E keni menduar ndonjëherë çfarë mendojnë dhe ndiejnë kafshët?
Le të fillojmë me një pyetje:
Më do vërtetë qeni im, apo do thjesht ushqim?
Është e lehtë të shohim që qeni ynë na do vërtet,
e lehtë ta shohësh, apo jo?,
ç’po ndodh në atë kokën e vogël.
Çfarë po ndodh?
Diçka po ndodh.
Por pse është pyetja “A na duan?”
Pse është gjithmonë për ne?
Pse jemi kaq narcisistë?
Unë gjeta një pyetje tjetër për t’i pyetur kafshët.
Kush jeni ju?
Mendja e njeriut ka kapacitete që ne priremi të mendojmë
që janë kapacitete ekskluzive të trurit të njeriut.
Por a është kjo e vërtetë?
Ç’bëjnë qëniet e tjera me trurin e tyre?
Çfarë mendojnë dhe ndiejnë?
A ka një mënyrë për t’a marrë vesh?
Unë mendoj që ka një mënyrë.
Mendoj që ka disa mënyra.
Mund të studiojmë evolucionin, mund të studiojmë trurin e tyre
dhe të shikojmë çfarë bëjnë.
Gjëja e parë për t’u mbajtur mend është: truri ynë është i trashëguar.
Neuronet e para erdhën nga kandilat e detit.
Kandilat sollën ekzistencën e kordatëve.
Kordatët e parë sollen kurrizorët e parë.
Kurrizorët e parë dolën nga deti,
dhe ja ku jemi ne.
E vërteta është që një neuron, një qelizë nervore, duket njësoj
si te aragosta, si te një zog, ashtu edhe te ti.
Çfarë na thotë kjo për trurin e aragostave?
Çfarë mund të themi për këtë?
Epo, siç duket, nëse i shkarkojmë shumë impulse
të vogla elektrike një aragoste
sa herë që përpiqet të dalë nga strofulla,
ajo do të zhvillojë ankth.
Nëse i japim aragostës të njëjtin ilaç
që përdoret për kurimin e ankthit te njerëzit,
ajo qetësohet, del nga strofulla dhe eksploron.
Si e tregojmë ne sa shumë na intereson ankthi i aragostave?
Kryesisht, i ziejmë.
(Të qeshura)
Oktapodët përdorin mjete, si shumica e majmunëve,
dhe njohin fytyrat e njerëzve.
Si e vlerësojmë ne inteligjencën e këtij jovertebrori?
Kryesisht, të zier.
Nëse një peshk kern (cernie) ndjek një peshk në një të çarë në korale,
ai ndonjëherë shkon aty ku e di që po fle ndonjë ngjalë
dhe i bën sinjal ngjalës “Më ndiq,”
dhe ngjala e kupton këtë sinjal.
Ngjala mund të shkojë në të çarën e koraleve dhe të kapi peshkun,
por peshku mundet edhe të largohet befas dhe të bjerë pre e peshkut kern.
Ky është një partneritet i lashtë, të cilin e kemi zbuluar vetëm së fundmi.
Si e vlerësojmë këtë partneritet të lashtë?
Kryesisht të skuqur.
Po shfaqet një model i rregullt, dhe tregon më shumë për ne
se ç’tregon për ata.
Vidrat e detit përdorin mjete
dhe marrin kohë nga çfarë po bëjnë
për t’u treguar të vegjëlve të tyre çfarë të bëjnë, pra japin mësim.
Shimpazetë nuk japin mësim.
Balenat vrasëse (orkat) japin mësim dhe ndajnë ushqimin me të tjerët.
Kur evolucioni bën diçka të re,
ai përdor fillimisht pjesët që ka në stok,
përpara se të krijojë një gërshetim të ri.
Dhe truri ynë ka ardhur në këtë formë
pas një lëvizjeje madhështore të kohës.
Nëse krahason trurin e njeriut me trurin e një shimpazeje,
do të shohësh që ne kemi thjesht një tru shumë të madh shimpazeje.
