Ik ga beginnen met een prangende vraag:
Gaan we een toekomst zonder banen tegemoet?
De opmerkelijke vooruitgang die we zien bij technologieën als zelfrijdende auto's,
heeft de interesse voor deze vraag explosief doen toenemen,
maar omdat ze in het verleden al zo vaak is gesteld,
zouden we ons misschien eigenlijk moeten afvragen
of de situatie deze keer soms anders is.
De angst dat automatisering arbeiders van hun werk berooft
en tot heel veel werkloosheid zou kunnen leiden,
gaat minstens 200 jaar terug, tot de opstand van de Engelse luddieten.
Sindsdien is hij keer op keer opgekomen.
Ik denk dat de meesten van jullie nog nooit gehoord hebben
van het rapport Triple Revolution, een zeer toonaangevend rapport.
Het is opgesteld door een aantal briljante mensen --
onder wie twee Nobelprijswinnaars --
en aangeboden aan de president van de VS,
en stelde dat de VS op korte termijn
met economische en sociale onrust te maken zouden krijgen,
omdat door de industriële automatisering miljoenen hun baan kwijt zouden raken.
Dat rapport werd in maart 1964 aan president Lyndon Johnson aangeboden.
Dat is nu meer dan 50 jaar geleden
en het is uiteindelijk nooit uitgekomen.
Dat is keer op keer het geval geweest.
De alarmbel heeft meermaals geklonken, maar het was altijd vals alarm.
En omdat het vals alarm was,
is men hier op een zeer conventionele manier over gaan denken.
Die komt erop neer dat, inderdaad,
technologie hele industrieën zou kunnen vernietigen.
Ze kan het einde betekenen van hele beroepsgroepen en soorten werk.
Maar tegelijkertijd zal vooruitgang natuurlijk ook tot veel nieuws leiden.
Dus zullen er nieuwe industrieën opkomen, die natuurlijk mensen nodig hebben.
Er zullen nieuwe soorten werk ontstaan
waarvan we onszelf vandaag de dag nog geen voorstelling kunnen maken.
Dat is tot dusver het verhaal geweest en het is een positief verhaal.
De nieuwe banen die zijn ontstaan
waren vaak een stuk beter dan de oude.
Ze waren interessanter, bijvoorbeeld.
De werkomgeving was veiliger en prettiger
en ze betaalden natuurlijk beter.
Dus het was een positief verhaal.
Zo is het tot op heden gegaan.
Maar er is één bepaald type arbeider
voor wie dit verhaal heel anders is verlopen.
Voor deze arbeiders heeft technologie het werk bijna helemaal doen verdwijnen
en helemaal geen nieuwe mogelijkheden gebracht.
Natuurlijk heb ik het dan over paarden.
(Gelach)
Dus ik stel een nogal provocerende vraag:
kan het zijn dat op een bepaald moment
een flink deel van de menselijke arbeidskrachten overbodig wordt,
net zoals dat met paarden is gebeurd?
Jullie reactie hierop is misschien vrij instinctief en intuïtief.
Wie weet zeggen jullie: "Dat is absurd.
Hoe kun je nu in vredesnaam mensen met paarden vergelijken?"
Paarden zijn natuurlijk vrij beperkt
en toen auto's en trucks ten tonele verschenen,
was er voor paarden eigenlijk geen plaats meer.
Mensen daarentegen, zijn intelligent;
we kunnen leren, we kunnen ons aanpassen.
En in theorie betekent dat
dat we altijd wel iets anders te doen kunnen vinden
en dat we altijd van belang zullen zijn voor de economie van de toekomst.
Maar het volgende moeten we goed begrijpen.
De machines die in de toekomst een bedreiging vormen voor ons werk,
lijken in de verste verte niet op de auto's en trucks en tractors
die de plaats van paarden hebben ingenomen.
De machines van de toekomst kunnen denken, leren en zich aanpassen.
En dat betekent feitelijk
dat technologie eindelijk een vermogen begint te ontwikkelen
dat altijd aan de mens leek te zijn voorbehouden --
datgene wat ons zo anders maakt dan paarden
en wat ervoor gezorgd heeft dat we, tot nu toe,
de vooruitgang een stapje voor hebben kunnen blijven
en van belang zijn gebleven, onmisbaar in feite, voor de economie.
