Umiejętność tworzenia i utrzymania wzrostu ekonomicznego
jest głównym wyzwaniem naszych czasów.
Oczywiście są i inne wyzwania
- opieka zdrowotna, pandemie i obciążenia chorobowe,
środowisko naturalne
i oczywiście radykalny terroryzm.
Jednakże
solidne rozwiązanie problemu wzrostu gospodarczego
bardzo pomoże w rozwiązaniu
wszystkich innych problemów.
Co ważniejsze,
dopóki nie poradzimy sobie z ekonomią
i nie stworzymy stałego, długoterminowego wzrostu,
nie da się zabrać za problemy pozornie nierozwiązywalne,
które przenikają nasz świat,
czy to za opiekę zdrowotną, edukację czy rozwój ekonomiczny.
Fundamentalne pytanie brzmi:
jak stworzyć wzrost ekonomiczny
w rozwiniętych gospodarkach USA i państw Europy
w chwili, gdy nadal zmagają się
z osiągnięciem wzrostu po kryzysie finansowym?
Nadal nie wyszły na prostą.
Widać spadek głównych czynników każdego rozwoju gospodarczego:
kapitału, pracy i wydajności.
W szczególności
rozwinięte gospodarki zmagają się z długami i deficytami,
spadkiem zarówno jakości, jak i ilości dostępnej pracy,
a także zamieraniem wydajności.
W podobnym duchu:
jak stworzyć wzrost ekonomiczny rynków wschodzących,
w których żyje 90% populacji naszego globu,
gdzie średnio 70% ludzi ma mniej niż dwadzieścia pięć lat?
Te kraje koniecznie potrzebują
rocznego wzrostu gospodarki przynajmniej o siedem procent,
żeby choć trochę zawalczyć z biedą
i podwoić dochód na mieszkańca w czasie jednego pokolenia.
Mimo to dzisiaj
największe gospodarki rozwijające się
- kraje mające co najmniej 50 milionów mieszkańców -
mają problemy z osiągnięciem tych magicznych siedmiu procent.
Co gorsza,
kraje takie jak Indie, Rosja, RPA, Brazylia, a nawet Chiny
spadają poniżej siedmiu procent,
a w niektórych przypadkach panuje regres.
Wzrost ekonomiczny ma znaczenie.
Za jego pomocą
kraje i społeczeństwa wchodzą w pomyślny cykl
awansu społecznego, możliwości i poprawy standardów życia.
Bez wzrostu kraje kurczą się i zanikają
nie tylko w annałach statystyki,
ale także w znaczeniu życia i sposobie jego przeżywania.
Wzrost ekonomiczny ma duże znaczenie dla jednostek.
Jeśli wartości ubywa,
ryzyko dla rozwoju społecznego
oraz ryzyko niestabilności społecznej i politycznej rośnie,
a społeczeństwa stają się ciemne, małe i szorstkie.
Kontekst ma znaczenie.
Rynki krajów wschodzących
nie muszą rosnąć tak samo, jak kraje rozwinięte.
Wiem, że niektórzy z was uznają to za ryzykowną propozycję.
Są tutaj ludzie,
którzy rozejrzą się wokół i będą bardzo rozczarowani
wydarzeniami na świecie
i przypiszą je wszystkie wzrostowi gospodarczemu.
Boicie się, że Ziemia się przeludni.
Patrzycie na badania i statystyki ONZ,
według których na Ziemi będzie 11 miliardów ludzi,
zanim wzrost ustanie w 2100 roku,
martwicie się jego wpływem na zasoby naturalne,
grunty orne, wodą pitną, energię i minerały.
Martwicie się także degradacją środowiska.
Martwicie się, że człowiek
pod postacią korporacyjnego globalisty
stał się chciwy i skorumpowany.
Jestem tutaj, by powiedzieć wam, że wzrost gospodarczy
jest podstawą zmian poziomu życia
milionów ludzi na całej Ziemi.
Co ważniejsze,
nie chodzi tylko o wzrost ekonomiczny, napędzany przez kapitalizm.
Definicja kapitalizmu jest prosta
- czynniki produkcji,
takie jak handel, przemysł, kapitał i siła robocza,
pozostają w rękach nie państwa, ale sektora prywatnego.
Trzeba zrozumieć,
że krytyka nie dotyczy samego wzrostu gospodarczego,
ale tego, co się stało z kapitalizmem.
Aby stworzyć długotrwały wzrost gospodarczy,
trzeba realizować go przez lepszą postawę ekonomiczną.
Wzrost ekonomiczny potrzebuje kapitalizmu,
ale musi on działać poprawnie.
Tak, jak powiedziałam przed chwilą,
główną część systemu kapitalistycznego wyznaczają podmioty prywatne.
To jednak bardzo uproszczona dychotomia.
Kapitalizm dobry, nie-kapitalizm zły.
W praktyce
kapitalizm to raczej spektrum.
Mamy kraje takie jak Chiny,
w których praktykuje się kapitalizm państwowy,
a także takie jak USA,
gdzie mamy kapitalizm rynkowy.
Nasze wysiłki związane z krytykowaniem kapitalizmu
skupiają się jednak raczej na państwach pokroju Chin,
które w rzeczywistości nie są tak rażąco kapitalistyczne.
Jest jednak realny powód oraz prawdziwy problem,
który powinien zwrócić naszą uwagę na czystsze formy kapitalizmu,
zwłaszcza te w USA.
To jest bardzo ważne,
ponieważ ten typ kapitalizmu
coraz częściej spotyka się z krytyką
za sprzyjanie korupcji
i, co jeszcze gorsze,
za wzmaganie nierówność płac,
czyli że nieliczni wykorzystują wielu.
