Những thành thị giống như anh chị em trong một gia đình đa thê khổng lồ vậy.
Mỗi người có một tính cách riêng và hướng tới những mục tiêu khác nhau.
Nhưng họ phần nào vẫn có chung nguồn gốc.
Tôi đôi lúc nghĩ thành thị hậu thực dân giống như những đứa con
của hai bà vợ ít được sủng ái nhất,
và luôn luôn bị hỏi rằng:
"Sao cậu không thể giống chị cậu hơn nhỉ?"
(Tiếng cười)
Cái "tại sao"của thành thị giống nhau trên quy mô lớn bất kể đô thị ở đâu:
một vị trí thật thuận lợi có thể biến thương mại và quản trị trở nên có thể;
tiềm năng về những cơ hội rộng mở
như nhau cho cả người có và không có chuyên môn;
sự tự nguyện của người dân dù thay đổi liên tục nhưng
tất nhiên vẫn có sức bật tinh thần.
Tuy nhiên,cái "thế nào"của đô thị là cả một câu chuyện khác.
Thành thị được điều hành ra sao?
Thành thị phát triển như thế nào?
Làm sao đô thị quyết định ai thuộc và không thuộc về chúng?
Lagos là quê nhà của tôi.
Bạn luôn có thể tìm ra người Nigeria
bằng cách lần theo tiếng ồn và điệu nhảy.
Đúng chứ ? (Tiếng cười)
Giống với bất cứ thành phố lớn nào, Lagos tồn tại rất nhiều thứ
mà phần lớn hết sức trái ngược nhau.
Giao thông công cộng không quá hiệu quả,
vì thế chúng ta có những chiếc xe buýt tư nhân màu vàng
thường xuyên gây tai nạn.
Một dãy showroom xe hơi xa xỉ
đã chiếm đóng đường xá trầm trọng và thường gây ra ngập đường.
Sự truyền bá Phúc âm trên đường xuất hiện mọi nơi chỉ hơi ít
hơn nạn quấy rối trên đường.
Người bán dâm đôi khi có đến tận hai trình độ, nhân viên ngân hàng
và nhân vật xuất chúng trong nhà thờ.
(Tiếng cười)
Vào bất cứ lúc nào,
cũng có thể thấy không phải một buổi tiệc thì là một cái xác bốc cháy
ngay giữa đường.
Có rất nhiều khả năng là việc đó xảy ra ở Lagos và
cũng không nhiều khả năng
Thông thường sự khác biệt giữa có thể và không thể
đơn giản phụ thuộc vào bạn là ai,
và người bạn có quan hệ nếu đủ may mắn.
Thuộc về Lagos là một khái niệm hay thay đổi
được xác định bởi nguồn gốc dân tộc, xu hướng giới tính, giới tính,
nhưng hiển nhiên nhất và thường mãnh liệt nhất vẫn là
tầng lớp.
Trước khi Nigeria trở thành một quốc gia,
ngư dân từ những nhánh sông nội địa bắt đầu đổ về đầm phá Lagos
và hình thành nên những ngôi làng dọc bờ biển.
Khoảng 60 năm sau, ông Oludotun Adekunle Kukoyi, ông của tôi,
cũng đã đặt chân đến Lagos.
Cũng giống như tôi, ông là cựu sinh viên của trường đại học Ibadan,
thành viên trẻ tuổi của thành phần tri thức ưu tú trong kỉ nguyên độc lập.
Sau đó, ông gầy dựng sự nghiệp lẫy lừng trong lĩnh vực vẽ bản đồ đất liền.
Ông phác hoạ vùng đất náo nhiệt ngày nay
ngay khi chúng còn là đồng cỏ dại cao tới eo.
Ông qua đời khi tôi lên chín.
Vào thời điểm đó, cũng như nhiều gia đình ngư dân khác, gia đình tôi
coi Lagos là nhà.
