ինչքան տարբեր ենք մենք այս մարդկանցից,
ես ուզում եմ, որ բոլորդ մի պահ փակեք ձեր աչքերը
ու ցույց տաք հարավ-արևելքը։
(Ծիծաղ)
Փակ պահեք ձեր աչքերը և ցույց տվեք։
Հիմա բացեք ձեր աչքերը։
Տեսնում եմ, որ բոլոր ուղղությունները ցույց եք տալիս։
Ես ինքս էլ չգիտեմ, թե դա որտեղ է։
(Ծիծաղ)
Ու դուք ինձ չօգնեցիք ճիշտն ասած։
(Ծիծաղ)
Եկեք համաձայնենք, որ դուք այնքան էլ ճշգրիտ չէիք։
Ճանաչողական ունակությունները բոլոր լեզուներում տարբերվում են, ճի՞շտ է։
Օրինակ, ձեր նման խելացի մարդկանց մի խումբ չգիտի, թե որ ուղղությունը որտեղ է,
բայց մի այլ խմբում
ես կարող եմ հարցնել մի 5 տարեկանի ու նա կիմանա։
(Ծիծաղ)
Ժամանակի մասին մարդկանց պատկերացումները նույնպես շատ տարբեր է։
Սրանք իմ պապիկի նկարներն են տարբեր տարիքներում։
Եթե մի անգլախոսի խնդրեմ, որ դասավորի սրանք ժամանակագրական հերթականությամբ,
նա հենց այսպես էլ կդասավորի ՝ ձախից աջ։
Սա կապված է մեր գրելու ուղղության հետ։
Բայց եթե ձեր մայրենի լեզուն արաբերենը կամ եբրայերենն է
դուք դա կանեիք հակառակ ուղղությամբ՝ աջից ձախ։
Իսկ ինչպե՞ս դա կանեին Քուք Թայորցիները,
այն աբորիգեն ցեղը, որի մասին ես հենց նոր ձեզ պատմեցի։
Նրանք չեն օգտագործում «աջ» ու «ձախ» բառերը։
Թույլ տվեք հուշել։
Երբ մենք նստեցրինք մարդկանց՝ դեմքով դեպի հարավ,
նրանց մոտ ժամանակը շարժվեց ձախից աջ։
Բայց երբ նստեցրինք նրանց՝ դեմքով դեպի հյուսիս,
այդ ուղղությունը դարձավ աջից ձախ։
Ու երբ նստեցրինք նրանց դեմքով դեպի արևելք,
ժամանակը շարժվեց հարցվողի ուղղությամբ։
Ո՞րն է օրինաչափությունը։
Արևելքից արևմուտք, չէ՞
Ժամանակը նրանց համար չի սահմանվում մարմնի դիրքով,
այլ այն կախված է տեղանքից։
Օրինակ, եթե ես կանգնեմ այս դիրքով,
ժամանակը կընթանա այս ուղղությամբ,
եթե կանգնեմ այս դիրքով, ժամանակը կընթանա այս կերպ
եթե այս դիրքով եմ, ժամանակը կընթանա այսպես։
Շատ եսակենտրոն է իմ կողմից ստիպել ժամանակին փոխել իր ուղղությունը ամեն անգամ
երբ ես փոխում եմ մարմնիս դիրքը։
Քուք Թայորցիների համար ժամանակը սահմանվում է տեղանքով։
Սա մի այլ ձև է ժամանակի մասին մտածելու։
Ահա մեկ այլ շատ խելացի մարդկային հնարք:
Ենթադրենք, ես ձեզ հարցնում եմ՝ քանի պինգվին կա այստեղ:
Ես գիտեմ, թե ինչպես կլուծեիք այս խնդիրը, եթե իհարկե լուծեիք այն։
Այսպես․ մեկ, երկու, երեք, չորս, հինգ, վեց, յոթ, ութ։
Դուք հաշվեցիք։
Դուք ամեն մեկին թիվ տվեցիք,
ու ձեր ասած վերջին թիվը պինգվինների քանակն էր։
Այս փոքրիկ հնարքը դուք սովորել եք, երբ դեռ երեխա էիք։
Դուք սովորել եք թվերը, հետո՝ թե ինչպես դրանք օգտագործել։
Փոքրիկ լեզվաբանական հնարք։
Բայց որոշ լեզուներում սա բացակայում է,
քանի որ որոշ լեզուներ չունեն բառեր թվերի համար։