Për fat, i joni është më i madh, sepse ne jemi edhe shume të pasigurtë.
(Të qeshura)
Por, uh-oh, ja ku është një delfin.
Një tru më i madh me më shumë përdredhje.
Ndoshta po thoni "Ok, në rregull, shohim trurin,
por çfarë na thotë kjo për mendjet?"
Epo, mund t’a shohim punën e mendjes
në logjikën e veprimeve.
Pra, këta elefantët, mund ta shihni,
qartësisht po pushojnë.
Kanë gjetur një copë hije nën palma,
ku i lejnë të vegjlit të flenë, ndërkohë
që vetë bëjnë një sy gjumë por mbeten vigjilentë.
Per ne ka kuptim te plotë kjo foto
ashtu siç ka kuptim per ta ajo çfarë po bëjnë,
sepse nën të njëjtin diell, në të njëjtat fusha,
duke dëgjuar të njëjtat ulërima të të njëjtat rreziqeve,
ata u bënë ata që janë, dhe ne u bëmë këta që jemi.
Ne kemi qenë fqinj për shumë gjatë.
Asnjë nuk do të mendonte se këta elefantë janë të relaksuar.
Ata janë qartësisht të shqetësuar për dicka.
Për çfarë janë të shqetësuar?
Me sa duket, nëse regjistroni dhe luani zërat e turistëve
nga një altoparlant i fshehur në shkurre,
elefantët do e injorojnë, sepse turistët nuk i ngacmojnë kurrë elefantët.
Por nëse regjistroni zërat e barinjve që mbajnë shtiza
dhe lëndojnë shpesh elefantët në konfrontime te vrimat e ujit,
elefantët do të grumbullohen dhe largohen me vrap nga altoparlanti i fshehur.
Elefantët jo vetëm që e dinë që ka njerëz,
por dallojnë edhe llojet e tyre,
dhe dinë që disa janë OK, e disa janë të rrezikshëm.
Ata na kanë vëzhguar më gjatë se ç’i kemi vëzhguar ne.
Ata na njohin më mirë se ç’i njohim ne.
Ne kemi të njëjtat nevoja thelbësore:
të kujdesemi për të vegjlit, të gjejmë ushqim, të përpiqemi të mbahemi gjallë.
Qofshim të pajisur për ecje në kodrat e Afrikës,
ose për zhytje nën det, në thelb, jemi të njëjtë.
Nën lëkurë, jemi të afërm.
Elefanti ka të njëjtin skelet,
orka ka të njëjtin skelet,
sikurse edhe ne.
Ne kuptojmë kur nevojitet ndihma.
Shohim kuriozitet tek të vegjlit.
Shohim lidhjet e forta në marrëdhëniet familjare.
Njohim afeksionin.
Dashuria është dashuri.
Pastaj pyesim: "A janë të ndërgjegjshëm?"
Kur bëni anestezi, ju bëheni të pavetëdijshëm,
që do të thotë që ju nuk keni asnjë ndjesi.
Ndërgjegja është thjesht ajo që ndihet si diçka.
Nëse shihni, nëse dëgjoni, nëse ndjeni, nëse jeni të vetëdijshëm,
ju jeni koshientë, dhe ata janë koshientë.
Disa thonë “Epo, ka disa gjëra
që i bëjnë njerëzit njerëz,
dhe një nga këto është empatia.”
Empatia është aftësia e mendjes që të përputhë emocionet me ato të shokëve.
Është diçka shumë e dobishme.
Nëse shokët tuaj fillojnë të lëvizin shpejt,
ju mendoni që duhet të nguteni.
Tani jemi të gjithë me nxitim.
Forma më e vjetër e empatisë është frika ngjitëse.
Nëse shokët tuaj papritur tremben e fluturojnë,
nuk do funksiononte shumë mirë për ju
që të pyesnit veten “pse ikën të gjithë.”
