Vouvos falar usando a linguaxe...,
porque podo.
Esta é unha desas habilidades máxicas que temos os humanos.
Podemos transmitirlles pensamentos moi complexos a outros.
O que estou facendo agora mesmo é facer sons coa boca
mentres expiro.
Fago tons, asubíos e sopros
e todo iso crea vibracións no aire.
Esas vibracións no aire viaxan cara a vós,
acadan os vosos tímpanos,
e logo o voso cerebro recolle esas vibracións nos tímpanos
e transfórmaas en pensamentos.
Iso espero.
(Risos)
Espero que ocorra iso.
Así que, grazas a esta habilidade, os humanos somos quen de transmitir ideas
a través do espazo e do tempo.
Somos capaces de transmitir coñecemento a través das mentes.
Podo poñer unha idea nova e estraña na vosa mente agora mesmo.
Podería dicir:
"Imaxinade unha medusa bailando un valse nunha biblioteca
mentres pensa en mecánica cuántica."
(Risos)
Se todo vos foi relativamente ben na vida ata agora,
pode que nunca pensarades niso antes.
(Risos)
Pero agora fíxenvolo pensar,
a través da linguaxe.
Por suposto, non hai só unha lingua no mundo,
fálanse ao redor de 7000 linguas arredor del.
E todas as linguas difiren unhas doutras de xeitos moi distintos.
Algunhas linguas teñen sons diferentes,
teñen vocabularios diferentes,
e teñen diferentes estruturas,
moi importante, diferentes estruturas.
Iso implica a pregunta:
A linguaxe que falamos conforma o xeito en que pensamos?
É unha pregunta moi antiga.
A xente sempre especulou sobre esta cuestión.
Carlomagno, emperador do Sacro Imperio Romano, dixo:
"Ter unha segunda lingua é ter unha segunda alma"
unha opinión categórica de que a lingua modela a realidade.
Pero, por outra parte, Shakespeare fixo que Xulieta dixera:
"Que hai nun nome?
Unha rosa con outro nome ule igual de ben."
Ben, isto suxire que talvez a lingua non modela a realidade.
Estes argumentos estiveron aí durante miles de anos.
Pero ata hai pouco, non había ningún dato
que nos axudase a tomar partido.
Hai pouco, no meu laboratorio e noutros polo mundo,
comezamos a investigar
e agora temos datos científicos reais para avaliar a cuestión.
Vouvos contar algúns dos meus exemplos preferidos.
Comezarei co dunha comunidade aborixe en Australia
coa que puiden traballar.
Estes son os Kuuk Thaayorre.
Viven en Pormpuraaw, no límite oeste do cabo York.
O que máis me gusta deles é que
en Kuuk Thaayorre non usan palabras como "esquerda" e "dereita",
en lugar diso, todo se sitúa en puntos cardinais:
norte, sur, leste e oeste.
E cando digo todo, digo todo de verdade.
Poden dicir algo como:
"Eh, tes unha formiga na perna do suroeste."
Ou "Move a cunca un pouco cara ao nor-nordeste."
De feito, "ola" en Kuuk Thaayorre dise:
"En que dirección vas?"
E a resposta debería ser:
"Nor-nordeste ao lonxe.
E ti?"
Así que imaxinade que ides paseando
e a cada persoa que saudades,
tedes que dicirlle en que dirección ides.
(Risos)
Pero iso obrigaríavos a orientarvos bastante rápido, non si?
Porque non poderiades pasar dicindo só: "Ola",
se non soubésedes en que dirección iades.
De feito, os que falan linguas como esta oriéntanse moi ben.
Fano mellor do que pensabamos que podían facelo os humanos.
Pensabamos que os humanos eran peores que outros animais
por algunha escusa biolóxica:
"Non temos imáns no bico ou na pel."
Non, se a vosa linguaxe e a vosa cultura vos adestran para iso,
podedes facelo.
Hai humanos que se orientan moi ben.
E só para que vexades
o diferente que é a como o facemos nós,
quero que pechedes os ollos por un segundo
e apuntedes ao sueste.
(Risos)
Pechade os ollos. Apuntade.
Ben, podedes abrir os ollos.
Vexo xente apuntando alí, alí, alí...
Nin eu mesma sei onde está.
(Risos)
Non me axudastes moito.
(Risos)
Digamos que a precisión nesta sala non foi moita.
Hai unha gran diferenza de capacidade cognitiva entre linguas.
Mentres un grupo, un tan distinguido coma vós,
non sabe que dirección é cal,
noutro grupo,
ata o sabería un neno de 5 anos se llo pregunto.
