Sau đây là một sự thật đáng giật mình:
45 năm sau khi ra mắt máy rút tiền tự động,
và các máy bán hàng tự động trả tiền,
số lượng giao dịch viên ngân hàng tại Mỹ
đã tăng xấp xỉ gấp đôi,
từ khoảng 1/4 triệu lên đến 1/2 triệu.
1/4 triệu năm 1970 lên khoảng 1/2 triệu ngày nay,
với 100.000 nhân viên tăng thêm kể từ năm 2000.
Những sự thật này, được đưa ra trong một cuốn sách
bởi nhà kinh tế học James Bessen thuộc Đại học Boston,
đã làm dấy một câu hỏi đầy hấp dẫn:
Những giao dịch viên đó đang làm gì,
và tại sao sự tự động hóa vẫn chưa thay thế công việc của họ?
Nếu bạn nghĩ về điều này,
nhiều sáng kiến vĩ đại trong 200 năm qua
đều được thiết kế để thay thế sức lao động của con người.
Máy kéo được phát triển
để dùng sức mạnh kĩ thuật thay thế cho sự lao lực của con người.
Dây chuyền lắp ráp được tạo ra
để bù đăp cho sự lắp ráp không đồng nhất của bàn tay con người với
sự đồng bộ hóa của máy móc.
Máy tính được lập trình để loại bỏ
những tính toán hay bị lỗi bởi cách vận hành của bộ não
bằng những phép tính số hoàn hảo.
Và những kiến tạo này đều đạt thành công.
Chúng ta không còn phải đào mương bằng tay,
rèn mài công cụ từ kim loại thô
hay phải làm kế toán thủ công.
Tuy nhiên, tỷ lệ lao động trưởng thành trên thị trường ở Mỹ
lại cao hơn trong năm 2016
so với 125 năm về trước, năm 1890,
và nó dần tăng lên hầu như mỗi thập kỷ
trong vòng 125 năm qua.
Điều này gợi lên một nghịch lý.
Máy móc dần làm công việc thay cho chúng ta.
Vậy tại sao điều này không khiến kĩ năng lao động trở nên thừa thãi và lạc hậu?
Tại sao ta còn quá nhiều việc làm vậy?
(cười)
Tối nay tôi sẽ cố gắng trả lời câu hỏi này,
và theo đó, tôi tiết lộ nó có ý nghĩa gì đối với tương lai của công ăn việc làm
và những thử thách mà sự tự động hóa đặt và không đặt ra
cho xã hội của chúng ta.
Tại sao ta có quá nhiều công việc?
Có hai nguyên tắc kinh tế học cơ bản cần được nhắc đến.
Một là liên quan tới trí tuệ con người
và sự sáng tạo.
Điều thứ hai thì dành cho lòng ham muốn vô tận của con người
hay sự tham lam, cho gọn.
Tôi sẽ gọi điều đầu tiên là nguyên tắc vòng O,
và nó xác định kiểu công việc ta làm.
Điều thứ 2 thì là nguyên tắc-không bao giờ-đủ,
và nó xác định có bao nhiêu công việc đang tồn tại.
Hãy bắt đầu với vòng O.
ATMs, những máy rút tiền tự động,
có 2 ảnh hưởng đối kháng đến nghề giao dịch viên ngân hàng.
Khá dĩ nhiên, chúng thay thế nhiều phân đoạn giao dịch.
Số lượng giao dịch viên mỗi chi nhánh giảm đến 1/3.
Nhưng các ngân hàng mau thấy rằng việc mở chi nhánh mới sẽ rẻ hơn,
và số lượng các chi nhánh tăng khoảng 40%
trong cùng thời kì đó.
Kết quả mang lại là nhiều chi nhánh và nhiều giao dịch viên hơn.
Nhưng họ lại đang làm công việc khác.
Như thường lệ, công việc xử lý tiền thủ công giảm đi,
họ không giống như thợ đếm tiền nữa,
mà đúng hơn là nhân viên bán hàng,
cải thiện mối quan hệ với khách hàng,
giải quyết các vấn đề
và giới thiệu những sản phẩm mới như thẻ tín dụng, khoản vay và đầu tư:
giao dịch viên ngày càng làm công việc đòi hỏi tri thức hơn.
Có một nguyên tắc chung ở đây.
Hầu hết công việc mà ta làm
đòi hỏi sự đa kĩ năng,
với bộ não và cơ bắp,
chuyên môn kỹ thuật và sự thông thạo chuyên sâu,
hay mồ hôi và cảm hứng theo lời nói của Thomas Edison.
