Hayvanların ne düşündüklerini ve hissettiklerini hiç merak ettiniz mi?
Bir soru ile başlayalım:
Köpeğim gerçekten beni seviyor mu, yoksa sadece bir ödül maması mı istiyor?
Köpeğimizin gerçekten bizi sevdiğini görmek kolay,
o tüylü küçük kafasında neler olduğunu
görmek kolay, değil mi?
Neler oluyor?
Bir şeyler oluyor.
Peki neden soru hep onların bizi sevip sevmediği.
Neden hep bizimle ilgili?
Niye böyle narsistiz?
Hayvanlara soracak başka bir soru buldum.
Siz kimsiniz?
İnsan zihninin, sadece insan zihninin
yeteneği olduğunu düşündüğümüz yetenekler var.
Ama bu doğru mu?
Diğer canlılar o beyinleriyle ne yapıyorlar?
Ne düşünüyorlar ve hissediyorlar?
Bilmenin bir yolu var mı?
Bence bir yolu var.
Bence birkaç yolu var.
Evrime bakabiliriz, beyinlerine bakabiliriz
ve neler yaptıklarını izleyebiliriz.
Aklımızda tutmamız gereken ilk şey: Bizim beynimiz kalıtımsal.
İlk nöronlar denizanalarından gelmiş.
Denizanaları ilk kordatları meydana getirmiş.
İlk kordatlar ilk omurgalıları meydana getirmiş.
Omurgalılar denizden gelmişler
ve işte biz buradayız.
Ancak bir nöronun, bir sinir hücresinin bir kerevitte, bir kuşta ve sizde
hâlâ aynı göründüğü doğru.
Bu kerevitin zihniyle ilgili ne anlama geliyor?
Bununla ilgili bir şey söyleyebilir miyiz?
Eğer bir kerevite bir sürü küçük
elektroşok verirseniz,
yuvasından her dışarı çıkmak istediğinde,
endişesinin arttığı ortaya çıkmıştır.
Eğer kerevite insanlardaki kaygı bozukluğunu
tedavi eden ilaçların aynısı verilirse,
rahatlayıp dışarı çıkıyor ve etrafı keşfediyor.
Kerevitin kaygılarını ne kadar umursadığımızı nasıl gösterebiliriz?
Çoğunlukla onları haşlıyoruz.
(Gülüşmeler)
Ahtapotlar alet kullanır, çoğu maymun da öyle
ve insan yüzünü tanırlar.
Bu omurgasızın maymuna benzer zekâsını nasıl methedersiniz?
Çoğunlukla haşlayarak.
Bir orfoz balığı, bir balığı bir mercan kayalığı içindeki yarığa kovaladığında,
bazen müren balığının uyuduğunu bildiği yere gider,
müren balığına "Beni takip et" sinyali verir
ve müren balığı da bu sinyali anlar.
Müren balığı yarığa girip balığı alabilir,
ama balık kaçabilir ve orfoz balığı da onu kapabilir.
Bu yeni keşfettiğimiz eski bir ortaklık.
Bu eski ortaklığı nasıl kutlayabiliriz?
Çoğunlukla kızartarak.
Onlardan çok, bizim hakkımızda bir şeyler
söyleyen bir düzen ortaya çıkıyor.
Deniz samurları alet kullanır
ve bebeklerine yaptıkları şeyi göstermek için
zaman harcarlar, buna öğretme denir.
Şempanzeler öğretmezler.
Orkalar öğretirler ve yiyeceklerini paylaşırlar.
Evrim yeni bir şeyler yaptığında,
yeni bir dönemece girmeden önce
stoktaki, hazırdaki parçalardan kullanır.
Beynimiz bize çok uzun bir zaman
geçtikten sonra geldi.
Şempanze beynine kıyaslayarak insan beynine bakarsanız,
gördüğünüz şey esasen çok büyük bir şempanze beynimiz olduğu.
Bizimkinin büyük olması iyi bir şey, çünkü biz gerçekten güvensiziz.
(Gülüşmeler)
Ama işte bir yunus,
daha fazla kıvrımı olan, daha büyük bir beyin.
Tamam, belki şöyle diyorsunuz, beyinler görüyoruz,
ama bu zihinler hakkında neler söylüyor?
Zihnin çalışmasını, davranışların
mantığında görebiliyoruz.
Şöyle ki bu filler gördüğünüz gibi,
belli ki dinleniyorlar.
Bebeklerinin uyuması için palmiye ağaçlarının altında
bir parça gölge buldular,
kendileriyse tetikte kalarak uyukladılar.