Կան լեզուներ, որոնք չունեն այնպիսի բառեր, ինչպիսիք են յոթը կամ ութը։
Բացի այդ, այս լեզուներով խոսող մարդիկ առհասարակ չեն հաշվում
ու նրանց համար դժվար է ասել ճշգրիտ քանակը։
Օրինակ, եթե ես ձեզ խնդրեմ, որ համեմատեք պինգվինների թիվը այս խմբում
նույն թվով բադերի խմբի հետ,
դուք կկարողանաք անել դա, քանի որ գիտեք հաշվել։
Բայց մարդիկ, ովքեր չունեն այս ունակությունը, չեն կարողանա։
Լեզուները նաև տարբեր կերպ են բաժանում գունային սպեկտորը ՝
վիզուալ աշխարհը։
Որոշ լեզուներ շատ բառեր ունեն գույների համար,
մյուսներն ընդամենը մի քանիսն ունեն ՝ բաց ու մուգ։
Լեզուները նաև տարբեր կերպ են սահմաններ դնում գույների մեջ։
Օրինակ, անգլերենում կապույտի համար բառ կա,
որը նույնն է բոլոր գույների համար, որոնք տեսնում եք էկրանին,
բայց ռուսերենում այն մեկ բառ չէ։
Փոխարենը, ռուսախոսները տարբերակում են
բաց կապույտը՝ голубой,
ու մուգ կապույտը՝ синий։
Այսպիսով, ռուսախոսներն ունեն այս երկու գույների տարբերակման երկարատև փորձ։
Երբ մենք փորձարկում ենք այս երկու գույներն ընկալելու մարդկանց ունակությունը,
մենք բացահայտում ենք, որ ռուսախոսներն ավելի արագ են լեզվական սահմանը հատում։
Նրանք ավելի արագ են կարողանում տարբերել
բաց կապույտն ու մուգ կապույտը։
Ու եթե դուք ուսումնասիրեք մարդկանց ուղեղները գույներին նայելու ընթացքում,
օրինակ, երբ գույները դանդաղ փոխվում են բացից դեպի մուգ կապույտ,
դուք կտեսնեք, որ կապույտի համար տարբեր բառեր ունեցող մարդկանց ուղեղները
զարմանալի արձագանք են տալիս, երբ գույները փոխվում են բացից դեպի մուգ․
«Ինչ-որ բան կատեգորիկ փոխվել է»
մինչդեռ օրինակ անգլախոսների ուղեղները,
որոնք չունեն այս կատեգորիկ տարբերակումը,
այդ արձագանքը չեն տալիս,
քանի որ ոչինչ կտրականապես չի փոխվում։
Լեզուներն ունեն նաև կառուցվածքային առանձնահատկություններ:
Սա իմ ամենասիրելիներից է։
Շատ լեզուներ ունեն քերականական սեռ․
ցանկացած գոյական պատկանում է արական կամ իգական սեռին,
ու այս սեռերը տարբերվում են լեզուներում։
Օրինակ, արևն իգական է գերմաներենում, բայց արական իսպաներենում,
իսկ լուսինը՝ հակառակը։
Կարո՞ղ է սա ինչ-որ հետևանք ունենալ մարդկանց մտածելակերպի վրա։
Արդյո՞ք գերմաներեն խոսողները արևին վերագրում են իգական հատկանիշներ,
իսկ լուսնին՝ արական։
Պարզվում է, որ հենց այդպես է։
Եթե դուք հարցնեք գերմաներեն ու իսպաներեն խոսողներին, օրինակ, որ բնութագրեն կամուրջ,
ինչպես այս մեկը,
կամուրջը սեռով իգական է գերմաներենում,
արական՝ իսպաներենում,
գերմաներեն խոսողները կասեն, որ կամուրջը գեղեցիկ է, էլեգանտ,
տիպիկ իգական բառեր։
Մինչդեռ իսպանախոսները կասեն, որ կամուրջը