(Të qeshura)
Empatia është e vjetër, por empatia, si cdo gjë tjetër në jetë,
ka disa shkallë dhe zhvillime.
Ekziston empatia bazë: ju jeni të trishtuar, unë mërzitem.
Unë ju shoh të lumtur, lumturohem me ju.
Pastaj është ajo që e quaj 'keqardhje,'
pak më e largët:
"Më vjen keq për humbjen e gjyshes.
Nuk ndiej të njëjtën dhimbje, por e kuptoj;
E di ç’po kalon dhe shqetësohem."
Dhe nëse motivohemi të veprojmë mbi keqardhjen,
këtë e quaj ‘dhembshuri.’
Shumë larg nga të qënurit gjëja që na bën njerëzorë,
empatia njerëzore është edhe shumë larg përsosmërisë.
Ne grumbullojmë krijesa të ndjeshme, i vrasim dhe i hamë.
Tani, ndoshta thoni “OK, por ato janë specie të tjera.
Kjo është thjesht gjueti, dhe njerëzit janë grabitqarë.”
Por ne as llojin tonë nuk e trajtojmë mirë.
Personat që duket se dinë vetëm një gjë në lidhje me sjelljen e kafshëve, dinë që
mendimet dhe emocionet njerëzore nuk duhet
t’i atribuohen specieve të tjera.
Epo, unë mendoj se kjo është qesharake,
sepse atribuimi i mendimeve dhe emocioneve tona specieve të tjera,
është hamendësimi më i mirë që kemi për çfarë ata bëjnë dhe si ndihen,
sepse truri i tyre është në thelb i njëjtë me tonin.
Ato kanë të njëjtat struktura.
Të njëjtat hormone që krijojnë humorin dhe motivimin te ne,
janë edhe në trurin e tyre.
Nuk është shkencore të themi që janë të uritur kur po gjuajnë
apo që janë të lodhur kur u varen gjuhët,
dhe pastaj, kur luajnë me të vegjlit
dhe sillen të gëzuar e të lumtur, të themi që nuk kemi asnjë ide
nëse mund të përjetojnë vërtetë dicka.
Kjo nuk është shkencore.
Pra Ok, një gazetar më tha, “Ndoshta, por si e di ti vërtet
që kafshët e tjera mund të mendojnë dhe ndiejnë?”
Dhe fillova të kërkoja nëpër qindra
referencat shkencore që kisha në librin tim dhe kuptova që
përgjigjja ishte në dhomë me mua.
Kur qeni im lëviz nga qilimi dhe afrohet drejt meje
- jo drejt kolltukut, drejt meje-
dhe rrotullohet me kurriz dhe ekspozon barkun, ajo ka menduar,
"Do të më pëlqente të ma fërkonin barkun.
E di që mund të shkoj tek Karli,
ai do t’a kuptojë çfarë po i kërkoj.
E di që mund t'i besoj, sepse jemi familje.
Ai do t’a kryeje punën, dhe mua do të më pëlqejë."
(Të qeshura)
Ajo ka menduar, dhe ka ndjerë,
dhe vërtetë që nuk është më e komplikuar se kaq.
Por ne shohim kafshët dhe themi,
"Oh shiko, balena vrasëse, ujqër, elefantë:
ata nuk e shohin kështu.”
Ai mashkulli i gjatë është L41.
Ai është 38 vjeç.
Femra në krahun e tij të majtë është L22.
Ajo është 44 vjeç.
Ata njihen prej dekadash.
E dinë ekzaktësisht kush janë.
E dinë kë kanë shokë.
E dinë kush janë armiqtë.
Jeta e tyre ndjek harkun e një karriere.
E dinë ku janë gjatë gjithë kohës.
Ky është një elefant i quajtur Fajlo.
Ai ishte një mashkull i ri.
Këtu është ai katër ditë më vonë.
Njerëzit jo vetëm që ndiejnë dhimbje, por edhe e shkaktojnë shumë.
Ne duam të gdhendim dhëmbët e tyre.
