हॅलो.
सावबोना.
सावबोना म्हणजे आमच्या
दक्षिण आफ्रिकेतल्या झुलू भाषेत हॅलो.
या शब्दामागे एक सुंदर आणि प्रबळ प्रयोजन आहे.
सावबोना शब्दाचा अक्षरशः अर्थ होतो,
मी तुम्हाला पाहते आहे आणि त्यामुळे तुम्हाला अस्तित्व प्राप्त झालं आहे.
अशा सुंदर अभिवादनाची कल्पना करून पहा.
पण आपण स्वतःला कशा स्वरूपात पाहतो?
सतत गुंतागुंत वाढत चाललेल्या या जगात विकास साधताना
कोणत्या विचारांची, भावनांची
आपल्याला मदत होते?
हा महत्त्वाचा प्रश्न माझ्या कार्याचा केंद्रबिंदु आहे.
कारण, अंतर्मनाशी चाललेला आपला संवाद आपल्या आयुष्याला गती देत असतो.
म्हणजे आपण कसे जगतो, प्रेम करतो,
मुलं वाढवतो, नेतृत्व करतो, या सगळ्याला.
भावनांना चांगल्या-वाईट, सकारात्मक-नकारात्मक
ठरवण्याची प्रथा पडली आहे.
हे साचेबद्ध आहे.
साचेबद्धपणा हा गुंतागुंतीच्या परिस्थितीत विनाशकारी ठरू शकतो.
अशावेळी लवचिकतेने विकास साधण्यासाठी
भावनिक चापल्य वाढवण्याची गरज आहे.
माझ्या या कार्याची सुरुवात झाली,
ती विद्यापीठाच्या पवित्र वास्तूत नव्हे,
तर आयुष्याच्या खडबडीत वाटेवर.
वर्णद्वेष्ट्या दक्षिण आफ्रिकेत गौरवर्णियांच्या उपनगरांत माझं बालपण गेलं.
त्या देशाने, त्या समाजाने शपथ घेतली आहे, डोळेझाक करण्याची.
सत्य नाकबूल करण्याची.
सत्य नाकबूल केल्यामुळेच तिथे ५० वर्षं कायदेशीर वंशभेद चालू आहे,
आणि यात काही चुकीचं नाही असं लोक स्वतःला पटवून देताहेत.
तरीदेखील,सत्य नाकारणं किती विनाशकारी असू शकतं, ते मी
वैयक्तिक पातळीवर शिकले.
माझ्या जन्मभूमीवर त्याचा काय परिणाम होत होता, ते नंतर समजलं.
माझे वडील एका शुक्रवारी वारले.
ते ४२ वर्षांचे होते, आणि मी १५ वर्षांची.
शाळेत जाण्यापूर्वी वडिलांचा निरोप घेऊन जा,
असं आईने हळूच मला सांगितलं.
मी माझं दप्तर खाली ठेवलं आणि वडिलांजवळ गेले.
कॅन्सरमुळे ते मरणोन्मुख अवस्थेत होते.
त्यांचे डोळे मिटलेले होते. पण मी जवळ आल्याचं त्यांना समजलं.
आपण "दिसतो" आहोत, असं त्यांच्या सान्निध्यात मला वाटे.
मी त्यांचा निरोप घेतला,
आणि तिथून निघाले.
शाळेत मी विज्ञान, गणित, इतिहास, जीवशास्त्र करीत होते.
त्याचवेळी माझे वडील या जगाचा निरोप घेत होते.
मे ते जुलै, सप्टेंबर ते नोव्हेंबर
मी चेहऱ्यावर माझं नेहमीचं हास्य वागवीत होते.
माझे मार्क कुठेही कमी पडले नाहीत.
"कशी आहेस?" असं कुणी विचारलं, तर मी खांदे उडवून सांगे, "ठीक आहे".
माझ्या खंबीरपणाचं कौतुक झालं.
सगळं ठीक आहे असं भासवण्यात मी निष्णात होते.
पण घरची परिस्थिती चांगली नव्हती.
वडिलांचं आजारपण सुरु झाल्यापासून त्यांचा छोटासा बिझिनेस
बंद पडला होता.