Wat is er zo anders aan de huidige informatietechnologie
in vergelijking met wat we hiervóór hebben gezien?
Ik wil op drie fundamentele zaken wijzen.
De eerste is dat we continu een exponentiële versnelling hebben gezien.
Ik weet dat jullie allemaal de wet van Moore kennen,
maar eigenlijk is het nog wat ruimer;
zo is het ook vaak van toepassing op software, communicatie, bandbreedte,
enzovoort.
Maar wat we goed moeten begrijpen,
is dat deze versnelling nu al een hele tijd aan de gang is.
Al tientallen jaren eigenlijk.
Als je rekent vanaf eind jaren vijftig van de vorige eeuw,
de tijd van de eerste geïntegreerde schakelingen,
dan hebben we zo'n 30 verdubbelingen van computerkracht gezien in die periode.
Dat is een fenomenaal getal voor een verdubbeling van wat dan ook,
en wat het betekent, is dat we nu op een punt zijn
waarop we een enorme, absolute vooruitgang gaan zien,
en natuurlijk zal de versnelling zelf ook blijven toenemen vanaf dit punt.
Als we vooruitblikken op de komende jaren en decennia,
denk ik dat het betekent dat we dingen gaan meemaken
waar we niet op voorbereid zijn.
We gaan dingen meemaken die ons met stomheid slaan.
Het tweede dat we moeten beseffen,
is dat machines op beperkte schaal zelf beginnen te denken.
En daarmee bedoel ik niet AI op menselijk niveau
of science-fictionachtige kunstmatige intelligentie;
ik bedoel alleen dat machines en algoritmes beslissingen nemen.
Ze lossen problemen op en, het belangrijkste, ze leren.
Als er één technologie is die hierbij centraal staat
en echt de drijvende kracht hierachter is geworden,
dan is dat zelflerende technologie, die zich aan het ontwikkelen is
tot een ongelooflijk krachtige, disruptieve, opschaalbare technologie.
Een van de beste voorbeelden die ik onlangs op dat vlak heb gezien,
is wat Google's DeepMind-afdeling heeft gepresteerd met het AlphaGo-systeem.
Dit systeem heeft de beste speler ter wereld verslagen bij het oude Go-spel.
Er zitten, voor mij althans, twee bijzondere aspecten aan het Go-spel.
Het eerste is dat bij Go
het aantal spelconfiguraties dat het bord kan hebben eigenlijk oneindig is.
Het kent meer mogelijkheden dan er atomen zijn in het heelal.
Dat betekent dat je nooit een computer kunt bouwen die wint met Go,
als we dat net zo doen als voor schaken --
zeg maar door gewoon brute computerkracht te gebruiken.
Hier is duidelijk een geavanceerdere, meer denk-achtige aanpak nodig.
Wat in de tweede plaats echt opvalt,
is dat als je met een van de Go-kampioenen praat,
deze niet eens altijd goed kan verwoorden hoe hij denkt als hij speelt.
Vaak is het meer iets intuïtiefs,
bijna meer een gevoel dat hij heeft over wat de volgende zet moet zijn.
Gezien deze twee karakteristieken
zou ik denken dat op topniveau Go spelen nooit geautomatiseerd zal worden,
en het feit dat dat niet klopt, zou alarmbellen moeten doen rinkelen.
De reden is dat we de neiging hebben een scherpe lijn te trekken
met aan één kant daarvan alle banen en werkzaamheden
die we in zekere zin beschouwen als routinematig, repetitief en voorspelbaar.
We weten dat deze banen verdeeld zijn
over verschillende bedrijfstakken, beroepsgroepen en vaardigheidsniveaus,
maar omdat ze van nature voorspelbaar zijn,
weten we dat hun werk ooit overgenomen kan worden door zelflerende machines
en dus geautomatiseerd.
En vergis je niet, dat gaat om heel veel banen --
waarschijnlijk zoiets als ruwweg de helft van het aantal banen in de economie.