Pse s’mund të presim që të vdesin?
Elefantët dikur shtriheshin nga brigjet e Mesdheut
deri në Kepin e Shpresës së Mirë.
Në 1980, kishte shtrirje të gjerë të elefantëve
në Afrikën Qendrore dhe Lindore.
Tani shtrirja e tyre është zvogëluar në copëza të vogla.
Kjo është gjeografia e një kafshe
që po e cojmë drejt zhdukjes, një krijese si ne,
krijesës më të madhërishme të tokës.
Sigurisht ne përkujdesemi më shumë për gjallesat e egra në Shtetet e Bashkuara.
Në Parkun Kombëtar Yellowstone, ne vramë çdo ujk.
Në fakt, vramë të gjithë ujqit në jug të kufirit Kanadez.
Rojet e parkut e bënë këtë në vitet 1920
dhe 60 vite më vonë, iu desh t’i sillnin prapë,
sepse popullsia e drerëve doli jashtë kontrollit.
Pas kësaj, erdhën njerëzit.
Njerëzit erdhën me mijëra që të shihnin
ujqërit më lehtësisht të dukshëm në botë. Edhe unë shkova dhe pashë
një familje fantastike ujqërish. Një turmë është një familje.
Kishte disa të rritur dhe disa gjenerata të vegjlish.
Pashë turmën më të famshme, më të qëndrueshme
në Parkun Kombëtar Yellowstone.
Dhe pastaj, teksa bridhnin pak jashtë kufirit,
dy nga të rriturit u vranë, duke përfshirë mamanë,
të cilën shpesh e quajmë femra alfa.
Pjesa tjetër e familjes u përfshi menjëherë nga rivaliteti.
Motrat përzunë motrat e tjera.
Ajo majtas u përpoq për ditë me rradhë t’i ribashkohej familjes.
Ato nuk e lejuan sepse ishin xheloze.
Ajo po merrte shumë vëmendje nga dy meshkuj të rinj,
dhe ishte më e zhvilluara.
Kaq ishte mjaftueshëm për to.
Ajo përfundoi duke bredhur jashtë parkut dhe u qëllua me armë.
Mashkullin alfa gjithashtu e përzuri familja e vetë.
Ndërsa dimri afronte,
ai humbi territorin, suportin në gjueti,
pjesëtarët e familjes dhe partneren e tij.
Ne u shkaktojmë kaq shumë dhimbje.
Misteri është pse nuk na lëndojnë më shumë se c’bëjnë aktualisht?
Kjo balenë sapo kishte mbaruar së ngrëni
pjesë të një balene gri me partnerin e saj që e vrau balenën.
Këta njerëz në varkë nuk kishin asnjë arsye për t’u frikësuar.
Kjo balenë është T20.
Ai sapo kishte shqyer një fokë në tre copa me dy partnerët e tij.
Foka peshonte pak a shumë sa të gjithë njerëzit në varkë.
Ata nuk kishin asgjë për t’u frikësuar.
Ato hanë foka. Pse nuk na hanë ne?
Pse mund t’i besojmë atyre rreth të vegjëlve tanë?
Pse janë kthyer balenat vrasëse te hulumtuesit e humbur
në mjegullën e trashë dhe i kanë udhëhequr për milje
derisa mjegulla është larguar
dhe shtëpia e hulumtuesve ka qënë në breg?
Dhe kjo ka ndodhur më shumë se një herë.
Në Bahamas, është një grua e quajtur Denise Herzing.
Ajo studion delfinët, dhe ata e njohin atë.
Ajo i njeh shumë mirë. I njeh kush janë të gjithë. Ata e njohin.
Njohin varkën e hulumtimeve.
Kur vjen ajo, është një ribashkim shumë i lumtur.
Vetëm se, një herë, ata nuk donin t’i afroheshin varkës.
Ishte e çuditshme.