(Risos)
Tamén hai diferenzas moi grandes en como a xente pensa sobre o tempo.
Aquí teño imaxes do meu avó a diferentes idades.
E se lle pido a un falante de inglés que as ordene temporalmente,
podería aliñalas así,
de esquerda a dereita.
Ten que ver coa dirección da escrita.
Pero para un falante de hebreo ou árabe,
a dirección sería a contraria,
de dereita a esquerda.
Como o farían os Kuuk Thaayorre,
este grupo aborixe do que vos falei?
Non usan palabras como "esquerda" e "dereita".
Vouvos dar unha pista.
Cando sentamos a xente cara ao sur,
organizan o tempo de esquerda a dereita.
Cando os sentamos cara ao norte,
organízano de dereita a esquerda.
Cando os sentamos de cara ao leste,
o tempo vén cara a eles.
Cal é o padrón?
Leste a oeste, non?
Así que para eles, o tempo non se aloxa no corpo,
alóxase na paisaxe.
Para min, se me sitúo así,
o tempo vai así,
e se me sitúo así, o tempo vai así.
Sitúome así, o tempo vai así,
é moi egocéntrico facer que a dirección do tempo me siga
cada vez que xiro o corpo.
Para os Kuuk Thaayorre, o tempo está na paisaxe.
É un xeito moi diferente de pensar sobre o tempo.
Aquí hai outro truco humano moi bo.
Supoñede que vos pregunto cantos pingüíns hai.
Aposto a que sei como resolvestes o problema, se o fixestes.
Fixestes: "1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8."
Contástelos.
Nomeástelos cun número,
e o último número que dixestes era o número de pingüíns.
Este é un truquiño que nos ensinaron de pequenos.
Aprendestes a lista de números e aprendestes como aplicala.
Un truquiño lingüístico.
Algunhas linguas non fan isto,
algunhas linguas non teñen palabras para os números.
Hai linguas que non teñen unha palabra como "sete"
ou unha palabra como "oito".
De feito, os falantes destas linguas non contan,
e teñen problemas para manexar cantidades exactas.
Por exemplo, se vos pido que fagades coincidir os pingüíns
co mesmo número de patos,
poderiades facelo contando.
Pero a xente que non ten ese truquiño lingüístico non pode.
As linguas tamén difiren en como dividen o espectro das cores,
o mundo visual.
Algunhas teñen moitas palabras para as cores,
outras só teñen un par: "claro" e "escuro".
E hai linguas que difiren en onde poñen os límites entre cores.
Por exemplo, en inglés hai unha palabra para o azul
que cobre todas as cores que vedes na pantalla,
pero en ruso, non hai unha soa palabra.
Os falantes de ruso teñen que diferenciar
entre azul claro, "goluboy",
e azul escuro "siniy".
Os rusos teñen toda unha vida de experiencia de diferenciar,
na lingua, estas dúas cores.
Cando examinamos a capacidade para diferenciar esas cores,
vemos que os falantes de ruso son máis rápidos
nesta fronteira lingüística.
Son máis rápidos ao diferenciar
entre azul claro e escuro.
E cando vemos o cerebro das persoas mentres miran cores,
se poñemos cores que cambian lentamente de azul claro a escuro,
os cerebros de quen usa palabras distintas para azul claro e escuro
mostran unha reacción sorprendente cando as cores cambian,
algo como "Oh, algo cambiou totalmente",
pero os cerebros de falantes de inglés, por exemplo,
que non fan esa distinción,
non mostran esa sorpresa,
porque nada cambiou totalmente.
As linguas teñen distintas peculiaridades estruturais.
Esta é das miñas favoritas.
Moitas linguas teñen xénero gramatical,
cada nome ten asignado un xénero, a miúdo masculino ou feminino.
E estes xéneros difiren segundo a lingua.
Por exemplo, o sol é feminino en alemán pero masculino en español,
e a lúa ao revés.
Podería ter isto consecuencias en como pensa a xente?
Os alemáns pensan no sol como en alguén máis feminino,
e na lúa como máis masculina?
Pois resulta que así é.
Se lles preguntades a falantes de alemán e español que describan unha ponte,
coma esta,
"ponte" é gramaticalmente feminina en alemán,
e masculina en español,
os falantes de alemán tenden máis a dicir que as pontes son bonitas, elegantes,
palabras topicamente femininas,
mentres que os de español tenden máis a dicir
que son fortes ou longas,
palabras masculinas.
(Risos)
As linguas tamén difiren en como describen sucesos.
Collemos un suceso coma este, un accidente.