Nói chung, tự động hóa vài thành phần của công việc
không khiến những phần khác trở nên dư thừa.
Thực chất, nó khiển chúng quan trọng hơn.
Làm tăng giá trị kinh tế những việc đó.
Để tôi đưa ra một ví dụ thực tế.
Năm 1986, tàu con thoi Challenger
đã phát nổ và rơi trở lại Trái Đất
chưa đầy hai phút sau khi cất cánh.
Nguyên nhân vụ nổ, khi được tìm ra,
là do một vòng O cao su rẻ tiền trong phần tên lửa trợ phóng
đã đóng băng trên bệ phóng vào buổi tối hôm trước
và thất bại nặng nề chỉ vừa sau khi cất cánh.
Trong thương vụ nhiều tỉ đô này
chiếc vòng O cao su đơn giản đó
lại tạo ra sự khác biệt giữa một nhiệm vụ thành công
và một cái chết cay đắng của 7 phi hành gia.
Một ẩn dụ khéo léo cho việc thiết lập thảm hại này
là sự sản xuất vận hành vòng O,
đặt tên bới nhà kinh tế ở Harvard Michael Kremer
sau thảm họa Challenger.
Khái niệm này xem xét công việc
như một loạt các bước lồng vào nhau,
liên kết trong một chuỗi.
Mỗi một liên kết phải chắc chắn để cho nhiệm vụ được thành công.
Nếu bất kỳ thứ gì hỏng,
thì nhiệm vụ, hay sản phẩm hay dịch vụ,
sẽ đều đi tới thất bại.
Chính tình huống không may này để lại một bài học đầy tích cực,
cụ thể là sự gia cố
trong độ tin cậy của bất kì một liên kết trong chuỗi
đề làm tăng giá trị của việc cải thiện các liên kết khác.
Thật sự, nếu hầu hết các liên kết đều mỏng manh,
việc cái liên kết của bạn không đáng tin cậy
là không quan trọng.
Dù gì đi nữa cái khác cũng sẽ bị hỏng.
Nhưng nếu những liên kết khác trở nên bền bỉ và kiên cố,
tầm quan trọng của cái liên kết bạn có trở nên cần thiết hơn.
Trong giới hạn đó, mọi thứ đều phụ thuộc vào nó.
Lý do vòng O cần thiết đến tàu con thoi Challlenger
là bới vì mọi thứ khác đều hoạt động hoàn hảo.
Nếu Challenger mà ở trong thời đại
của Microsoft Windows 2000 --
(Cười)
Độ tin cậy của vòng O sẽ không gây trở ngại gì
bởi vì hệ thống cũng sẽ bị tê liệt thôi.
(Cười)
Và đây là điều bao quát hơn.
Trong nhiều công việc, ta chính là những vòng O.
Ờ thì các ATM có thể làm nhiệm vụ xử lý tiền mặt
nhanh hơn và tốt hơn giao dịch viên,
nhưng điều này không khiến họ ăn không ngồi rồi.
Nó gia tăng tầm quan trọng về kĩ năng giải quyết vấn đề của họ
và mối quan hệ họ có với khách hàng.
Nguyên tắc tương tự cũng hiện rõ khi ta xây một tòa nhà,
khi ta chẩn đoán và chăm sóc bệnh nhân,
hay khi ta đứng dạy
cho một lớp đầy học sinh phổ thông.
Vì các công cụ ngày được tiến bộ hóa,
công nghệ cũng dần khai thác lợi thế của ta
và củng cố tầm quan trọng của trình độ chuyên môn,
sự đánh giá và tính sáng tạo
Và đó dẫn đến nguyên tắc thứ 2:
không bao giờ là đủ.
Bạn có thể nghĩ, OK, vòng O, biết rồi,
rằng công việc mà con người làm là quan trọng.
Chúng không xong với máy móc, nhưng chúng vẫn cần được làm.
Nhưng điều này không nói lên được là sẽ có bao nhiêu công việc.
Chẳng phái nó khá hiển nhiên
rằng mỗi lần chúng ta tiến bộ đủ trong việc nào đó,
chúng ta đơn giản tự khiến mình thừa thải đi?
Năm 1900, 40% tổng việc làm ở Mỹ
là ở các nông trại.
Ngày nay, chỉ còn ít hơn 2%.
Tại sao ngày nay lại có ít nông dân như thế?
Đương nhiêu không vì ta ăn ít đi rồi.
(Cười)
Một thế kỷ phát triển trong sản xuất nông nghiệp
tức là bây giờ, vài triệu nông dân
có thể nuôi một nước có 320 triệu dân.
