Khả năng tạo ra và giữ vững tăng trưởng kinh tế
là thách thức tiêu biểu trong thời đại ngày nay.
Tất nhiên là còn có những thách thức khác --
y tế, bệnh dịch,
các vấn đề về môi trường,
và cả tệ nạn khủng bố cực đoan.
Tuy nhiên,
vấn đề tăng trưởng kinh tế còn có thể giải quyết được tới một mức độ nào đó,
trong khi những vấn đề còn lại rất khó giải quyết.
Quan trọng hơn cả,
trừ phi và cho đến khi chúng ta giải quyết được vấn đề tăng trưởng kinh tế
và tạo ra kinh tế phát triển bền vững và lâu dài,
chúng ta sẽ không thể bắt tay giải quyết
những thách thức khó khăn đang tiếp tục ảnh hưởng sâu sắc tới thế giới ngày nay,
cho dù đó là y tế, giáo dục hay phát triển kinh tế.
Câu hỏi cốt lõi là:
Làm thế nào để tạo ra tăng trưởng kinh tế
ở những nền kinh tế tiến bộ và đã phát triển như Mỹ hay khắp châu Âu
vào thời điểm họ còn phải nỗ lực rất nhiều
để tạo ra tăng trưởng sau thảm hoạ suy thoái kinh tế?
Họ tiếp tục không phát triển với hiệu quả tối ưu
và dần mất đi 3 yếu tố thúc đẩy tăng trưởng kinh tế:
nguồn vốn, nhân công và năng suất.
Đặc biệt,
những quốc gia đã phát triển này vẫn tiếp tục nợ nần và thâm hụt ngân sách,
chất lượng và số lượng lao động ngày càng giảm đi
còn năng suất thì dậm chân tại chỗ.
Cùng lúc đó,
làm thế nào để tạo ra tăng trưởng kinh tế ở những nền kinh tế đang phát triển,
nơi 90% dân số thế giới đang sinh sống
và trung bình, có 70% dân số dưới 25 tuổi?
Ở các quốc gia này,
tăng trưởng kinh tế cần đạt ít nhất 7% một năm
để giảm đói nghèo
và nhân đôi thu nhập bình quân đầu người trong vòng một thế hệ.
Mặc dù vậy ngày nay,
những nền kinh tế đang phát triển lớn nhất --
những nước với ít nhất 50 triệu người --
vẫn gặp nhiều khi khăn để vươn tới mức 7% kỳ diệu đó.
Tệ hơn là các nước như Ấn Độ, Nga, Nam Phi, Brazil và cả Trung Quốc
đều đang phát triển dưới mức 7% đó
và thậm chí, trong một số trường hợp, còn giảm phát.
Tăng trưởng kinh tế rất quan trọng.
Với kinh tế phát triển,
các quốc gia có thể liên tục cải thiện không ngừng
sự di động trong xã hội, cơ hội và điều kiện sống.
Nếu không có tăng trưởng, các nước sẽ suy yếu đi,
không chỉ trong số liệu thống kê kinh tế
mà còn cả về ý nghĩa của cuộc sống và cách sống.
Tăng trưởng kinh tế cực kì quan trọng đối với mỗi cá nhân.
Nếu tăng trưởng chậm lại,
sự đe doạ tới tiến bộ của nhân loại
và nguy cơ bất ổn chính trị và xã hội sẽ gia tăng,
và xã hội sẽ trở nên mù mờ, thô tục và hẹp hòi hơn.
Bối cảnh kinh tế cũng quan trọng.
Và các nền kinh tế đang phát triển
không cần tăng trưởng cùng tốc độ với các nước đã phát triển.
Tôi biết rằng một số bạn trong khán phòng
có thể nghĩ đây là một đề xuất đầy rủi ro.
Có một số người ở đây
sẽ thay đổi suy nghĩ và cảm thấy thất vọng
bởi những gì đang xảy ra trên thế giới
và cho rằng những việc đó là do tăng trưởng kinh tế.
Bạn lo lắng về sự quá tải của dân số thế giới
Và khi nhìn vào thống kê và dự đoán của Liên Hợp Quốc gần đây
rằng dân số thế giới sẽ là 11 tỉ người
trước khi chạm mức cao nhất vào năm 2100,
bạn lo lắng về hậu quả của việc đó đối với tài nguyên thiên nhiên --
đất canh tác, nước uống, năng lượng và khoáng sản.