En inglés, está ben dicir: "El rompeu o vaso."
Nunha lingua como o español,
probablemente diriades: "O vaso rompeu."
ou "O vaso rompeuse."
Se foi un accidente, non dirías que alguén o causou.
En inglés, é raro, incluso podemos dicir:
"Rompín o meu brazo."
En moitas linguas,
non poderiades usar esa construción a menos que fósedes uns aluados
que andan por aí intentando romper o brazo...
E o conseguirades.
Se fose un accidente, usariades unha construción diferente.
Isto ten consecuencias.
A xente que fala linguas diferentes pon a atención en cousas diferentes
dependendo das necesidades da súa lingua.
Así que lles amosamos o mesmo accidente a falantes de inglés e de español,
os falantes de inglés lembrarán quen o fixo,
porque o inglés esixe que digas: "El o fixo, el rompeu o vaso."
Mentres que os de español, tenden menos a lembrar quen o fixo
se foi un accidente,
pero tenden máis a lembrar que foi un accidente.
Tenden máis a lembrar a intención.
Dúas persoas ven o mesmo suceso,
son testemuñas do mesmo delito,
pero lembran cousas diferentes dese suceso.
Isto ten implicacións no caso de testemuñas oculares.
Tamén ten implicacións ao asignar culpas e castigos.
Se colledes falantes de inglés
e lles mostro alguén rompendo un vaso,
e digo: "El rompeu o vaso" fronte a "O vaso rompeu",
aínda que o vexan,
poidan ver o vídeo,
poidan ver o que se lle fixo ao vaso,
castigarán máis alguén,
culparán máis alguén se digo: "El rompeuno."
no canto de "Rompeu".
A lingua guía o noso razoamento sobre os sucesos.
Deivos un par de exemplos
de como a lingua pode modelar a forma en que pensamos,
e faino de moitas maneiras.
Así, a lingua pode ter grandes efectos,
como vimos no espazo e no tempo,
onde a xente pode ordenar o tempo e o espazo
en marcos diferentes completamente uns doutros.
A lingua pode ter efectos profundos,
é o caso que vimos cos números.
Ter palabras para contar na vosa lingua,
ter palabras número,
abre o mundo das matemáticas.
Claro, se non contades, non tedes álxebra,
non podedes facer ningunha das cousas
que cómpren para construír unha sala así
ou para facer esta emisión, non?
Este truquiño das palabras número dávos un punto de apoio
para un reino cognitivo total.
A lingua tamén ten efectos temperáns,
como vimos no caso da cor.
Son decisións moi simples, básicas, de percepción.
Tomamos miles continuamente,
e aínda así, a lingua entremétese
e enlea estas pequenas decisións que tomamos.
A lingua pode ter efectos moi amplos.
O caso do xénero gramatical pode ser un pouco parvo,
pero ao mesmo tempo, o xénero gramatical aplícase a todos os nomes.
Isto significa que a lingua modela como pensades
sobre calquera cousa que pode recibir un nome.
Iso é moito.
E finalmente, deivos un exemplo de como a lingua pode modelar cousas
que teñen peso persoal para nós,
ideas como culpa e castigo ou memoria de testemuñas.
Son cousas importantes na vida diaria.
A beleza da diversidade lingüística está en que nos revela
o enxeñosa e flexible que é a mente humana.
A mente humana non inventou un universo cognitivo, senón 7000,
hai 7000 linguas faladas no mundo.
E podemos crear moitas máis,
as linguas, claro, son cousas vivas,
cousas que podemos cambiar para adaptalas ás nosas necesidades.
O tráxico é que estamos perdendo moita desta diversidade lingüística
continuamente.
Estamos perdendo unha lingua por semana,
e segundo algunha estimación,
a metade das linguas do mundo desaparecerán nos próximos 100 anos.
E o peor é que agora mesmo,
case todo o que sabemos sobre o cerebro e a mente humanas
baséase en estudos feitos a estudantes falantes de inglés americano
nas universidades.
Iso exclúe a maioría da humanidade, non?
Así que o que sabemos da mente humana é moi restrinxido e parcial,
e a nosa ciencia ten que facelo mellor.
Quero deixarvos con este pensamento final.
Conteivos como os falantes de linguas distintas pensan distinto,
pero, claro, iso non se refire ao que pensa outra xente.
Tamén ao que pensades vós.
A como a lingua que falades modela a forma en que pensades.
E iso dávos a oportunidade de preguntar:
"Por que penso da forma en que o fago?"
"Como podería pensar diferente?"
E tamén,
"Que pensamentos quero crear?"
Moitas grazas.
(Aplausos)