Thật là một tiến độ tuyệt vời,
nhưng nó cũng có nghĩa là chỉ còn vài việc 'vòng O' trong trồng trọt.
Dĩ nhiên, công nghệ có thể khai trừ công việc.
Trồng trọt chỉ là một ví dụ.
Có rất nhiều ngành khác như thế.
Nhưng những gì đúng về một sản phẩm, dịch vụ hay nền công nghiệp
chưa bao giờ đúng với nền kinh tế nói chung.
Nhiều ngành công nghiệp mà chúng ta chuyên về --
sức khỏe và y tế,
tài chính và bảo hiểm,
điện tử và máy tính --
thì be bé hoặc hầu như không tồn tại vào thế kỷ trước.
Nhiều sản phẩm mà ta chi nhiều tiền cho --
máy điều hòa, xe thể thao đa dụng,
máy tính và thiết bị di động --
thì là đắt muốn cắt cổ,
hay lại chưa được phát minh ra.
Vì sự tự động hóa tăng thời gian cho ta, nó cũng nới giãn giới hạn cúa sự khả thi
ta phát minh ra sản phẩm mới, ý tưởng mới, dịch vụ mới
mà chiếm sự chú ý,
ngốn toàn thời gian của ta
và kích thích nhu cầu tiêu thụ.
Có thể một vài điều này là vô bổ --
cường lực yoga, du lịch mạo hiểm,
Pokémon GO--
và tôi khá đồng ý với bạn.
Nhưng người ta lại mê chúng, và họ làm cật lực cho chúng.
Một người lao động trung bình năm 2015
muốn đạt được một cuộc sống tiêu chuẩn như năm 1915
thì chỉ cần làm việc 17 tuần một năm,
1/3 toàn thời gian.
Nhưng hầu hết họ không chọn điều này.
Họ sẵn sàng làm việc vất vả
để gặt hái thành quả công nghệ có sẵn dành cho họ.
Sự dồi dào về vật chất chưa bào giờ triệt bỏ sự nhận thức về thiếu thốn cả.
Trong quan niệm trong nhà kinh tế Thorstein Veblen,
sự phát minh là mẹ đẻ của sự cần thiết.
Bây giờ...
Nếu bạn thừa nhận 2 nguyên tắc này,
nguyên tắc vòng O và nguyên tắc không bao giờ thấy đủ,
thì là bạn đồng ý với tôi.
Công việc vẫn tồn tại.
Vậy nó có nghĩa là ta không cần lo lắng?
Tự động hóa, việc làm, robot và công việc --
liệu chúng sẽ tự tuần hoàn?
Không.
Đó không phải là tranh luận của tôi.
Tự động hóa tạo ra sự giàu có
bằng cách cho ta làm nhiều trong quãng thời gian ngắn.
Không có luật kinh tế nào
nói là ta sẽ sử dụng của cải một cách đúng đắn,
và chính đó là điều cần lo ngại hơn.
Hãy xét 2 nước sau,
Na-uy và Ả Rập Xê-út.
Đều giàu có về dầu mỏ,
giống như tiền mà phun tự do từ lòng đất vậy.
(Cười)
Nhưng họ đã chưa sử dụng nó sao cho cân bằng trong việc phát triển sự phồn thịnh
của con người.
Na-uy là một nước dân chủ thịnh vượng.
Nhìn chung, công dân nước này cân bằng giữa công việc và giải trí.
Nó thường đứng từ nhất đến tư
trong bảng xếp hạng về chỉ số hạnh phúc của từng quốc gia.
Ả rập Xê-út là một nước quân chủ chuyên chế
nơi nhiều công dân thiếu đi sự phát triển cá nhân.
Nó thường xếp thứ 35 trên bản đồ hạnh phúc,
là thấp cho một quốc gia giàu có rồi.
Chỉ bằng việc so sánh này,
nước Mỹ thường xếp thứ 12 hay 13.
Sự khác biệt giữa 2 nước này
không phải là sự giàu có
cũng không phải công nghệ.
Mà là cách thức tổ chức.
Na-uy đã đầu tư xây dựng một xã hội
đầy cơ hội và sự lưu động kinh tế.
Ả Rập Xê-út thì nâng cao mức sống
khi chèn ép những nỗ lực của người dân.
2 đất nước, đều giàu có,
nhưng không phát triển như nhau.
Điều này dẫn đến thử thách mà ta đối mặt hôm nay,
thử thách mà sự tự động hóa đắt ra.
Nó không về việc rằng ta đang thất nghiệp.
