Λοιπόν, θα σας μιλήσω μέσω μιας γλώσσας...
επειδή μπορώ.
Αυτή είναι μία από τις μαγικές ικανότητες
που έχουμε εμείς οι άνθρωποι.
Μπορούμε να μεταβιβάσουμε ιδιαίτερα πολύπλοκες σκέψεις ο ένας στον άλλο.
Επομένως, παράγω τώρα ήχους με το στόμα μου καθώς εκπνέω.
Κάνω επιτονισμούς, σφυρίγματα και εκπνοές,
και αυτά δημιουργούν δονήσεις στον αέρα.
Αυτές οι δονήσεις στον αέρα ταξιδεύουν ως εσάς,
αντηχούν στο τύμπανο των αυτιών σας,
και μετά ο εγκέφαλος παίρνει αυτές τις δονήσεις από τα τύμπανα
και τις μετατρέπει σε σκέψεις.
Ελπίζω.
(Γέλια)
Ελπίζω να συμβαίνει αυτό.
Έτσι, εξαιτίας αυτής της ικανότητας, εμείς οι άνθρωποι είμαστε σε θέση
να μεταβιβάσουμε τις ιδέες μας στο άπειρο, διασχίζοντας τον χώρο και τον χρόνο.
Είμαστε σε θέση να μεταδώσουμε γνώσεις στο μυαλό των άλλων.
Τώρα που μιλάμε, μπορώ να βάλω μια παράξενη νέα ιδέα στο μυαλό σας.
Θα μπορούσα να πω,
«Φανταστείτε μια μέδουσα να χορεύει βαλς σε μια βιβλιοθήκη
ενώ σκέφτεται για κβαντική μηχανική».
(Γέλια)
Τώρα, αν όλα έχουν πάει σχετικά καλά στη ζωή σας μέχρι στιγμής,
προφανώς ποτέ πριν δεν είχατε σκεφτεί κάτι τέτοιο.
(Γέλια)
Αλλά τώρα σας έκανα να το σκεφτείτε, μέσω της γλώσσας.
Δεν υπάρχει μόνο μία γλώσσα στον κόσμο,
αλλά περίπου 7.000 γλώσσες που μιλιούνται σε όλο τον κόσμο.
Και όλες οι γλώσσες διαφέρουν μεταξύ τους με διάφορους τρόπους.
Ορισμένες γλώσσες έχουν διαφορετικούς ήχους,
έχουν διαφορετικά λεξιλόγια,
και έχουν επίσης διαφορετικές δομές,
πολύ σημαντικό, έχουν διαφορετικές δομές.
Αυτό θέτει το ερώτημα:
διαμορφώνει η γλώσσα που μιλάμε τον τρόπο που σκεφτόμαστε;
Αυτό είναι ένα πολύ παλιό ερώτημα.
Οι άνθρωποι ανέκαθεν έκαναν εικασίες γι' αυτό το ερώτημα.
Ο Αυτοκράτορας Καρλομάγνος είπε:
«Να έχεις μια δεύτερη γλώσσα σημαίνει να έχεις μια δεύτερη ψυχή»,
δηλώνοντας καθαρά ότι η γλώσσα δημιουργεί την πραγματικότητα.
Αλλά από την άλλη, ο Σαίξπηρ βάζει την Ιουλιέτα να λέει:
«Τι σημαίνει ένα όνομα;
Όπως και να το πεις το ρόδο το ίδιο θα μοσχοβολάει».
Λοιπόν, αυτό δείχνει ότι ίσως η γλώσσα δεν δημιουργεί την πραγματικότητα.
Αυτά τα επιχειρήματα κυκλοφορούν εδώ και χιλιάδες χρόνια.
Αλλά μέχρι πρόσφατα, δεν είχαμε δεδομένα
για να μας δείξουν ποιο από τα δύο είναι.
Στο δικό μου εργαστήριο και σε άλλα ανά τον κόσμο,
έχουμε αρχίσει πρόσφατα έρευνα
και τώρα έχουμε πραγματικά επιστημονικά δεδομένα
να σταθμίσουμε στην ερώτηση αυτή.