माझी आई वैधव्याचं दुःख पेलून, एकटीने तीन मुलं वाढवण्याचा
प्रयत्न करीत होती.
सावकार दार ठोठावत होते.
आमचं कुटुंब आर्थिक आणि भावनिक दृष्ट्या उध्वस्त झालं होतं.
एकाकीपणाच्या गर्तेत माझं आयुष्य वेगाने घसरू लागलं.
दुःख जाणवू नये म्हणून मी अन्न हा उपाय वापरू लागले.
अति खाणे आणि वमन करणे.
माझ्या दुःखाचा संपूर्ण भार सहन करणं मी नाकारत होते.
हे कुणालाच कळलं नाही. कठोर सकारात्मकतेचा उदो उदो करणाऱ्या संस्कृतीत
हे कुणाला कळावं, असंही मला वाटत नव्हतं.
दुःखावर मात केल्याची माझी कहाणी फक्त एकाच व्यक्तीला पटली नाही.
माझ्या आठवीच्या इंग्रजीच्या शिक्षिका. त्यांनी कोऱ्या वह्या वर्गात वाटताना
आपले निळे डोळे थेट माझ्यावर रोखले.
त्या म्हणाल्या, "यात तुझ्या भावना लिही.
सत्य तेच लिही.
कुणीही वाचणार नाही, असं समजून लिही."
आणि असं अचानक
मला माझ्या दुःखाला आणि वेदनेला सच्चेपणाने सामोरं जाण्याचं आमंत्रण मिळालं.
ही एक साधीशी कृती होती.
पण तिचं महत्त्व एखाद्या क्रांतीहून कमी नव्हतं.
३० वर्षांपूर्वी या कोऱ्या वहीत
सुरू झालेल्या त्या क्रांतीने
माझ्या कार्याला गती दिली.
स्वतःशी मूकपणे केलेला तो संवाद होता.
हळूहळू मी
कठोरपणे भावना नाकारण्याच्या अवस्थेमधून
ज्याला मी आता भावनिक चापल्य म्हणते,
त्या अवस्थेत पोहोचले.
आयुष्य सुंदर असतं, पण ते क्षणभंगुरही असतं.
आपलं तारुण्य टिकतं तोवरच आपण तरुण असतो.
एकेकाळी आपण मादक दिसत असू,
पण कधीतरी लक्षात येतं की आता कोणीच आपल्याला पाहत नाही.
मुलं लहान असताना आपण त्यांच्यामागे कटकट लावतो.
मग अचानक घर सुनं सुनं वाटतं आणि लक्षात येतं,
की आता मुलं आपल्या मार्गाला लागली आहेत.
आपण स्वतःला निरोगी समजतो, ते एखाद्या रोगाचं निदान कळेपर्यंतच टिकतं.
अनिश्चितता ही एकच गोष्ट निश्चित आहे.
आणि तरीही आपण हे क्षणभंगुर आयुष्य शाश्वत आनंदाने पार करू शकत नाही.
जागतिक आरोग्य संघटनेच्या माहितीनुसार,
नैराश्य हा माणसाला हतबल करणारा सर्वात मोठा विकार आहे.
कॅन्सरपेक्षा मोठा.
हृदयविकारापेक्षाही मोठा.
तंत्रज्ञान, राजकारण आणि अर्थकारणाच्या क्षेत्रांत
अभूतपूर्व बदल घडवणाऱ्या आजच्या गुंतागुंतीच्या जगात असं दिसतं, की
भावनांना कठोर साचेबद्ध प्रतिसाद देणं
अधिकाधिक वाढतं आहे.
एकीकडे आपण अट्टाहासाने आपल्या भावनांच्या आहारी जातो.
त्यांना डोक्यात घर करू देतो.
त्या नक्कीच योग्य असणार.
किंवा आपण भावनांचे बळी ठरतो.
दुसऱ्या टोकाला,
आपण भावना दडपून टाकतो.
आणि ज्या भावना सर्वमान्य असतील, त्याच प्रकटू देतो.
नुकतीच मी ७०००० हून अधिक लोकांची एक पाहणी केली.
मला आढळलं की, त्यापैकी
एक तृतीयांश लोक
खिन्नता, संताप किंवा दुःख
अशा तथाकथित "वाईट भावना"
मनात आल्याबद्दल स्वतःला दोषी ठरवतात.