ուժեղ է կամ երկար,
ավելի արական բառեր։
(Ծիծաղ)
Լեզուները նաև տարբերվում են նրանով, թե ինչպես են նկարագրում իրադարձությունները։
Վերցնենք սրա նման մի դեպք։
Անգլերենում ընդունելի է ասել «Նա կոտրել է ծաղկամանը»
մինչդեռ, իսպաներենում ավելի հավանական է, որ կասեք «ծաղկամանը կոտրվեց»
կամ «ծաղկամանն ինքն իրեն կոտրվեց»։
Եթե այն պատահաբար է եղել, դուք չեք ասի, որ դա ինչ-որ մեկն է արել։
Անգլերենում, շատ զարմանալիորեն, կարող ենք նույնիսկ ասել
«Ես կոտրել եմ ձեռքս»։
Բայց շատ այլ լեզուներում
դուք չեք կարող օգտագործել այս արտահայտությունը, եթե իհարկե խենթ չեք
ու դիտմամբ չեք փորձել կոտրել ձեր ձեռքը
(Ծիծաղ)
ու ձեզ դա հաջողվել է։
Եթե այն պատահաբար է եղել, դուք այլ կերպ կարտահայտվեք։
Սա ունի հետևանքներ։
Տարբեր լեզուներով խոսող մարդիկ տարբեր կերպ են ընկալում տարբեր երևույթները՝
կախված նրանից, թե ինչ է իրենցից պահանջում լեզուն։
Եթե մենք այս նույն դեպքը ցույց տանք անգլերեն ու իսպաներեն խոսողներին,
անգլախոսները կհիշեն, թե ով է մեղավորը,
որովհետև անգլերենը խոսողից պահանջում է ասել «Նա է կոտրել ծաղկամանը»։
Մինչդեռ իսպանախոսները դժվար թե հիշեն, թե ով է մեղավորը։
Եթե այն պատահաբար է եղել,
նրանք կհիշեն հենց այդ փաստը։
Նրանք կհիշեն մտադրությունը։
Այսպիսով, երկու մարդիկ ականատես են լինում
նույն հանցագործությանը,
բայց հիշում են տարբեր բաներ տվյալ դեպքի վերաբերյալ։
Սա, իհարկե, ունի հետևանքներ վկայություն տալու ժամանակ։
Այն ունի հետևանքներ նաև պատժելու ու մեղադրելու վրա։
Եթե մենք ցույց տանք անգլերեն խոսողներին ծաղկամանի կոտրվելու դեպքը
ու եթե «ծաղկամանը կոտրվեց»-ի փոխարեն ասենք «նա կոտրել է ծաղկամանը»,
նույնիսկ եթե դուք այն ինքներդ կարող եք տեսնել
դուք կարող եք նայել հոլովակը,
կարող եք տեսնել ծաղկամանի կոտրվելը,
դուք կպատժեք ինչ-որ մեկին ավելի շատ,
կմեղադրեք ինչ-որ մեկին ավելի շատ, եթե ես ասեմ «Նա է կոտրել ծաղկամանը»
ոչ թե «Ծաղկամանը կոտրվեց»։
Լեզուն առաջնորդում է իրադարձությունների վերաբերյալ մեր հիմնավորումները:
Ես ձեզ բերեցի մի քանի օրինակ,
թե ինչպես կարող է լեզուն խորապես ազդել մեր մտածողության վրա,
ու այն իրոք ազդում է տարբեր ձևերով։
Այսպիսով, լեզուն ունի մեծ ազդեցություն,
ինչպես մենք տեսանք այս օրինակում,
թե ինչպես են մարդիկ կապում ժամանակն ու տարածությունը
իրարից արմատապես տարբեր կոորդինատային համակարգերում։
Լեզուն նաև կարող է ունենալ խորը ազդեցություն։
Մենք դա տեսանք թվերի օրինակում։
Թվերի ու թվականների
առկայությունը լեզվում
մաթեմատիկայի մի նոր աշխարհ է բացում։
Բայց եթե դուք չգիտեք հաշվել, դուք չեք կարող գլուխ հանել երկրաչափությունից,