Θα σας πω για κάποια από τα αγαπημένα μου παραδείγματα.
Πρώτα ένα παράδειγμα από μια κοινότητα Αβοριγίνων στην Αυστραλία
με την οποία συνεργάστηκα.
Είναι η φυλή Kuuk Thaayorre.
Ζουν στο Παμπαράου στο δυτικό άκρο του Κέιπ Γιορκ.
Το ωραίο με τους Kuuk Thaayorre
είναι ότι δεν χρησιμοποιούν λέξεις όπως «αριστερά» και «δεξιά»,
αντίθετα, τα πάντα είναι θέμα προσανατολισμού:
βόρεια, νότια, ανατολικά και δυτικά.
Και όταν λέω τα πάντα, εννοώ τα πάντα.
Θα έλεγε κανείς κάτι όπως:
«Ένα μυρμήγκι είναι πάνω στο νοτιοδυτικό πόδι σου».
Ή «Μετακίνησε την κούπα σου λίγο πιο βόρειο-βορειοανατολικά».
Μάλιστα, ο τρόπος να πει κανείς «γεια» στους Kuuk Thaayorre
είναι: «Προς τα πού πας;»
Η απάντηση θα πρέπει να είναι περίπου:
«Βόρεια-βορειοανατολικά σε μεγάλη απόσταση. Κι εσύ;»
Έτσι φανταστείτε όπως περπατάτε μέσα στη μέρα,
σε κάθε άτομο που χαιρετάτε,
πρέπει να αναφέρετε την κατεύθυνσή σας.
(Γέλια)
Αλλά έτσι θα προσανατολιζόσασταν πολύ γρήγορα, σωστά;
Γιατί δεν θα ξέρατε τι άλλο να πείτε μετά το «γεια σας»,
αν δεν γνωρίζατε κατά πού πηγαίνατε.
(Γέλια)
Οι άνθρωποι που μιλούν παρόμοιες γλώσσες προσανατολίζονται πολύ καλά,
καλύτερα από ό,τι θεωρούσαμε ικανούς τους ανθρώπους.
Πιστεύαμε ότι οι άνθρωποι
ήταν χειρότεροι από άλλα πλάσματα για κάποιο βιολογικό λόγο:
«Δεν έχουμε μαγνήτες στα ράμφη μας ή στις φολίδες μας»
Όχι, αν η γλώσσα και η κουλτούρα σας σας εκπαιδεύσουν, θα το καταφέρνετε.
Υπάρχουν άνθρωποι στον κόσμο που προσανατολίζονται πολύ καλά.
Και για να πάρουμε όλοι μια ιδέα για το πόσο διαφορετικός είναι
αυτός ο τρόπος από τον δικό μας,
θα ήθελα να κλείσετε όλοι τα μάτια σας για μια στιγμή
και να δείξετε νοτιοανατολικά.
(Γέλια)
Κρατήστε τα μάτια κλειστά και δείξτε.
Εντάξει, μπορείτε να ανοίξετε τα μάτια.
Σας βλέπω να δείχνετε εκεί, εκεί, εκεί, εκεί, εκεί...
Ούτε εγώ ξέρω προς τα πού είναι.
(Γέλια)
Και δεν με βοηθάτε και πολύ.
(Γέλια)
Δεν μας χαρακτηρίζει η ακρίβεια σε αυτή την αίθουσα.
Διαφέρει πολύ η γνωστική δεξιότητα από γλώσσα σε γλώσσα, έτσι δεν είναι;
Σε μια ομάδα - μια πολύ ξεχωριστή ομάδα όπως εσείς -
κανείς δεν προσανατολίζεται,
αλλά σε μια άλλη ομάδα,
θα μπορούσα να ρωτήσω ένα πεντάχρονο και ξέρει.
(Γέλια)
Υπάρχουν μεγάλες διαφορές στην αντίληψη των ανθρώπων για τον χρόνο.
Έχω εδώ φωτογραφίες του παππού μου σε διαφορετικές ηλικίες.