Aan de andere kant van die lijn bevinden zich alle banen
die een bepaalde vaardigheid vereisen die we beschouwen als uniek menselijk
en dat zijn de banen waarvan we denken dat ze onaantastbaar zijn.
Afgaande op wat ik weet over Go
zou ik hebben gedacht dat dit zich aan de veilige kant van die lijn zou bevinden.
Maar het feit dat dat niet zo is, dat Google dit probleem heeft opgelost,
doet vermoeden dat die lijn vrij dynamisch zal zijn.
Hij zal zo gaan verschuiven
dat er meer en meer banen en werkzaamheden zullen komen te vervallen
die we op dit moment nog beschouwen als niet te automatiseren.
Iets anders wat we goed moeten begrijpen
is dat dit echt niet alleen geldt voor slechtbetaalde werkers of handarbeiders,
of voor banen en werkzaamheden van mensen die relatief laag zijn opgeleid.
Er is op veel manieren bewezen dat deze technologieën
zich snel omhoogwerken op de competentieladder.
We zien al dat het gevolgen heeft voor professioneel werk --
voor werkzaamheden die worden uitgevoerd
door mensen als accountants, financieel analisten,
journalisten, advocaten, radiologen, enzovoort.
Veel van onze veronderstellingen
omtrent het type beroepen, werkzaamheden en banen
dat op termijn bedreigd zal worden door automatisering,
zullen waarschijnlijk ook onder vuur komen te liggen.
Als we deze trends samenvoegen,
denk ik dat daaruit blijkt dat we in de toekomst
best eens met aanzienlijke werkloosheid te maken kunnen krijgen,
of op zijn minst met een ernstig tekort aan werkgelegenheid,
of stagnerende lonen, of misschien zelfs met dalende lonen.
En natuurlijk met een enorme ongelijkheid.
Dat allemaal zorgt natuurlijk voor een enorme druk op de samenleving.
Maar afgezien daarvan is er ook een fundamenteel economisch probleem,
omdat banen op dit moment het belangrijkste mechanisme zijn
om inkomen te verdelen, en daarmee koopkracht,
over alle consumenten die de producten en diensten kopen die we voortbrengen.
Voor een krachtige markteconomie
heb je grote aantallen consumenten nodig
die ook echt in staat moeten zijn om de producten en diensten te kopen
die er worden voortgebracht.
Zijn die er niet, dan is er het risico dat de economie stagneert,
of misschien zelfs in een neerwaartse spiraal terechtkomt,
omdat er gewoon niet genoeg klanten zijn
om de producten en diensten te kopen die er worden voortgebracht.
Het is belangrijk om je te realiseren
dat we als individuen allemaal vertrouwen op toegang tot die markteconomie
om succesvol te kunnen zijn.
Denk maar eens aan één buitengewoon bijzonder persoon.
Neem Steve Jobs bijvoorbeeld eventjes en zet hem helemaal alleen op een eiland.
Dat eiland zal hij gaan afstruinen op zoek naar kokosnoten,
net als ieder ander.
Hij zal niks bijzonders zijn
en dat komt natuurlijk omdat er geen markt is
voor zijn ongelooflijke talent.
Toegang tot die markt is dus cruciaal voor ons als individuen,
maar ook voor de continuïteit van het systeem als geheel.
De vraag wordt dan ook: wat kunnen we hier eigenlijk aan doen?
Ik denk dat je hiernaar kunt kijken op een nogal utopische manier.
We kunnen ons een toekomst voorstellen waarin we minder hoeven te werken,
meer vrije tijd hebben,
meer tijd voor ons gezin,
meer tijd om de dingen te doen die ons echt voldoening geven, enzovoort.
En dat vind ik een fantastisch vooruitzicht.
Dat is iets waar we absoluut naar zouden moeten streven.
Maar tegelijkertijd denk ik dat we realistisch moeten zijn
en moeten beseffen dat we zeer waarschijnlijk te maken gaan krijgen
met een aanzienlijk probleem rondom de verdeling van inkomen.
Er zullen waarschijnlijk veel mensen zijn die niet mee kunnen komen.