Bạn cũng lo lắng về sự tàn phá đối với môi trường
Và bạn lo lắng về con người,
với hiện thân là các tập đoàn đa quốc gia,
đã trở nên tham lam và đồi bại đến mức nào.
Nhưng tôi ở đây ngày hôm nay để nói với các bạn rằng
tăng trưởng kinh tế đã luôn là nền móng cho những thay đổi trong chất lượng sống
của hàng triệu người trên khắp thế giới.
Và quan trọng hơn cả,
không chỉ duy nhất tăng trưởng kinh tế đã được thúc đẩy bởi chủ nghĩa tư bản.
Khái niệm chủ nghĩa tư bản, nói đơn giản,
chỉ những yếu tố trong sản xuất
như thương mại và công nghiệp, nguồn vốn và nhân công,
được quản lý bởi khu vực tư nhân mà không phải chính phủ.
Điều rất quan trọng ở đây đó là chúng ta hiểu được căn bản rằng
các phân tích đánh giá không nên chỉ dành cho tăng trưởng kinh tế nói riêng
mà cho toàn bộ chủ nghĩa tư bản nói chung.
Và để tạo ra kinh tế phát triển lâu dài,
chúng ta phải xây dựng một lập trường kinh tế tiến bộ hơn.
Để có tăng trưởng kinh tế chúng ta cần chủ nghĩa tư bản,
nhưng hệ thống này cần hoạt động hiệu quả.
Như tôi vừa đề cập ở trên,
cốt lõi của hệ thống tư bản được định nghĩa bởi khu vực tư nhân.
Và kể cả điều sau đây cũng là một sự phân chia quá đơn giản.
Chủ nghĩa tư bản: tốt; Không phải chủ nghĩa tư bản: xấu.
Trong khi thực tế là, chủ nghĩa tư bản có nhiều khía cạnh.
Và chúng ta có những nước như Trung Quốc theo chế độ tư bản nhà nước
và những nước khác như Mỹ theo chế độ tư bản thị trường.
Những nỗ lực của chúng ta trong việc đánh giá hệ thống tư bản,
đã quá tập trung vào phân tích các quốc gia
không theo chế độ tư bản thị trường như Trung Quốc,
Tuy vậy, có một lý do và lo lắng chính đáng
cho việc chúng ta nên tập trung sự chú ý vào những hình thức tư bản thuần tuý,
đặc biệt là chế độ tư bản đại diện bởi Mỹ.
Điều này rất quan trọng
vì hình thức tư bản này
càng ngày càng bị chỉ trích
là đang tiếp tay cho tham nhũng
và tệ hơn,
làm gia tăng bất bình đẳng thu nhập trong xã hội --
nghĩa là thiểu số đang chiếm lợi ích từ đa số.
Hai câu hỏi cực kỳ quan trọng chúng ta cần trả lời
đó là cần chấn chỉnh hệ thống tư bản như thế nào
để nó có thể giúp tạo ra tăng trưởng kinh tế
nhưng đồng thời cũng có thể giải quyết những tệ nạn xã hội?
Để nghĩ ra mô hình đó, chúng ta phải tự hỏi bản thân mình,
chủ nghĩa tư bản ngày nay hoạt động như thế nào?
Nói rất đơn giản,
chủ nghĩa tư bản đặt nền tảng trên cơ cấu tối đa hóa lợi ích cá nhân --
một cá nhân chỉ làm những việc mang lợi ích cho bản thân.
Và chỉ sau khi họ tối đa hoá lợi ích của bản thân
thì mới quyết định
nên hỗ trợ những thành phần khác trong xã hội.
Tất nhiên, trong hệ thống này chính phủ có đánh thuế
và họ sử dụng một phần doanh thu để gây quỹ cho các chương trình xã hội
không chỉ với vai trò ban hành luật lệ
mà còn với vai trò phân phối lợi ích trong xã hội
Nhưng dù vậy,
cơ cấu này --
cơ cấu gồm 2 giai đoạn này --
là nền tảng cho chúng ta bắt đầu
nghĩ về cách cải thiện mô hình tư bản.
Tôi xin đưa ra quan điểm rằng thách thức này có 2 mặt.
Đầu tiên,
chúng ta có thể rút ra từ các chính sách cánh phải
những gì mang lợi ích tới quá trình cải tiến mô hình tư bản của chúng ta.
Đặc biệt,
những chính sách cánh phải
có xu hướng thiên về những thứ như chu cấp có điều kiện,
được trả và thưởng cho ai làm những việc
được coi là giúp cải thiện tăng trưởng kinh tế.