Bu görüntü tamamen mantıklı geliyor,
aynen kendi yaptıklarının da onlara mantıklı geldiği gibi,
çünkü aynı güneşin yörüngesi altında, aynı arazide,
aynı tehlikelerin uğultusunu dinlerken,
onlar kendileri hâline geldiler ve biz de kendimiz hâline geldik.
Çok uzun zamandır komşuyuz.
Kimse bu filleri rahatlamış sanamaz.
Belli ki bir şeyler konusunda endişeliler.
Ne hakkında endişeliler?
Turistlerin seslerini kaydedip
çalılara gizli bir hoparlörden bu kaydı çaldığınızda,
filler aldırmazlar, çünkü turistler hiçbir zaman filleri rahatsız etmez.
Ama mızrak taşıyarak, su çukurlarında karşılaştıklarında
çoğu zaman filleri yaralayan çobanların seslerini kaydederseniz,
filler toparlanıp saklı hoparlörden kaçacaklardır.
Filler sadece insanların olduğunu değil,
farklı çeşitte insanlar olduğunu,
bazılarının zararsız, bazılarınınsa zararlı olduğunu biliyorlar.
Bizim onları seyrettiğimizden daha uzun süredir bizi seyrediyorlar.
Bizi, bizim onları bildiğimizden daha iyi biliyorlar.
Aynı zorunluluklarımız var:
Bebeklerimize bakıyoruz, yiyecek buluyoruz, hayatta kalmaya çalışıyoruz.
İster Afrika'nın tepelerinde yürümek için donanımlı olalım,
isterse deniz altına dalmak için donanımlı olalım, esasen aynıyız.
Aslında akrabayız.
Fil aynı iskelete sahip,
orka aynı iskelete sahip,
biz de öyle.
Yardıma ihtiyaç olduğunda yardım görürüz.
Gençlerde merak görürüz.
Aile bağlarını görürüz.
Şefkati tanırız.
Kur yapma, kur yapmadır.
Sonra şöyle sorarız, "Bilinçliler mi?"
Genel anestezi aldığınızda, bilinçsiz hâle gelirsiniz,
bu da sizin hiçbir şeyi hissetmediğiniz anlamına gelir.
Bilinç, kısaca bir şeyler hissettiren şeydir.
Eğer görüyor, işitiyor, hissediyorsanız, bir şeylerin farkındaysanız,
bilinçlisiniz ve onlar da bilinçli.
Bazı insanlar,
insanları insan yapan belli şeylerin olduğunu söyler
ve bu şeylerden biri empatidir.
Empati, aklınızın yanınızdakilerle ruh hâlinizi eşleştirme kabiliyetidir.
Çok yararlı bir şeydir.
Yanınızdakiler hızlı hareket etmeye başlarsa,
acele etmeniz gerektiğini hissetmeniz lazım.
Şimdi hepimizin acelesi var.
Empatinin en eski türü bulaşıcı korkudur.
Eğer yanınızdakiler birden ürküp kaçarlarsa,
sizin için şunu söylemek iyi olmaz,
"Tanrım, herkesin niye kaçtığını merak ediyorum."
(Gülüşmeler)
Empati eskidir, ama empati hayattaki her şey gibi
değişken ölçeklidir ve kendine has detayları vardır.
Şöyle ki basit empati vardır: Kötü hissederseniz, beni kötü hissettirir.
Sizi mutlu görürüm, beni mutlu eder.
Sonra sempati dediğimiz şey vardır,
biraz daha mesafeli:
"Büyükannenizin vefatını duyduğuma çok üzüldüm.
Aynı acıyı hissetmiyorum, ama anlıyorum; ne hissettiğinizi biliyorum
ve bu beni endişelendiriyor."
Eğer sempati ile harekete geçmeye istekliysek,
ona şefkat deriz.
Bizi insan yapan şeyden çok uzak olmakla birlikte,
insan empatisi mükemmel olmaktan uzaktır.
Empati gösteren canlıları yakalıyoruz, öldürüyoruz ve onları yiyoruz.
Belki de tamam diyorsunuz, ama onlar farklı türler.
Bu bir yırtıcılık ve insanlar yırtıcıdır.
Ama kendi türümüze de çok iyi davranmıyoruz.
Hayvan davranışları hakkında sadece bir tek şey biliyor gibi
gözüken insanlar, insan düşüncelerini ve davranışlarını diğer türlere
atfetmemek gerektiğini bilir.
Bence bu aptalca,
çünkü insan düşünce ve davranışlarını diğer türlere atfetmek,
neler yaptıkları ve nasıl düşündükleri hakkında akla ilk gelen en iyi tahmin,
çünkü beyinleri esasında bizimkiyle aynı.
Aynı yapıya sahipler.
Bizde mizacı ve motivasyonu yaratan aynı hormonlar
onların beyinlerinde de var.