En ik denk dat we, om dat probleem op te lossen,
uiteindelijk een manier zullen moeten vinden
om inkomen los te koppelen van traditioneel werk.
En de beste, meest eenvoudige manier die ik daarvoor ken,
is in enige vorm van gegarandeerd inkomen of algemeen basisinkomen.
Het idee van een basisinkomen is flink aan het opkomen.
Het staat sterk in de belangstelling,
er lopen veel grote pilotprojecten en experimenten, over de hele wereld.
Naar mijn mening is een basisinkomen geen haarlemmerolie;
het is niet direct een plug-and-play-oplossing,
maar eerder een startpunt.
Een idee waarop we kunnen voortborduren en dat we kunnen verfijnen.
Zo is er één onderwerp waarover ik vrij veel heb geschreven
en dat is over het inbouwen van specifieke prikkels in het basisinkomen.
Om te illustreren hoe dat werkt,
stel je even voor dat je een ploeterende middelbare scholier bent.
Er is een kans dat je stopt met school.
Ga er dan eens even vanuit dat je weet dat op een bepaald moment in de toekomst,
wat er verder ook gebeurt,
jij hetzelfde basisinkomen zult krijgen als ieder ander.
Zoiets vormt in mijn optiek een nogal perverse prikkel voor jou
om het gewoon op te geven en van school te gaan.
Dus, zou ik zeggen, laten we het niet op die manier doen.
Laten we in plaats daarvan degenen die hun middelbare school afmaken
iets meer betalen dan degenen die er gewoon mee ophouden.
En dat idee van prikkels inbouwen in het basisinkomen
kunnen we misschien uitbreiden naar andere terreinen.
Zo kunnen we een prikkel inbouwen
zodat je gemeenschapswerk gaat doen, anderen gaat helpen,
of misschien positieve dingen voor het milieu gaat doen, enzovoort.
Dus door prikkels in te bouwen in een basisinkomen
verbeteren we het systeem misschien,
en zetten we ook, wellicht, op zijn minst een aantal stappen
in de richting van de oplossing van een ander probleem,
waar we denk ik waarschijnlijk tegenaan zullen lopen in de toekomst,
en dat is: hoe vinden we met z'n allen zin en voldoening
en hoe besteden we onze tijd
in een wereld waarin er misschien minder vraag is naar traditioneel werk?
Door het idee van een basisinkomen uit te breiden en te verfijnen,
wordt het er beter op, denk ik,
en maken we het misschien ook politiek en sociaal meer aanvaardbaar en haalbaar --
en daardoor vergroten we natuurlijk ook de kans dat het er uiteindelijk komt.
Ik denk dat een van de meest fundamentele, bijna instinctieve bezwaren
die veel van ons hebben tegen het idee van een basisinkomen,
of eigenlijk tegen elke substantiële uitbreiding van het sociale vangnet,
de angst is dat er te veel mensen gaan meerijden op de economische kar,
en dat er te weinig mensen zijn om die kar te trekken.
Toch is het hele punt dat ik hier eigenlijk maak natuurlijk,
dat in de toekomst machines hoe langer hoe meer in staat zullen zijn
die kar voor ons te trekken.
Dat zou ons meer mogelijkheden moeten geven
voor de manier waarop we onze maatschappij en onze economie inrichten.
En ik denk dat het uiteindelijk gewoon geen keuze meer zal zijn,
maar een noodzaak.
De reden is natuurlijk dat dit alles onze maatschappij onder druk zal zetten
en omdat banen het mechanisme zijn dat consumenten de koopkracht verschaft
om de economie aan te drijven.
Als dat mechanisme in de toekomst begint te haperen,
dan zullen we het moeten vervangen door iets anders
of het risico onder ogen moeten zien
dat ons hele systeem misschien niet meer houdbaar is.
De conclusie is dat ik echt denk dat deze problemen oplossen,
en met name een manier proberen te vinden om aan een toekomstige economie te bouwen
die voor iedereen werkt, in alle lagen van onze maatschappij,
een van de belangrijkste uitdagingen is waarvoor we met z'n allen staan
in de jaren en decennia die komen.
Dank jullie wel.
(Applaus)