Asnjë nuk po kuptonte ç’po ndodhte
derisa dikush erdhi në bord dhe lajmëroi që një nga pjesëtarët e ekuipazhit
kishte vdekur në gjumë në dhomën e tij.
Si mund ta dinin delfinët
që një nga zemrat njerëzore
sapo kishte ndaluar?
Pse do i interesonte?
Dhe pse do i frikësonte?
Këto situata misterioze janë dëshmi
e gjërave që u kalojnë ndër mend mendjeve që janë në Tokë me ne,
që ne nuk i konsiderojmë pothuajse asnjëherë.
Në një akuarium në Afrikën e Jugut ishte një delfin i vogël hundë-shishe
e quajtur Dolly. Ajo ishte me qumësht gjiri.
Një ditë një kujdestar po bënte një pushim cigareje,
dhe duke tymosur, po shikonte drejt dritares së pishinës.
Dolly erdhi dhe e pa, u kthye te e ëma,
piu qumësht për pak minuta, u kthye te dritarja
dhe lëshoi një re qumështi që e rrethoi kokën e saj si tym.
Në një farë mënyre, ky delfin hundë-shishe
mori idenë të përdorte qumështin
për të përfaqësuar tymin.
Kur njerëzit përdorin dicka
për të përfaqësuar dicka tjetër, ne e quajmë art.
(Të qeshura)
Gjërat që na bëjnë njerëz nuk janë gjërat
që ne mendojmë se na bëjnë njerëz.
Çfarë na bën njerëz është që,
nga gjithë këto gjëra që mendjet tona e mendjet e tyre mbajnë,
ne jemi më ekstremët.
Ne jemi kafsha më e dhembsur,
më e dhunshme, më kreative dhe më shkatërrimtare
që ka qenë ndonjëherë në këtë planet,
dhe ne jemi të gjitha këto gjëra të përziera bashkë.
Por dashuria nuk është ajo që na bën njerëzorë.
Ajo nuk është e veçanta jonë.
Ne nuk jemi të vetmit që kujdesemi për shokët tanë.
Nuk jemi as të vetmit që kujdesemi për të vegjlit tanë.
Albatrosët fluturojnë periodikisht 10, ndonjëherë 15 mijë kilometra
përgjatë disa javëve që t’i japin një vakt, një vakt të madh,
zogut të tyre që i pret. Ato strehohen në ishujt më të veçuar në oqeanet e botës,
dhe ja si duket.
Kalimi i jetës nga një gjeneratë në tjetrën
është zixhiri i të qenurit.
Nëse kjo ndalon, çdo gjë zhduket.
Nëse ka ndonjë gjë të shenjtë, është kjo. Dhe në këtë marrëdhënie të shenjtë
futen mbetjet tona plastike.
Tani të gjithë këta zogj kanë plastikë brenda.
Ky është një albatros 6 muajsh
gati për të fluturuar -- vdiq, i mbushur me çakmakë të kuq.
Kjo nuk është marrëdhënia që supozohet të kemi
me pjesën tjetër të botës.
Por ne, që jemi vetëemëruar si funksion i trurit tonë,
nuk mendojmë kurrë për pasojat.
Kur ne mirëpresim jetë të re njerëzore në botë,
i mirëpresim bebet në shoqërinë e krijesave të tjera.
Ne i pikturojmë muret me kafshë.
Nuk pikturojmë celulare.
Nuk pikturojmë zyra. Ne pikturojmë kafshë,
që t’i tregojmë që nuk jemi vetëm. Që kemi shoqëri.
Të gjitha kafshët në pikturat e varkës së Noas,
të konsideruara të denja për t’u shpëtuar, janë në rrezik për jetën tani,
dhe përmbytja e tyre jemi ne.
Pra ne e nisëm me një pyetje: A na duan? Do të bëjmë një pyetje tjetër.
A jemi të aftë të përdorim çfarë kemi, që të na interesojë mjaftueshëm
thjesht sa për t’i lënë
të vazhdojnë të na duan?
Ju falemnderit shumë.
(Duartrokitje)