Trong tiếng Yoruba, chúng tôi có một câu nói:
"Èkó gb’olè, ó gb’ọ̀lẹ",
nghĩa là Lagos sẽ luôn luôn chào đón tất cả mọi người.
Nhưng câu nói đó dần trở nên ngày càng không đúng.
Rất nhiều người Lagos, bao gồm con cháu của những ngư dân
đã đến Lagos sinh sống trước cả ông tôi,
bây giờ đang bị đẩy đi
để nhường chỗ cho thành phố mới nổi
nơi được miêu tả là "Dubai mới".
Bạn thấy đó, Lagos truyền cảm hứng cho những ước mơ lớn,thậm chí các nhà lãnh đạo
và các nhà cầm quyền kế tiếp vẫn luôn bày tỏ khát vọng
về một siêu đô thị mà nơi đó cái nghèo không còn tồn tại.
Không may là, thay vì chú trọng vào việc xoá đói giảm nghèo
như bạn nghĩ tới,
thì phương án chiến lược lại tập trung vào việc đào thải người nghèo.
Tháng mười rồi,ngài Thống đốc công bố
kế hoạch phá huỷ từng khu nhà nổi trên sông ở Lagos.
Có hơn 40 cộng đồng người bản xứ
dọc khắp thành phố, với
hơn 300,000 người đang sinh sống trong đó.
Otodo Gbame
là một ngôi làng chài có tuổi đời 100,
có dân số vào khoảng 3/4 số dân của Monaco
và có tiềm năng tương tự để thành vùng ven biển xa hoa-
(Tiếng cười)
là một trong số việc đầu tiên cần đạt được
Lần đầu tôi nghe đến Otodo Gbame là sau khi công cuộc phá huỷ nổ ra.
Vào tháng 11 năm 2016, khi tôi đến đó, tôi đã bắt gặp Magdalene Aiyefoju,
người phụ nữ hiện tại vô gia cư,
mà họ của cô có nghĩa là: "Thế giới mù quáng."
Basil- con trai của Magdalene, là một trong số hơn 20 người
bị bắn, dìm chết hoặc
được cho là chết trong vụ thâu tóm đất đai.
Đứng bên ngoài nơi ở cho người vô gia cư, tôi thấy 2 sân bóng cát trắng,
nơi Basil vẫn thường đá banh.
Xung quanh chúng tôi là những đống đổ nát của trường học, nhà thờ,
trung tâm chăm sóc ban đầu, các cửa hiệu,
và hàng ngàn ngôi nhà.
Trẻ nhỏ thì hào hứng giúp mọi người dựng lều ở tạm,
và khoảng 5,000 người dân không có nơi nào để đi, nên họ
đơn giản lựa chọn ở lại đây.
Và rồi sau đó, vào tháng tư,
cán bộ an ninh quốc gia đã trở lại.
Tại thời điểm đó, họ xoá bỏ hoàn toàn cộng đồng người sinh sống ở đây
bằng vũ lực, xả súng và phóng hoả.
Như tôi nói, có các đội cải tạo biển Otodo Gbame để có thể sẵn sàng phục vụ
cho những người có khả năng chịu chi để có view hàng triệu đô.
Kế hoạch triển khai mới này gọi là: "Periwinkle Estate."
Đó là sự cưỡng chế di dời tàn bạo đến không ngờ và dĩ nhiên trái với hiến pháp.
Còn nữa,việc này rất thường xảy ra ở nhiều thành phố của chúng tôi,
bởi vì điều đầu tiên chúng tôi được dạy để quên lãng người nghèo
là họ cũng là con người.
Chúng tôi cho rằng một người hoàn toàn có quyền hạn với nhà của mình,
trừ phi người đó nghèo và nhà được dựng lên theo cách nào đó
trên một vùng đất lân cận.
Nhưng không có một định nghĩa duy nhất cho từ "nhà".