Και αν ζητήσω από έναν αγγλόφωνο να τις οργανώσει χρονολογικά,
μάλλον θα τις έβαζε έτσι, από αριστερά προς δεξιά.
Όπως η κατεύθυνση γραφής.
Εάν μιλούσατε εβραϊκά ή αραβικά
μάλλον θα τις βάζατε προς την αντίθετη κατεύθυνση,
από δεξιά προς αριστερά.
Οι Kuuk Thaayorre, η ομάδα Αβορίγινων που σας ανέφερα, πώς θα το έκαναν,
αφού δεν χρησιμοποιούν το «αριστερά» και «δεξιά»;
Θα σας δώσω ένα παράδειγμα.
Όταν βάλαμε τους ανθρώπους να αντικρίζουν προς τον νότο,
οργάνωσαν τον χρόνο από αριστερά προς τα δεξιά.
Όταν τους βάλαμε να βλέπουν προς το βορρά,
οργάνωσαν τον χρόνο από δεξιά προς αριστερά.
Όταν τους βάλαμε προς τα ανατολικά,
ο χρόνος είχε κατεύθυνση προς το σώμα τους.
Ποιο είναι το μοτίβο;
Από την ανατολή προς τη δύση, σωστά;
Έτσι για αυτούς, ο χρόνος καθόλου δεν καθορίζεται από το σώμα,
καθορίζεται από το τοπίο.
Για μένα, αν αντικρίζω προς τα εκεί,
τότε ο χρόνος πηγαίνει έτσι,
και αν είμαι προς τα εκεί, τότε ο χρόνος πάει εκεί.
Γυρίζω προς εκεί, ο χρόνος πηγαίνει εκεί -
πολύ εγωκεντρικό εκ μέρους μου να έχω την κατεύθυνση του χρόνου να με κυνηγάει
κάθε φορά που στρέφω το σώμα μου.
Για τους Kuuk Thaayorre το τοπίο καθορίζει τον χρόνο.
Είναι ένας παντελώς διαφορετικός τρόπος σκέψης για τον χρόνο.
Να ένα άλλο πραγματικά έξυπνο ανθρώπινο τρικ.
Ας πούμε ότι σας ρωτώ πόσοι πιγκουίνοι υπάρχουν.
Στοιχηματίζω ότι ξέρω πώς θα βρίσκατε την απάντηση, θα λέγατε:
«ένας, δύο, τρεις, τέσσερις, πέντε, έξι, εφτά, οχτώ».
Θα τους μετρούσατε.
Θα δίνατε στον καθένα έναν αριθμό
και ο τελευταίος αριθμός θα υποδείκνυε πόσοι είναι.
Αυτό είναι ένα μικρό τέχνασμα που σας έμαθαν από παιδιά.
Μαθαίνετε τη λίστα με τους αριθμούς και μαθαίνετε πώς να την εφαρμόζετε.
Ένα μικρό γλωσσικό τέχνασμα.
Κάποιες γλώσσες δεν έχουν συγκεκριμένες λέξεις για αριθμούς, άρα αυτό δεν ισχύει.
Κάποιες γλώσσες
που δεν έχουν λέξη για το «επτά» ή για το «οκτώ».
Μάλιστα, οι άνθρωποι που μιλούν αυτές τις γλώσσες δεν μετρούν
και δυσκολεύονται να υπολογίσουν ποσότητες με ακρίβεια.
Αν λοιπόν σας ζητήσω να αντιστοιχίσετε αυτό τον αριθμό πιγκουίνων
με τον ίδιο αριθμό από πάπιες,
θα μπορούσατε να το κάνετε μετρώντας.
Όσοι όμως δεν έχουν αυτό το γλωσσικό τέχνασμα δεν μπορούν.
Οι γλώσσες διαφέρουν επίσης
στον τρόπο με τον οποίο χωρίζουν το χρωματικό φάσμα, τον οπτικό κόσμο.
Κάποιες έχουν πολλές λέξεις για τα χρώματα,
μερικές έχουν λίγες, όπως «ανοιχτό» και «σκούρο».