Nước Mỹ đã có thêm 14 triệu việc làm
kể từ khi lũng đoạn kinh tế năm 2008.
Mà thách thức ở đây là nhiều công việc ấy
lại không phải là việc tốt,
và nhiều công dân lại không thể đáp ứng cho những việc tốt
mà đang được hình thành.
Tăng trưởng việc làm ở Mỹ và ở các nước phát triển
trông như một thanh tạ
với trọng lượng tăng dần ở cả 2 đầu.
Mặt khác,
bạn có giáo dục cao, lương cao
như bác sỹ và y tá, lập trình viên và kỹ sư,
các quản lý tiếp thị và bán hàng.
Những nghề này đề tăng cao từng ngày.
Tương tự, tăng trưởng việc làm cũng nhanh trong nhiều nghề cấp dưới,
giáo dục và kĩ năng thấp như phục vụ ăn uống,
lao công, bảo vệ,
hỗ trợ sức khỏe tại nhà.
Đồng thời, việc làm đang co lại
cho bậc cấp độ trung học, lương tầm trung, tiểu tư sản,
như công nhân sản xuất và vị trí vận hành,
công việc văn phòng và vị trí bán hàng.
Những lí do đằng sau sự phân bố này
thì không phải là bí ẩn.
Nhiều nghành nghề với kĩ năng trung bình
sử dụng các luật và thủ tục dễ hiểu
mà có thể được mã hóa trong phần mềm
và thực thi bằng máy tính.
Thử thách mà hiện tượng này tạo ra,
gọi là sự phân cực việc làm,
tức là loại trừ cấp bậc trong thang kinh tế,
bó hẹp tầng lớp tiểu tư sản
và có thể tạo ra một xã hội phân tầng hơn.
Ở 1 mặt, một nhóm các chuyên gia có lương cao, giáo dục cao
làm công việc thú vị,
Mặt khác, số lượng lớn các công dân có lương thấp thì
có trách nhiệm chính là đáp ứng sự thoải mái và sức khỏe cho giới nhà giàu.
Đó không phải là tầm nhìn của tôi về sự tiến bộ,
và tôi nghi ngờ nó là của bạn.
Nhưng sau đây là 1 vài tin tốt.
Ta đã đối mặt nhiều sự chuyển dịch kinh tế quan trọng trong quá khứ,
và ta đã vượt qua chúng thành công.
Vào cuối thể kỉ 19 và đầu thế kỉ 20,
khi tự động hóa đang loại trừ số lượng lớn việc làm nông nghiệp --
bạn có nhớ máy kéo kia không?
vùng nông trại đã đối mặt với rủi ro thất nghiệp hàng loạt,
một thế hệ trẻ không cần phải ở trên nông trại nữa
nhưng họ lại chưa chuẩn bị cho công nghiệp.
Đối mặt thử thách này,
họ đã đánh một bước tiến
bằng việc đòi hỏi toàn bộ thế hệ trẻ
ở lại trường và tiếp tục học
đến tuổi 16 trưởng thành.
Đây được gọi là bước chuyển trung học,
và nó là một điều đắt giá để làm.
Họ không chỉ phải đầu tư vào trường học,
mà những đứa trẻ cũng không thể làm việc.
Mà nó còn trở thành một trong những đầu tư sáng suốt nhất
mà nước Mỹ quyết định trong thế kỷ 20.
Nó cho ta một lực lượng lao động có kĩ năng, linh hoạt
và năng suất nhất trên thế giới.
Để thấy rằng việc này tốt ra sao, hãy hình dung ta đem lao động năm 1899
và mang họ đến hiện tại.
Cho dù họ có sức khỏe và nhân phẩm tốt,
nhiều người sẽ thiếu kĩ năng đọc viết và tính toán cơ bản
để làm tất cả trừ các việc tầm thường.
Đa số họ sẽ bị thất nghiệp.
Qua ví dụ này, cách thức tổ chức của ta là quan trọng hơn cả,
đặc biệt đối với trường học,
trong việc cho phép ta gặt hái
sự thành công về công nghệ.
Thật ngu ngốc khi nói rằng không có gì phải lo lắng hết.
Rõ ràng ta có thể mắc sai lầm.
Nếu Mỹ đã không đầu tư vào trường học và kĩ năng
một thế kỷ trước với sự dịch chuyển trung học,
ta đã trở thành một xã hội ít thịnh vượng,
ít năng động và ít hạnh phúc nhiều lần rồi.
Nhưng cũng ngu ngốc khi nói rằng số phận ta là được xắp đặt.
Điều đó không phải do máy móc.
Cũng chẳng phải thị trường.