Sau tất cả, khu nhà ổ chuột là gì khi vẫn còn tồn tại
sự thiếu hụt nhà ở trầm trọng và bất bình đẳng về thu nhập?
Khu nhà lụp xụp là gì nếu một người không thể xây tổ ấm đúng nghĩa
bất chấp mọi thứ?
Khu ổ chuột không phải là giải pháp nhà ở hoàn hảo,
nhưng lại là minh chứng quan trọng nhất cho sự cải cách, khả năng thích ứng
và sức bật ngay từ lúc nó được hình thành
và trong chính cốt lõi
của mỗi thành phố hiện đại.
Lagos không cần phải trở thành một Dubai mới
khi Lagos đã là chính nó rồi.
(Vỗ tay)
Chúng tôi có nét đặc trưng của riêng mình,
nhịp điệu, tiết tấu của riêng mình.
Theo như những người biết đến Lagos kể rằng
người dân Lagos nghèo thường là người làm nên nét đặc sắc của thành phố.
Không có người nghèo,Lagos sẽ không nổi tiếng về âm nhạc,
năng lượng bất tận
hoặc nổi tiếng vì bạn có thể mua đồ uống lạnh hay một chú cún
chỉ qua cửa sổ xe hơi.
(Tiếng cười)
Điều kiện sống của những vùng khiến chúng ta nhận định nó là khu ổ chuột
có thể được cải thiện rõ rệt nhưng
không thể thiếu sự công nhận về quyền làm người và tự quyết
của người dân sinh sống ở đó.
Lagos là nơi hàng hoá công cộng hiếm khi bày bán công khai,
nên người dân khu ổ chuột thường đi đầu trong việc tìm ra các giải pháp.
Sau khi bị ngắt điện trong nhiều tháng liền
do công ty điện lực không tìm được cách thu tiền điện,
một nhóm người đã thiết kế ra một hệ thống giúp tập hợp các khoản tiền
và thêm nữa có thể đánh thuế địa phương thấp hơn.
Một nhóm khác xây dựng chương trình cải cách
khuyến khích thuê những thiếu niên hư hỏng làm bảo vệ.
Vì họ đều biết mọi mánh khoé và nơi ẩn náu
nên những kẻ gây rối nhiều khả năng sẽ bị bắt,bị tố giác với cảnh sát hơn
và số thanh niên có kết cục rơi vào vòng lao lý sẽ ít lại.
Song, một nhóm người nữa gần đây đã hoàn thành
hệ thống toilet công cộng chống rỉ nước, thân thiện môi trường.
Những mô hình giống thế đang được áp dụng rộng rãi ở Lagos.
Các giải pháp không chính thống này bị đặt tên sai với vấn đề.
Thực tế, vấn đề thực sự chính là những yếu tố sản sinh ra chúng
như sự nghèo đói bền vững
sự cách ly xã hội,
sự thất bại của nhà nước.
Khi chính phủ định hình khu ổ chuột là một mối đe doạ
để biện hộ cho các vụ thâu tóm đất, cưỡng chế di dời tàn bạo,
họ nghĩ chúng ta, những người đang sống trong ngôi nhà hợp pháp
sẽ ngầm đồng ý và tin tưởng chính phủ một cách ngu ngốc.
Đúng hơn là,ta nên nhắc nhở người dân rằng
chính phủ tồn tại để phục vụ không chỉ cho người xây nên
và sống trong các căn nhà xa xỉ
mà còn cho người có thể lau dọn và giữ gìn nhà cửa.
Hiện thực-
(Vỗ tay)
Hiện thực cuộc sống chúng ta có thể khác nhau,
nhưng quyền lợi thì không khác gì cả.
Giống như nhiều lục địa khác,
chính quyền thành phố Lagos
chỉ nói ngoài miệng những ý định sẽ thực hiện ,
trong khi họ lại hành động như thể sự phát triển chỉ đạt được
thông qua việc xoá bỏ, khai thác và thậm chí trừ khử những nhóm người
mà chính quyền cho là có thể loại bỏ.