Οι γλώσσες διαφέρουν επίσης στα όρια που βάζουν μεταξύ των χρωμάτων.
Για παράδειγμα, στα αγγλικά υπάρχει μια λέξη για το μπλε
που καλύπτει όλα τα χρώματα που βλέπετε στην οθόνη,
αλλά στα ρωσικά δεν υπάρχει μόνο μία λέξη,
αλλά γίνεται διαχωρισμός
μεταξύ ανοιχτού γαλάζιου, το «goluboy»
και το σκούρου μπλε, το «siniy».
Επομένως, οι Ρώσοι στη γλώσσα τους έχουν όλη τους τη ζωή την εμπειρία
της διάκρισης αυτών των δύο χρωμάτων.
Όταν εξετάζουμε την ικανότητα των ανθρώπων να διακρίνουν αυτά τα χρώματα,
διαπιστώνουμε ότι οι ρώσοι ομιλητές
διακρίνουν ταχύτερα το γλωσσικό όριο.
Μπορούν πιο γρήγορα να δηλώσουν τη διαφορά ανάμεσα στο ανοιχτό και το σκούρο μπλε.
Όταν παρατηρούμε τον εγκέφαλο των ανθρώπων καθώς βλέπουν χρώματα -
ας πούμε ότι έχουμε χρώματα που σταδιακά αλλάζουν από ανοιχτό σε σκούρο μπλε -
ο εγκέφαλος των ανθρώπων που έχουν διαφορετικές λέξεις
για το ανοιχτό και το σκούρο μπλε
θα αντιδρά με έκπληξη όταν τα χρώματα αλλάζουν από ανοιχτό σε σκούρο,
κάπως έτσι: «Ω, κάτι έχει αλλάξει»,
ενώ ο εγκέφαλος των άγγλων ομιλητών
που δεν κάνουν αυτή τη διάκριση,
δεν δείχνουν έκπληξη, γιατί τίποτα δεν αλλάζει ουσιαστικά.
Οι γλώσσες έχουν διάφορες δομικές ιδιομορφίες.
Να μια από τις αγαπημένες μου.
Πολλές γλώσσες έχουν γραμματικό γένος.
Κάθε ουσιαστικό έχει ένα γένος, συχνά αρσενικό ή θηλυκό.
Τα γένη διαφέρουν από γλώσσα σε γλώσσα.
Έτσι, ο ήλιος είναι θηλυκού γένους στα γερμανικά και αρσενικού στα ισπανικά
και η σελήνη το αντίθετο.
Θα μπορούσε αυτό να έχει επιπτώσεις στον τρόπο σκέψης των ανθρώπων;
Σκέφτονται οι γερμανοί ομιλητές τον ήλιο σαν κάτι το θηλυκό
και τη σελήνη σαν κάτι το αρσενικό;
Πράγματι, αυτό συμβαίνει.
Αν λοιπόν ζητήσετε από γερμανούς και ισπανούς ομιλητές να περιγράψουν
μια γέφυρα σαν αυτή εδώ -
η λέξη «γέφυρα» τυχαίνει να είναι θηλυκού γένους στα γερμανικά,
αρσενικού γένους στα ισπανικά -
οι Γερμανοί είναι πιο πιθανό να πουν ότι οι γέφυρες είναι «όμορφες», «κομψές»,
και άλλες στερεοτυπικά θηλυκές λέξεις.
Ενώ οι ισπανοί ομιλητές είναι πιθανότερο να πουν
ότι είναι «δυνατές» ή «μακριές»,
αρσενικές λέξεις.
(Γέλια)
Οι γλώσσες διαφέρουν επίσης στον τρόπο περιγραφής των γεγονότων, σωστά;
Σ' ένα συμβάν όπως ένα ατύχημα,
στα αγγλικά είναι σωστό να πούμε: «Αυτός έσπασε το βάζο».
Σε μια γλώσσα όπως τα ισπανικά,
είναι πιο πιθανό να πούμε: «το βάζο έσπασε»
ή «το βάζο έσπασε από μόνο του».