किंवा या भावना दूर ढकलण्याचा जोरदार प्रयत्न करतात.
स्वतःशीच नव्हे तर जवळच्या माणसांशी,
आपल्या मुलांशीही आपण असे वागतो.
नकळत आपण त्यांना तथाकथित नकारात्मक भावनांची शरम वाटायला लावतो.
त्यांच्यावर तोडगे सुचवतो.
त्या भावनांचा अंगभूत उपयोग
त्यांना दाखवून देण्यात अपयशी ठरतो.
आज स्वाभाविक, नैसर्गिक भावनांना चांगलं किंवा वाईट ठरवलं जातं.
सकारात्मकता म्हणजे नैतिक योग्यता असा समज निर्माण झाला आहे.
कॅन्सरच्या रुग्णांना सहजपणे सांगितलं जातं, सकारात्मक रहा.
स्त्रियांना सांगितलं जातं, राग आवरा.
ही यादी वाढतच जाते.
हा तर जुलूम आहे.
सकारात्मकतेचा जुलूम.
हा क्रूरपणा आहे.
निर्दयपणा.
निरुपयोगी आहे तो.
आपण स्वतःशी असे वागतो,
आणि इतरांशीही.
भावनांच्या आहारी जाणे किंवा त्या दडपणे
आणि खोटी सकारात्मकता बाळगणे यांच्यात एक साम्य आहे.
हे सर्व साचेबद्ध प्रतिसाद आहेत.
वर्णद्वेषाचा झालेला पराभव हेच शिकवतो,
की निष्ठूरपणे एखादी गोष्ट नाकारण्याने
काही साध्य होत नाही.
हे नाकारणं
व्यक्ती, कुटुंबं, समाज
कोणासाठीही शाश्वत नसतं.
हिमनगदेखील वितळू शकतात, तसंच
पृथ्वीसाठीही ते शाश्वत नसतं.
भावना दडपण्याबद्दल झालेलं संशोधन
असं सिद्ध करतं, की त्या जितक्या दडपाव्या
तितक्या प्रबळ होत जातात.
मानसशास्त्रज्ञ याला प्रवर्धन असं म्हणतात.
हे फ्रिजमध्ये ठेवलेल्या चॉकलेट केकसारखं आहे.
त्याच्याकडे जितकं दुर्लक्ष करावं...
(हशा)
तितका तो जास्त मोहात पाडतो.
नकोशा भावनांकडे दुर्लक्ष करून त्यांना काबूत आणता येत नाही.
प्रत्यक्षात त्या तुमच्यावर सत्ता गाजवत असतात.
दडवलेली वेदना
हमखास प्रकट होते.
आणि तिची किंमत कोण मोजतं?
आपण.
आपली मुलं,
आपले सहकारी,
आपला समाज.
गैरसमज करून घेऊ नका.
मला आनंद बघवत नाही असं समजू नका.
मला आनंदात राहायला आवडतं.
मी खूप आनंदी आहे.
जेव्हा आपण साधारण नैसर्गिक भावनांना दूर ढकलून खोटी सकारात्मकता कवटाळतो, तेव्हा
आपण आपल्या स्वप्नातल्या नव्हे, तर खऱ्या जगात जगण्यासाठी आवश्यक ती कौशल्यं
वाढवण्याची क्षमता गमावून बसतो.
आजवर शेकडो लोकांनी मला त्यांच्या नकोशा भावना सांगितल्या आहेत.
ते म्हणतात,
"मला प्रयत्न करावासा वाटत नाही कारण मला निराश व्हायचं नाही."
किंवा, "माझी ही भावना नष्ट व्हायला हवी."
"कळलं." मी म्हणते. "पण ही ध्येयं केवळ
मेलेल्या मुडद्यांनी ठेवण्याच्या लायकीची आहेत."
(हशा)
(टाळ्या)
नकोशा भावना फक्त त्यांनाच त्रास देत नाहीत
किंवा गैरसोयीच्या वाटत नाहीत.
(हशा)
मृतांना कधीच ताण सोसावा लागत नाही.
त्यांची मनं दुखावत नाहीत.
अपयशामुळे ते निराश होत नाहीत.