Nó được quyết định bởi ta và các tổ chức của ta.
Tôi bắt đầu bài nói này với một nghịch lý.
Máy móc ngày càng làm việc thay ta.
Và tại sao nó không làm ta hay các kĩ năng
mà ta có trở nên dư thừa?
Chẳng phải con đường tới khung cảnh địa ngục kinh tế và xã hội
được lót gạch bởi các phát minh sao?
Lịch sử cứ luôn gợi ý câu trả lời cho mâu thuẫn ấy.
Phần đầu câu trả lời là công nghệ nâng cao trình độ chúng ta,
tăng sự quan trọng, giá trị kèm theo
cho chuyên môn, óc phán đoán và sự sáng tạo của ta.
Đó chính là vòng O.
Phần 2 là tài phát minh vô tận
và sự khát khao vô hạn --
hay chúng ta không bao giờ thấy đủ cả.
Và luôn luôn có công việc mới để ta làm.
Điều chỉnh với tốc độ công nghệ thay đổi
tạo ra những thử thách thực tế,
mà rõ nhất qua sự phân hóa thị trường lao động,
và mối đe dọa nó gây nên cho tính biến động kinh tế.
Phản ứng là thử thách này thì không mang tính tự động.
Nó không miễn phí.
Nó không dễ dàng.
Nhưng nó linh hoạt.
Và đây là một vài tin tốt.
Bởi vì ta có tính sản xuất hiệu quả cao,
nên ta giàu có.
Tất nhiên ta có đủ khả năng để đầu tư cho mình và con cái
như Mỹ đã làm một trăm năm trước vậy.
Thực vậy, điều đó là bắt buộc.
Bây giờ, có lẽ bạn đang nghĩ,
Giáo sư Autor đã kể một câu chuyện cảm động
về 1 quá khứ xa xôi,
quá khứ gần,
có thể hiện tại, nhưng cũng không phải tương lai.
Bởi vì ai ai cũng biết rằng thời điểm này là khác biệt.
Phải không? Thời điểm này có khác không?
Tất nhiên là vậy rồi.
Mỗi thời điểm là khác nhau.
Trong vô vàn sự kiện xuyên suốt 200 năm qua,
các học giả và nhà hoạt động xã hội đã đưa ra cảnh báo
rằng ta đang cạn kiệt việc làm và tự khiến mình lỗi thời:
ví dụ, những người bảo thủ ở đầu thế kỷ 19;
Bộ trưởng Lao động Mỹ James Davis
vào giữa thời 1920s;
Nhà kinh tế từng đạt giải Nobel Wassily Leontief vào 1982;
và tất nhiên, nhiều học giả,
các chuyên gia, kỹ sư công nghệ
và nhân vật truyền thông ngày nay.
Những dự báo này khiến tôi trông nhiêu kiêu ngạo vậy.
Những nhà tiên tri tự xưng này phán rằng,
"Nếu tôi không thể nghĩ về những gì con người sẽ làm trong tương lai,
thì bạn, tôi và các con chúng ta
cũng sẽ không lo về nó thôi."
Tôi không có can đảm
để đặt cược lại trí tuệ của con người.
Nè, tôi không thể nói bạn là ta sẽ đang làm gì trong
một trăm năm tới.
Và tương lai không dựa trên trí tưởng tượng của tôi.
Nếu tôi là một nông dân ở Iowa vào năm 1900,
và một nhà kinh tế từ thế kỷ 21 hạ cánh xuống đồng của tôi
và nói, "Này, đoán xem, Nông dân Autor,
hàng trăm năm tới,
việc làm nông nghiệp sẽ giảm từ 40% trên tổng số công việc
xuống 2%
đơn giản là do sự gia tăng năng suất.
Chú nghĩ 38% người lao động kia sẽ làm gì?"
Tôi sẽ không nói rằng, "Ồ, tụi tui xoắn theo thôi.
Tui tụi sẽ nào là phát triển ứng dụng, nghiên cứu phóng xạ,
hướng dẫn yoga, Bitmoji."
(Cười)
Tôi sẽ không biết gì hết đâu.
Nhưng tôi hy vọng tôi sẽ có sự sáng suốt để nói rằng,
"Chà, giảm 95% việc làm nông nghiệp
mà không bị thiếu thốn lương thực.
Đó là sự phát triển tuyệt vời.
Tôi hy vọng rằng nhân loại tìm được những việc đáng để làm
với tất cả sự thành công đó."
Và nhìn chung, tôi tự tin là ta đã và đang rồi.
Cảm ơn các bạn rất nhiều.
(Vỗ tay)