Ví dụ,
khi đưa con trẻ tới trường học,
bố mẹ có thể kiếm được tiền,
hay khi mang con đi tiêm chủng,
bố mẹ có thể được trả tiền.
Không liên quan tới cuộc tranh luận về
liệu chúng ta có nên trả tiền để thúc đẩy mọi người
làm những việc họ nghĩ họ nên làm dù thế nào đi chăng nữa,
thực tế là việc trả tiền để thúc đẩy họ làm những việc đó
đã thu được một số kết quả khả quan
ở những nơi như Mexico,
Brazil,
và cả những chương trình thử nghiệm ở New York
Tuy nhiên cũng có những lợi ích
và thay đổi quan trọng đang được thực hiện trong những chính sách cánh trái.
Những ý kiến cho rằng chính phủ nên giữ vai trò và trách nghiệm lớn hơn
để vai trò của chính phủ không bị bó hẹp
và rằng chính phủ nên làm nhiều hơn là chỉ phân phối
những yếu tố sản xuất
đã trở nên phổ biến với thành công của Trung Quốc.
Nhưng chúng ta cũng bắt đầu tranh luận
về việc vai trò của khu vực tư nhân
nên rời khỏi mục tiêu thu lợi nhuận
và tiến tới việc tổ chức các chương trình vì lợi ích của xã hội.
Những thứ như các chương trình trách nghiệm xã hội của doanh nghiệp,
dù quy mô còn nhỏ,
đang là những bước đi đúng hướng.
Tất nhiên, những chính sách cánh trái có xu hướng làm mờ đi ranh giới
giữa chính phủ, các tổ chức phi chính phủ, và khu vực tư nhân
Hai ví dụ tiêu biểu đó là nước Mỹ vào thế kỷ 19,
khi các dự án cơ sở hạ tầng
là sự hợp tác giữa khu vực nhà nước và khu vực tư nhân.
Gần đây hơn, tất nhiên,
sự xuất hiện của Internet đã chứng minh cho cả thế giới thấy
rằng tư nhân và nhà nước có thể làm việc cùng nhau vì một xã hội tốt đẹp hơn.
Lời nhắn nhủ của tôi tới các bạn là:
Chúng ta không thể giải quyết
những thách thức đối với tăng trưởng kinh tế thế giới
bằng những suy nghĩ bảo thủ và tư tưởng vô giá trị.
Để tạo ra tăng trưởng kinh tế bền vững và lâu dài
và giải quyết các vấn đề và tệ nạn xã hội vẫn đang làm cả thế giới phải đau đầu,
chúng ta phải suy nghĩ thoáng hơn
để tìm ra những giải pháp hiệu quả.
Cuối cùng,
chúng ta phải nhận ra rằng những tư tưởng lạc hậu chính là kẻ thù của tăng trưởng.
Cảm ơn các bạn.
(Vỗ tay)
Bruno Giussani: Tôi có một vài câu hỏi, Dambisa,
vì ai đó có thể phản ứng với câu kết của bạn
rằng tăng trưởng cũng là một tư tưởng lạc hậu
và còn có thể là tư tưởng lạc hậu phổ biến hiện nay.
Bạn sẽ nói gì với những phản ứng như vậy?
DM: Tôi nghĩ rằng điều này hoàn toàn có căn cứ,
và tôi nghĩ rằng chúng ta đã bàn luận về vấn đề này.
Hiện tại có rất nhiều nghiên cứu về mức độ hạnh phúc
và những chỉ số khác để đo sự thành công của mỗi người
và những tiến bộ trong điều kiện sống.
Và bởi vậy tôi nghĩ rằng chúng ta cần tiếp thu
những phát kiến có thể cải thiện điều kiện sống cho mọi người
và tiếp tục xoá đói giảm nghèo trên khắp thế giới.
BG: Vậy cơ bản là bạn đang đề xuất khôi phục tăng trưởng,
nhưng cách duy nhất để điều đó xảy ra
mà không vượt quá sức chịu đựng của trái đất
và đưa chúng ta đi một chặng đường dài,
là tách biệt tăng trưởng kinh tế
với việc sử dụng tài nguyên.
Bạn nghĩ chuyện đó có thể xảy ra không?
DM: Tôi nghĩ mình lạc quan hơn
về khả năng và trí sáng tạo của con người.