अशा कठीण भावना हा आयुष्याचा एक भाग आहे.
चांगला व्यवसाय, सुखी कुटुंब किंवा
समाजाच्या हिताचं कार्य या गोष्टी
ताण आणि गैरसोय
सोसल्याशिवाय मिळत नाहीत.
आयुष्याला चांगला आकार द्यायचा असेल, तर कळ सोसण्याची किंमत मोजावी लागते.
तर मग साचेबद्धता सोडून
भावनिक चापल्य कसं मिळवावं?
शाळेच्या त्या दिवसांत, अमुक भावना
असायलाच हव्यात असा माझा समज होता.
त्या कोऱ्या वहीच्या साथीने,
त्या भावनांचा मी त्याग केला.
त्याऐवजी, त्यावेळच्या खऱ्या भावना खुल्या मनाने स्वीकारल्या.
वेदना.
दुःख.
विरह.
पश्चात्ताप.
आता संशोधनाने सिद्ध झालं आहे, की
आपल्या सर्व भावनांचा,
अगदी वाईट, कठीण भावनांचा सुद्धा,
मूलभूत पातळीवरून स्वीकार करणे
हा खऱ्याखुऱ्या आनंदी आयुष्याचा पाया आहे.
परंतु केवळ भावनांचा स्वीकार करण्यापेक्षा भावनिक चापल्य हे जास्त मोठं आहे.
अचूकतेचं महत्त्व आपण जाणतो.
माझ्या संशोधनात मला शब्दांचं महत्त्व जाणवलं.
बरेचदा आपण भावनांचं वर्णन करताना सहज सोपे शब्द वापरतो.
ताण हा शब्द आपण बरेचदा वापरतो.
पण ताण आणि निराशा यात जमीन अस्मानाचं अंतर आहे.
तसंच अंतर, कामाचा ताण आणि चुकीचा व्यवसाय निवडल्याची भीती, यात आहे.
भावनांना योग्य ते नाव देता आलं,
तर त्यांच्यामागचं कारण नीट ओळखता येतं.
त्यामुळे शास्त्रज्ञ ज्याला मनाची तयारी म्हणतात,
ती कार्यान्वित होऊन
आपल्याला योग्य ती ठोस पावलं उचलायला मदत करते.
कारण भावना त्यासाठी माहिती पुरवतात.
आपल्याला जी मूल्यं महत्त्वाची वाटतात, त्यांच्याकडे भावना आपलं लक्ष वेधतात.
ज्या गोष्टींची आपण फिकीर करत नाही,
त्यांच्याबद्दल तीव्र भावना जागृत होत नाहीत.
बातम्या वाचून आपला संताप होत असेल, तर
आपल्याला समता आणि न्याय यांचं मोठं महत्त्व वाटतं, असं तो संताप दर्शवतो.
आपल्या आयुष्यात ही मूल्यं आणण्याकरता
पावलं उचलण्याची सूचना तो देतो.
कठीण भावना खुल्या मनाने स्वीकारल्या,
तर मूल्यांवर आधारित प्रतिसाद देणं शक्य होतं.
इथे एक इशारा द्यायला हवा.
भावना माहिती देतात, पण ते काही आदेश नव्हेत.
भावना कोणती मूल्यं दर्शवतात ते शोधून आपण थांबू शकतो.
त्यांनी दर्शवलेली कृती केलीच पाहिजे असं नव्हे.
उदाहरणार्थ, माझ्या मुलाची छोट्या बहिणीबद्दलची तक्रार मी ऐकून घेऊ शकते.
पण मॉलमध्ये दिसेल त्या माणसाला ती बहीण देऊन टाकूया
हे त्याचं म्हणणं मान्य केलंच पाहिजे असं नव्हे.
(हशा)
भावनांवर आपला मालकीहक्क असतो. आपल्यावर त्यांचा नव्हे.
भावना आपल्याला काय सांगतात, आणि मूल्यांच्या दिशेने आपण कशी वाटचाल करतो
यातला फरक जाणून घेतला,
तर भावनांच्या आधारे चांगलं आयुष्य घडवण्याचा मार्ग
आपल्याला खुला होईल.
म्हणजे प्रत्यक्षात काय करावं?