Avlandıkları zaman aç olduklarını, dilleri dışardayken yorgun olduklarını
ve yavrularıyla oynadıklarında
neşeli ve mutlu davrandıklarını
söylemek bilimsel değil;
bir şeyler deneyimleyebilme ihtimalleri hakkında bir fikrimiz yok.
Bu bilimsel değil.
Bir muhabir bana şöyle demişti,
"Belki, ama diğer hayvanların düşünebildiklerini
ve hissedebildiklerini gerçekten nasıl biliyorsunuz?"
Kitabıma koyduğum yüzlerce
bilimsel referansı taramaya başladım
ve cevabın odanın içinde, yanımda olduğunu fark ettim.
Köpeğim halıdan kalkıp bana doğru geldiğinde --
kanepeye değil, bana doğru --
ve sırtüstü yatıp karnını açtığında,
şöyle düşünüyordu, "Karnımın okşanmasını istiyorum.
Carl'a gidebileceğimi biliyorum,
o ne istediğimi anlayacaktır.
Ona güvenebileceğimi biliyorum, çünkü aileyiz.
Bu işi yapacaktır ve kendimi iyi hissedeceğim."
(Gülüşmeler)
Düşündü ve hissetti,
gerçekten bundan daha karmaşık değil.
Ancak diğer hayvanları görürüz ve şöyle deriz, "Bak orkalar,
kurtlar, filler:
Onlar öyle görmüyor."
Bu uzun yüzgeçli erkek, L41.
38 yaşında.
Tam sağındaki dişi ise L22.
44 yaşında.
Birbirlerini onlarca yıldır tanıyorlar.
Birbirlerinin kim olduğunu biliyorlar.
Arkadaşlarını biliyorlar.
Rakiplerini biliyorlar.
Hayatları uğraşılarının seyrini takip eder.
Nerede olduklarını her zaman bilirler.
Bu Philo adında bir fil.
Genç bir erkekti.
Bu dört gün sonraki hâli.
İnsanlar sadece acı hissetmiyor, çok fazla da yaratıyorlar.
Dişlerini çıkarmak istiyoruz.
Neden ölmelerini bekleyemiyoruz?
Filler bir zamanlar Akdeniz kıyılarından
ta Ümit Burnu'na kadar olan alana dağılmışlardı.
1980'de Orta ve Doğu Afrika'da fil sürüleri için
geniş alanlar vardı.
Şimdiyse alanları küçük parçalara ayrılmış durumda.
Yok olmaya götürdüğümüz hayvanların coğrafyası işte bu;
kardeş bir cins, yeryüzündeki en muhteşem yaratık.
Elbette Amerika Birleşik Devletleri'nde yaban hayatına daha çok dikkat ediyoruz.
Yellowstone Millî Parkı'ndaki bütün kurtları öldürdük.
Aslında Kanada sınırının güneyinde de bütün kurtları öldürdük.
Ancak park içinde, park bekçileri bunu 1920'lerde yaptı
ve 60 sene sonra geri getirmek zorunda kaldılar,
çünkü geyik sayısı kontrol edilemez hale geldi.
Sonra insanlar geldi.
Binlerce insan kurtları görmeye geldi,
dünyadaki en kolayca görülebilir kurtları.
Oraya gittim ve bu inanılmaz kurt ailesini seyrettim.
Bir sürü, bir ailedir.
Üreyen yetişkinleri ve birkaç neslin gençleri var.
En ünlü, en sağlam sürüyü Yellowstone Millî Parkı'nda seyrettim.
Sonra sınırın biraz dışında gezindiklerinde,
içlerinden iki yetişkin öldürüldü,
anne dâhil,
ki bazen ona alfa dişi deriz.
Geri kalan aile hemen kardeş rekabetine girdi.
Kız kardeşler diğer kız kardeşleri attı.
Soldaki günlerce ailesine geri katılmaya çalıştı.
İzin vermediler, çünkü kıskanıyorlardı.
İki yeni erkekten çok fazla ilgi görüyordu
ve daha gelişmiş olandı.
Bu onlar için çok fazlaydı.
Sonuçta parkın dışında dolaştı ve vuruldu.
Alfa erkeği kendi ailesinden çıkmaya mahkûm oldu.
Kış yaklaşırken
bölgesini, avlanma desteğini,
aile üyelerini ve arkadaşlarını kaybetti.
Onlara çok fazla acı veriyoruz.
Neden bize zarar verdiklerinden daha fazla zarar vermedikleri bir sır.
Bu balina, arkadaşlarıyla öldürdükleri gri balinanın
parçalarını yemeyi yeni bitirmişti.
Teknedeki bu insanların korkmaları için bir neden yoktu.
Bu balina T20.
İki arkadaşıyla beraber bir foku daha yeni üç parçaya ayırmıştı.