Những người tàn tật bán rong hoặc ăn xin trên đường
bị vây bắt, cướp tiền
và bị giam giữ.
Phụ nữ sống trong vùng thu nhập thấp bị chọn
và giao việc của người bán dâm,
mà không cần quan tâm việc họ thật sự kiếm sống bằng nghề gì.
Cộng đồng gay bị đưa ra làm bia đỡ nhằm lái sự quan tâm
của người dân khỏi các vấn đề chính trị nóng hổi.
Cũng giống như các thành phố, người dân có thể thích ứng,
và không có một luật pháp nào, và lời đe doạ nào, sự bạo lực nào có thể
triệt để đào thải một ai trong chúng ta.
Người mại dâm, phụ nữ và phụ nữ hành nghề mại dâm
vẫn sẽ không biến mất, mặc dù
số người này đã chủ động suy giảm trong nhiều thế kỉ.
Người châu Phi đồng giới vẫn tiếp tục tồn tại,
dù đồng giới bị quy là bất hợp pháp ở phần lớn các nước trên lục địa này.
Và tôi khá chắc chắn rằng người nghèo thông thường không có xu hướng biến mất
bởi vì họ sẽ không dễ dàng từ bỏ những gì mà họ có.
Chúng ta đang ở đây rồi,
việc chúng ta ở đây chính là đáp án cho câu hỏi
chúng ta có thuộc về nơi này không.
Khi những ngư dân đó bắt đầu xuôi mái chèo về Lagoon
để tìm kiếm một nơi an cư mới,
người dân đánh cá chắc chắn không ngờ được
thành phố sẽ mọc lên xung quanh họ,
có một ngày thành phố khẳng định họ không thuộc nơi đây.
Tôi rất muốn tin rằng,trong lúc đang vẽ ra
biên giới mới cho Lagos,
ông đang cố gắng vẽ rộng thêm nữa
nhằm giành ra nhiều chỗ cho người sẽ được thành phố chào đón
như cách mà nơi đây chào đón ông.
Trên đường đến đây, bà đã gọi tôi
để nhắc nhở tôi rằng bà tự hào về tôi như thế nào,
[ông tôi] và mẹ tôi chắc chắn cũng tự hào về tôi như vậy.
Tôi chính là ước mơ đã thành hiện thực của họ.
Nhưng lại không có một đáp án nào cho câu hỏi tại sao ước mơ của họ hay của tôi
được phép thành hiện thực
trong khi giấc mơ của người khác lại thành ác mộng.
Chúng ta không nên quên là :
yêu cầu tối thiểu của một giấc mơ là
phải có một nơi an toàn để chìm vào giấc ngủ.
Bây giờ đã quá trễ cho anh bạn Basil rồi,
nhưng lại không quá muộn cho Magdalene,
và cho hàng trăm, hàng ngàn,
hàng triệu người đang bị đe doạ mạng sống ở Lagos
hay bất cứ đâu trong các thành phố.
Thế giới không cần phải làm ngơ
với nỗi đau của một người bị cự tuyệt quyền làm người nữa,
hoặc thậm chí khi chúng ta nhận ra và coi trọng những đóng góp mà
Lagos đem lại, thế giới sẽ không làm ngơ với tiềm năng phát triển không ngờ của nó.
Chúng ta phải ép chính phủ
cụng như chính mình
đứng lên chịu trách nhiệm
trong việc biến thành phố chia sẻ trở nên an toàn cho mọi cư dân đang sinh sống
vì chỉ những thành phố đáng xây dựng-
thực chất là nơi có một tương lai đáng ước mơ
mới là nơi chúng ta thuộc về,
cho dù chúng ta là ai
hoặc chúng ta xây dựng tổ ấm bằng cách nào.
Cám ơn.
(Vỗ tay)