जेव्हा एखाद्या प्रबळ भावनेचा अनुभव येईल
तेव्हा तिच्यापासून पळू नका.
तिचे बारकावे समजून घ्या. हृदयात काय कोरलं गेलं ते पहा.
त्या भावनेने तुम्हांला काय सांगितलं?
तिचं वर्णन "मी दुःखी आहे" किंवा "मी रागावलो आहे" असं करू नका.
हे ऐकून, तुम्ही स्वतः
दुःख किंवा राग आहात असा भास होतो.
पण तुम्ही एक व्यक्ती आहात. भावना हा माहितीचा स्रोत आहे.
त्याऐवजी भावनांकडे लक्ष द्या.
"मी दुःखी आहे किंवा रागावलो आहे
असं माझ्या लक्षात आलं आहे."
ही कौशल्यं आपल्यासाठी,
आपल्या कुटुंबासाठी, समाजासाठी आणि
कामाच्या ठिकाणी फार महत्त्वाची आहेत.
मी संशोधन करत होते, की
कामाच्या ठिकाणी सर्वोत्तम वागणूक ठेवण्याऱ्या लोकांना कशाची मदत होत असेल?
मला एक प्रबळ घटक सापडला.
स्वतःच्या मनाचा मागोवा घेणे.
लोकांना स्वतःच्या खऱ्याखुऱ्या भावना जाणवण्याचं स्वातंत्र्य मिळतं,
तेव्हा संस्थेमध्ये बांधिलकी, सर्जनशीलता आणि नवनिर्माण वाढीस लागतं.
विविधता ही केवळ
व्यक्तींमध्ये नसते, त्यांच्या अंतरंगांतही असते.
भावनांचं वैविध्यही यात आलं.
सर्वात चपळ आणि लवचिक असणाऱ्या व्यक्ती, गट, संस्था, कुटुंबं आणि समाज
हे नैसर्गिक भावना खुलेपणाने स्वीकारण्याच्या
पायावर उभारलेले आढळतात.
यामुळेच आपण म्हणू शकतो,
"माझी भावना मला काय सांगते आहे?"
"कोणती कृती मला माझ्या मूल्यांच्या जवळ नेईल?"
"आणि कोणती कृती दूर नेईल?"
भावनिक चापल्य म्हणजे आपल्या भावनांकडे
चौकसपणे आणि सहानुभूतीने पाहण्याची क्षमता,
आणि आपल्या मूल्यांच्या दिशेने पावलं उचलण्याचं धैर्य.
लहानपणी,
मी मृत्यूच्या कल्पनेने घाबरून रात्री उठत असे.
वडील मला थोपटून, मुके घेऊन शांत करत असत.
पण ते कधीही खोटं बोलले नाहीत.
ते म्हणत, "सर्वांना मृत्यू येतो, सुझी.
भीती वाटणं साहजिक आहे."
त्यांनी सत्य परिस्थिती झाकायचा प्रयत्न केला नाही.
त्या रात्रींमधल्या शिकवणुकीचं
सामर्थ्य कळायला काही काळ जावा लागला.
त्यांनी मला शिकवलं, की धैर्य म्हणजे भीतीचा अभाव नव्हे.
धैर्य म्हणजे भीतीचा सामना करणं.
दहाच वर्षांत ते जाणार, हे त्यावेळी
माहीत नव्हतं.
हा वेळ सर्वांनाच मोलाचा असतो,
आणि तो कमीच पडतो.
भंगुरतेला शरण जाताना
आपला
शेवटचा क्षण
आपल्याला विचारेल,
"आहेस का तू तयार?"
"होय" असं निर्भीड उत्तर त्या क्षणी यायला हवं.
हा होकार यायला हवा आपल्या मनाशी आयुष्यभर केलेल्या संवादाचा.
आणि स्वतःला पाहण्याचा.
कारण स्वतःला पाहत असतानाच
आपण दुसऱ्यांना पाहू शकतो.
या सुंदर क्षणभंगुर जगात पुढे जाण्याचा
तो एकच शाश्वत मार्ग आहे.
सावबोना.
धन्यवाद.
(हशा)
धन्यवाद.
(टाळ्या)
धन्यवाद.
(टाळ्या)