դուք չեք կարողանա կառուցել մի այսպիսի սենյակ, որում մենք գտնվում ենք
կամ այս հեռարձակումն իրականացնել, ճի՞շտ է։
Թվականների հետ այս փոքրիկ հնարքը
գիտելիքների մի ամբողջ աշխարհի դուռ է բացում։
Լեզուն կարող է նաև վաղաժամ ազդեցություն ունենալ,
ինչը մենք տեսանք գույների օրինակում։
Սրանք բավականին պարզ ու ընկալողական որոշումներ են,
որոնցից հազարավորները մենք կայացնում ենք մեր կյանքի ընթացքում։
Բացի այդ, լեզուն ահռելի դեր է խաղում
նույնիսկ ամենաաննշան որոշումներ կայացնելիս:
Լեզուն նաև կարող է ունենալ լայն ազդեցություն:
Քերականական սեռի օրինակը միգուցե մի քիչ անհեթեթ թվա,
բայց միևնույն ժամանակ, սեռը վերագրվում է բոլոր գոյականներին։
Սա նշանակում է, որ լեզուն կարող է ազդեցություն ունենալ
գրեթե ամեն ինչի վրա, ինչին կարող ենք անուն տալ։
Դա քիչ կարևոր չէ։
Նաև ես բերեցի օրինակ, թե ինչպես լեզուն կարող է ազդել երևույթների վրա
որոնք մեզ համար անձնական նշանակություն ունեն,
ինչպիսիք են մեղքը, պատժելը կամ վկայություն տալը։
Սրանք շատ մեծ դեր ունեն մեր առօրյա կյանքում։
Լեզվական բազմազանության գեղեցկությունը բացահայտում է,
թե որքան ճկուն ու հնարամիտ է մարդու միտքը։
Մարդկային միտքը ստեղծել է ոչ մեկ, այլ 7000 ճանաչողական տիեզերք՝
աշխարհում գոյություն ունի 7000 լեզու։
Ընդ որում, մենք կարող ենք ստեղծել շատ ավելին։
Լեզուներն, իհարկե, կենդանի օրգանիզմներ են,
որոնք մենք կարող ենք փոփոխել կամ հարմարեցնել մեր պահանջների հետ։
Ցավալին այն է, որ մենք մշտապես կորցնում ենք մի ահռելի մաս
այս լեզվական բազմազանությունից։
Ամեն շաբաթ մենք կորցնում ենք մի լեզու,
ու ըստ հաշվարկների
աշխարհի լեզուների կեսը կվերանան գալիք 100 տարվա ընթացքում։
Ավելի սարսափելի է այն է, որ հենց այս պահին
այն ամենն, ինչ մենք գիտենք մարդկային մտքի ու ուղեղի մասին
հիմնված է անգլախոս ուսանողների հետազոտությունների վրա՝
արված ամերիկյան համալսարաններում։
Դա չի ընդգրկում մարդկության մեծ մասը, ճի՞շտ է։
Մեր ունեցած գիտելիքների շրջանակը մարդկային մտքի մասին բավականին նեղ է
ու գիտությունը պետք է բարելավի դա։
Վերջում ուզում են նշել ևս մի կարևոր միտք։
Ես ձեզ պատմեցի, թե ինչպես են տարբեր լեզուներով խոսողները տարբեր կերպ մտածում։
Բայց կարևորն այն չէ, թե ինչպես են այլ մարդիկ մտածում։
Կարևորն այն է, թե ինչպես եք դու՛ք մտածում։
Կարևորն այն է, թե ինչպես է լեզուն, որով խոսում եք, ազդում ձեր մտածողության վրա։
Ու դա ձեզ հնարավորություն է տալիս հարցնելու․
«Ինչու՞ եմ ես հենց այսպես մտածում»։
«Կարո՞ղ եմ արդյոք այլ կերպ մտածել»։
Ու նաև,
«Ի՞նչ մտքեր եմ ցանկանում ստեղծել»։
Շնորհակալ եմ։
(Ծափահարություններ)