Tôi nghĩ rằng nếu chúng ta bắt đầu tự hạn chế
việc sử dụng những tài nguyên có hạn, hiếm có và dần cạn kiệt
mà chúng ta biết từ bây giờ,
chúng ta có thể nhìn nhận tiêu cực và lo lắng về thế giới ngày nay.
Tuy nhiên, chúng ta đã nghe từ tổ chức Câu Lạc Bộ Rome
về những đánh giá rằng tài nguyên trên thế giới sẽ dần cạn kiệt
và đó là những điều không còn bàn cãi được nữa.
Nhưng tôi nghĩ, với trí sáng tạo chúng ta đã có thể khử muối cho nước biển
và có thể tái đầu tư vào năng lượng
để thu được những thành quả tốt hơn.
Theo cách nghĩ đó,
tôi cảm thấy lạc quan hơn nhiều về khả năng của con người.
BG: Điều làm tôi ngạc nhiên trong đề xuất của bạn
về khôi phục tăng trưởng
và đi theo một chiều hướng mới
đó là hình như bạn đang đề xuất chấn chỉnh chủ nghĩa tư bản
bằng cách khuyến khích nó nhiều hơn --
gắn cho những hành vi sáng suốt một cái giá tiền để khích lệ chúng
hay cải thiện vai trò của doanh nghiệp trong những vấn đề xã hội.
Đó có phải ý kiến của bạn không?
DM: Ý của tôi là chúng ta nên suy nghĩ thoáng hơn.
Tôi thực sự nghĩ rằng
những mô hình phát triển kinh tế truyền thống
không hoạt động hiệu quả như chúng ta mong muốn.
Và tôi nghĩ rằng không phải ngẫu nhiên
mà nền kinh tế lớn nhất trên thế giới hiện nay là Mỹ,
lấy dân chủ,
tự do dân chủ làm lập trường chính trị cốt lõi
và có thị trường tự do định hướng tư bản chủ nghĩa --
tới mức lấy nó làm lập trường kinh tế.
Nền kinh tế lớn thứ hai là Trung Quốc.
Nước này không ưu tiên dân chủ
và theo chế độ tư bản nhà nước, một mô hình hoàn toàn khác.
Hai quốc gia này, với mô hình chính trị
và mô hình kinh tế hoàn toàn khác nhau,
lại có chỉ số bất bình đẳng trong xã hội
được đo bởi Hệ số Gini bằng nhau.
Tôi nghĩ đó là những cuộc tranh luận cần thiết,
vì vẫn chưa chắc chắn
chúng ta sẽ sử dụng mô hình nào,
và tôi nghĩ rằng chúng ta cần bàn luận
và khiêm tốn hơn về những gì chúng ta biết những gì chúng ta không biết
BG: Một câu hỏi cuối cùng. Hội thảo COP21 đang diễn ra tại Paris.
Nếu bạn có thể gửi một dòng tweet
tới các vị lãnh đạo chính phủ và các lãnh đạo đại diện ở đó,
bạn sẽ nói gì?
DM: Một lần nữa, tôi sẽ nhấn mạnh việc suy nghĩ thoáng hơn.
Như ông đã biết,
những khúc mắc xoay quanh vấn đề môi trường
đã được thảo luận rất nhiều lần --
tại Copenhagen, tại Stockholm năm 72 --
và chúng ta vẫn tiếp tục bàn bạc về những vấn đề đó
một phần vì chúng ta không đạt được một thoả thuận cơ bản nào,
và thực chất có một sự chia rẽ
giữa quan điểm và mong muốn của các nước đã phát triển
và những mong muốn của các nước đang phát triển.
Các quốc gia đang phát triển cần tiếp tục tạo ra tăng trưởng kinh tế
để xoá bỏ những bất an về chính trị ở những nước đó.
Các quốc gia đã phát triển nhận ra rằng
họ có một trách nghiệm thực sự quan trọng
không chỉ trong việc kiểm soát lượng khí CO2 thải ra
và những huỷ hoại mà họ gây ra cho thế giới,
mà còn tiên phong trong nghiên cứu và phát triển.
Và bởi vậy họ cũng <come to the table>
Nhưng về cơ bản, không thể có trường hợp
chúng ta bắt đầu áp đặt những chính sách đối với những thị trường đang phát triển
mà không để các nước đã phát triển
tự kiểm điểm những việc họ đang làm
đối với nguồn cung và nhu cầu trong thị trường của nước họ.
BG: Dambisa, cảm ơn bạn đã đến với TED. DM: Cảm ơn rất nhiều.
(Vỗ tay)