Αν είναι ατύχημα, δεν θα λέγαμε ότι κάποιος το έκανε.
Στα αγγλικά, όλως περιέργως, μπορούμε να πούμε πράγματα όπως:
«Εγώ έσπασα το χέρι μου».
Σε πολλές γλώσσες δεν θα μπορούσαμε
να χρησιμοποιήσουμε αυτή τη σύνταξη, εκτός αν μας πιάσει τρέλα,
προσπαθήσουμε να σπάσουμε το χέρι μας
και το πετύχουμε.
Αν είναι ατύχημα, θα έπρεπε να χρησιμοποιήσουμε άλλη σύνταξη.
Τώρα, αυτό έχει συνέπειες.
Όσοι μιλούν διαφορετικές γλώσσες προσέχουν διαφορετικά πράγματα,
ανάλογα με το τι η γλώσσα τους απαιτεί να κάνουν.
Δείξαμε λοιπόν το ίδιο ατύχημα σε αγγλόφωνους και ισπανόφωνους ομιλητές,
και οι ομιλητές της αγγλικής θυμούνται ποιος το προκάλεσε,
γιατί στα αγγλικά θα λέγαμε: «Αυτός έσπασε το βάζο».
Ενώ οι ισπανόφωνοι ίσως να μη θυμούνται ποιος το έκανε, αν ήταν ατύχημα,
αλλά είναι πιο πιθανό να θυμούνται ότι ήταν ένα ατύχημα.
Είναι πιο πιθανό να θυμούνται ποια ήταν η πρόθεση.
Αν δύο άνθρωποι δουν το ίδιο συμβάν,
είναι μάρτυρες του ίδιου εγκλήματος,
καταλήγουν να θυμούνται διαφορετικά πράγματα για το συμβάν.
Αυτό έχει φυσικά επιπτώσεις, όσον αφορά αυτόπτες μάρτυρες,
την απόδοση ευθύνης και την τιμωρία.
Αν λοιπόν πάρουμε τους αγγλόφωνους ομιλητές,
και σας δείξω απλώς κάποιον να σπάει ένα βάζο,
και πω «Αυτός έσπασε το βάζο», αντί για «Το βάζο έσπασε»,
ακόμη και αν είσαστε μάρτυρας ο ίδιος,
ή έχετε παρακολουθήσει το βίντεο,
και έχετε δει το έγκλημα εναντίον του βάζου,
θα τιμωρούσατε κάποιον περισσότερο,
θα τον κατηγορούσατε περισσότερο αν έλεγα απλώς «Αυτός το έσπασε»,
σε αντίθεση με το «αυτό έσπασε».
Η γλώσσα καθοδηγεί το πώς αντιμετωπίζουμε τα γεγονότα.
Σας έδωσα λοιπόν μερικά παραδείγματα
για το πώς η γλώσσα επηρεάζει δραστικά τον τρόπο που σκεφτόμαστε,
και το κάνει με ποικίλους τρόπους.
Η γλώσσα μπορεί να έχει μεγάλη επίδραση,
όπως είδαμε στον χώρο και τον χρόνο,
όπου οι άνθρωποι ορίζουν τον χώρο και τον χρόνο
σε τελείως διαφορετικό πλαίσιο και κατεύθυνση ο ένας με τον άλλο.
Η γλώσσα μπορεί επίσης να έχει πραγματικά βαθιά επίδραση,
όπως είδαμε στην περίπτωση των αριθμών.
Η ύπαρξη λέξεων για τη μέτρηση, η ύπαρξη λέξεων για τους αριθμούς,
ανοίγει έναν ολόκληρο κόσμο, τον κόσμο των μαθηματικών.
Χωρίς μέτρημα δεν μπορούμε να κάνουμε άλγεβρα,
δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα από ό,τι χρειάζεται
για την κατασκευή μιας αίθουσας σαν αυτή,
ή για να κάνουμε αυτή την μετάδοση, σωστά;
Αυτό το μικρό τρικ των λέξεων για τους αριθμούς αποτελεί τη βάση
για έναν ολόκληρο γνωστικό τομέα.