Fokun ağırlığı teknedeki insanlar kadar vardı.
Korkacak bir şeyleri yoktu.
Onlar fokları yiyorlar.
Peki neden bizi yemiyorlar?
Küçük çocuklarımız yanlarındayken onlara nasıl güvenebiliyoruz?
Neden orkalar yoğun siste kaybolan araştırmacılara gelip,
sis dağılıncaya dek onlara millerce yol gösterdiler
ve araştırmacıların evi işte orada, kıyıdaydı?
Bu bir kereden fazla oldu.
Bahamalar'da Denise Herzing adında bir kadın var,
benekli yunusları araştırıyor ve onu tanıyorlar.
O onları çok iyi biliyor. Hepsini tanıyor.
Yunuslar onu biliyor. Araştırma teknesini tanıyor.
Çıkıp geldiğinde büyük, mutlu bir kavuşma anı.
Yalnız bir kere ortaya çıktığında teknenin yanına gelmek istemediler
ve bu gerçekten garipti.
Ne olduğunu anlayamadılar,
ta ki biri güverteye çıkıp
teknedeki birinin yatağında uyurken öldüğünü
anons edinceye dek.
Yunuslar insanlardan birinin kalbinin
durduğunu nasıl biliyorlardı?
Neden önemsiyorlar?
Bu neden onları korkuttu?
Bu gizemli canlılar, bizimle birlikte dünyada bulunan,
neredeyse kendilerini hiç düşünmediğimiz bütün canlıların
zihinlerinde neler olduğuna işaret ediyorlar.
Güney Afrika'da bir akvaryumda
Dolly adında şişe burunlu yavru bir yunus vardı.
Süt emiyordu ve bir gün bir bakıcı sigara molası verdi,
pencereden havuzlarına doğru bakıyordu, sigara içerek.
Dolly geldi ve ona baktı,
annesine geri gitti, bir, iki dakika süt emdi,
pencereye geri geldi
ve başını duman gibi sarmalayan bir süt bulutu bıraktı.
Bir şekilde, bu bebek şişe burunlu yunus
dumanı temsil etmesi için sütü kullanma fikrini bulmuştu.
İnsanlar bir şeyi temsil etmesi için bir diğerini kullanınca,
ona sanat denir.
(Gülüşmeler)
Bizi insan yapan şeyler,
bizi insan yaptığını düşündüğümüz şeyler değil.
Bizi insan yapan şey,
bizim zihinlerimizle onların zihinlerinin sahip olduğu bütün şeyler içinde,
en uçta olan olmamız.
Biz bu dünyada var olmuş olan
en merhametli, en vahşi,
en yaratıcı ve en yıkıcı hayvanız
ve biz bütün bunların birbirine geçmiş hepsiyiz.
Ancak bizi insan yapan şey sevgi değil.
Bize özel bir şey değil.
Eşlerini umursayanlar bir tek biz değiliz.
Çocuklarını umursayanlar bir tek biz değiliz.
Albatroslar birkaç hafta boyunca sık sık altı, bazen de on bin mil
onları bekleyen yavrularına bir besin,
büyük bir yemek ulaştırmak için uçar.
Dünyadaki okyanusların en uzak adalarında yaşarlar
ve işte böyle görünür.
Yaşamı bir nesilden diğerine geçirmek, var oluş zinciridir.
Eğer bu durursa, hepsi biter.
Eğer kutsal bir şey varsa, bu odur ve bu kutsal ilişkiye
plastik çöplerimiz girer.
Bütün bu kuşların içinde artık plastik var.
Bu altı aylık bir albatros, tüylenmeye hazır,
kırmızı sigara çakmaklarıyla dolarak öldü.
Dünyayla olması gereken
ilişkimiz bu değil.
Ancak kendimizi beyinlerimizle ifade eden bizler,
hiçbir zaman sonuçları düşünmüyoruz.
Dünyaya yeni bir insan getirdiğimizde,
bebeklerimizi diğer canlıların yanında karşılıyoruz.
Duvarlara hayvan resimleri çiziyoruz.
Cep telefonu çizmiyoruz.
İşteki odalarımızı çizmiyoruz.
Tek başımıza olmadığımızı onlara göstermek için hayvanları çiziyoruz.
Bize eşlik edenler var.
Her Nuh'un gemisi resmindeki kurtuluşa layık görülen
her bir hayvan, şimdi ölüm tehlikesi altında
ve onların tufanları ise biziz.
Bir soru ile başlamıştık:
Bizi seviyorlar mı?
Başka bir soru soracağız:
Yalnızca devam etmelerini umursamak adına
sahip olduğumuz şeyi kullanmaya muktedir miyiz?
Çok teşekkürler.
(Alkış)