Η γλώσσα μπορεί επίσης να έχει αρχέγονη επίδραση
στο τι βλέπουμε όσον αφορά τα χρώματα.
Υπάρχουν πραγματικά απλές, βασικές, αντιληπτικές αποφάσεις.
Παίρνουμε χιλιάδες κάθε στιγμή,
κι όμως, η γλώσσα διεισδύει σε αυτό
και ανακατεύεται ακόμη και σ' αυτές τις ελάχιστες αντιληπτικές αποφάσεις.
Η γλώσσα μπορεί να έχει ευρεία επίδραση.
Η περίπτωση του γραμματικού γένους μπορεί να μοιάζει λίγο ανόητη,
αλλά παράλληλα, το γραμματικό γένος αφορά όλα τα ουσιαστικά.
Αυτό σημαίνει ότι η γλώσσα μπορεί να διαμορφώσει το πώς σκεφτόμαστε
για οτιδήποτε μπορεί να ονομαστεί με ένα ουσιαστικό.
Και είναι πολλά αυτά τα πράγματα.
Τέλος, σας έδωσα ένα παράδειγμα για το πώς η γλώσσα διαμορφώνει
θέματα πρωτίστης σημασίας για μας,
όπως η απόδοση ευθύνης, η τιμωρία, οι αυτόπτες μάρτυρες.
Αυτά είναι σημαντικά πράγματα στην καθημερινή μας ζωή.
Η ομορφιά της γλωσσικής ποικιλότητας είναι ότι μας αποκαλύπτει
πόσο εφευρετικός και πόσο ευέλικτος είναι ο ανθρώπινος νους.
Ο ανθρώπινος νους δεν εφηύρε ένα μόνο γνωστικό σύμπαν, αλλά 7.000 -
υπάρχουν 7.000 γλώσσες που μιλιούνται στον κόσμο.
Μπορούμε να δημιουργήσουμε κι' άλλες -
οι γλώσσες είναι, φυσικά, ζωντανοί οργανισμοί,
που μπορούμε να διαμορφώσουμε και να αλλάξουμε ανάλογα με τις ανάγκες.
Το τραγικό είναι ότι χάνουμε πολλή από αυτή τη γλωσσική ποικιλότητα διαρκώς.
Χάνουμε περίπου μία γλώσσα την εβδομάδα,
και σύμφωνα με κάποιους υπολογισμούς
οι μισές από τις γλώσσες του κόσμου θα έχουν χαθεί μέσα σε 100 χρόνια.
Ακόμη χειρότερο είναι ότι αυτή τη στιγμή
σχεδόν όλα όσα γνωρίζουμε για το ανθρώπινο μυαλό και τον εγκέφαλο
βασίζεται σε μελέτες συνήθως αμερικανών αγγλόφωνων φοιτητών σε πανεπιστήμια.
Αυτό αφήνει απ' έξω σχεδόν όλους τους ανθρώπους. Σωστά;
Έτσι, η γνώση μας για τον ανθρώπινο νου είναι περιορισμένη, προκατειλημμένη,
και η επιστημονική έρευνα πρέπει να βελτιωθεί.
Θα ήθελα να σας αφήσω με αυτή την τελευταία σκέψη.
Είδαμε πώς οι ομιλητές διαφορετικών γλωσσών σκέφτονται διαφορετικά,
αλλά φυσικά δεν έχει να κάνει με το πώς σκέφτονται οι άνθρωποι αλλού,
αλλά τον τρόπο που σκεφτόσαστε εσείς.
Είναι ο τρόπος που η γλώσσα που μιλάτε διαμορφώνει τον τρόπο που σκεφτόσαστε.
Κι αυτό μας οδηγεί στην ερώτηση:
«Γιατί σκέφτομαι όπως σκέφτομαι;»
«Πώς θα μπορούσα να σκέφτομαι διαφορετικά;»
Κι ακόμη,
«Ποιες σκέψεις επιθυμώ να δημιουργήσω;»
Σας ευχαριστώ πάρα πολύ.
(Χειροκρότημα)