Dwa naprawdę ważne pytania, które musimy zadać, brzmią:
"Jak naprawić kapitalizm,
żeby wspierał tworzenie wzrostu gospodarczego,
ale równocześnie przyczyniał się do rozwiązania bolączek społecznych?".
Żeby móc tak ująć pytanie, trzeba się dziś zastanowić,
w jaki sposób działa kapitalizm.
Bardzo upraszczając,
kapitalizm opiera się na jednostkowej maksymalizacji użyteczności.
Samolubne jednostki realizują własne cele.
Dopiero gdy zmaksymalizują użyteczność,
zaczynają przypisywać wagę
wspieraniu innych umów społecznych.
Oczywiście w tym systemie rząd pobiera podatki
i wykorzystuje część przychodów na finansowanie programów społecznych,
gdyż rolą rządu jest nie tylko regulacja,
ale także rozdział dóbr społecznych.
Niemniej jednak
te ramy
- te dwuetapowe ramy -
są podstawą, od której trzeba zacząć
rozważania o ulepszeniu modelu kapitalistycznego.
Sądzę, że są dwie strony tego wyzwania.
Po pierwsze,
możemy oprzeć się na prawicowych regulacjach,
żeby zobaczyć, co może może się przydać
w rozważaniach o ulepszeniu modelu kapitalistycznego.
W szczególności
prawicowe regulacje
mają tendencję skupiania się na rzeczach takich jak transfery warunkowe,
gdzie płacimy i nagradzamy ludzi za robienie rzeczy,
które według nas mogą przyczynić się do rozwoju gospodarczego.
Na przykład
za wysyłanie dzieci do szkoły
można rodzicom płacić.
Za robienie szczepień ochronnych
można im płacić.
Niezależnie od debaty
dotyczącej tego, czy należy płacić
za zwykłe spełnianie obowiązków,
wynagrodzenie za działanie
faktycznie przyniosło pozytywne rezultaty
w krajach takich jak Meksyk,
Brazylia,
a także pilotażowo w Nowym Jorku.
Zalety oraz znaczące zmiany
widać też w regulacjach lewicowych.
Argumenty, że rząd powinien rozszerzyć swoją rolę i odpowiedzialność,
która nie powinna być tak wąsko zdefiniowana,
i że rząd powinien więcej zajmować się
rozdzielnictwem czynników produkcji,
stały się powszechne w związku z sukcesem Chin.
Zaczęły się też debaty o tym,
jak odsunąć sektor prywatny
od kierowania się wyłącznie zyskiem
i bardziej zaangażować w realizację programów społecznych.
Korporacyjne programy odpowiedzialności społecznej,
choć mają niewielką skalę,
idą w tym kierunku.
Oczywiście lewicowe regulacje mają także tendencję do zacierania granic
między rządem, NGO i sektorem prywatnym.
Dwa dobre przykłady tego rozwiązania pochodzą z USA w XIX wieku,
gdy rozwój infrastruktury
oparto głównie na partnerstwie publiczno-prywatnym.
Ostatnio, oczywiście,
pojawienie się internetu także udowodniło światu,
że oba sektory mogą działać razem na rzecz dobra całego społeczeństwa.
Mój główny przekaz do was brzmi:
nie można kontynuować prób
rozwiązania problemu światowego rozwoju gospodarczego
przez dogmatyzm i niepotrzebną ideologię.
Aby stworzyć stały, długofalowy wzrost ekonomiczny
oraz rozwiązać problemy
i bolączki społeczne, z którymi świat się dziś zmaga,
musimy w szerszy sposób myśleć o tym,
co zadziała.
Ostatecznie
musimy uznać, że ideologia jest wrogiem wzrostu.
Dziękuję.
(Brawa)
Bruno Giussani: Chciałbym zadać ci kilka pytań, Dambiso.
Ktoś może odpowiedzieć na twoją prelekcję,
że wzrost to także ideologia,
prawdopodobnie dzisiaj dominująca.
Co byś komuś takiemu odpowiedziała?
DM: Sądzę, że to całkowicie uzasadnione,
już mieliśmy taką dyskusję.
Wiele pracy poświęca się szczęściu
i innym miarom używanym do badania sukcesu ludzi
i wzrostu standardów życiowych.
Sądzę, że trzeba być otwartym na to,
co może przynieść wzrost standardów życia
i co będzie zmniejszało biedę na świecie.
BG: Zasadniczo więc namawiasz do uzdrowienia wzrostu,
jednak jedyny możliwy sposób,
żeby bez narażania wydajności Ziemi
wyruszyć w tę długą podróż,
to oddzielenie wzrostu gospodarczego
od wykorzystywania zasobów naturalnych.
Czy tak będzie?
DM: Wydaje mi się, że patrzę z optymizmem na zdolności i pomysły ludzi.
Jeśli zaczniemy się ograniczać,
wykorzystując skąpe, ograniczone i wyczerpujące się zasoby,
o których dzisiaj wiemy,
wpadniemy w pesymizm i obawy
co do stanu świata.
Widzieliśmy jednak Klub Rzymski,
widzieliśmy poprzednie teorie,
że światu skończą się zasoby,
i nie stwierdzę, że to obawy bezpodstawne,
ale dzięki pomysłowości być może zobaczymy odsalanie,
reinwestujemy w energetykę,
żeby uzyskać lepsze wyniki.
W tym sensie
optymistycznie patrzę na ludzkie możliwości.
BG: Coś uderza mnie
w twoich propozycjach dotyczących rehabilitacji wzrostu
i pójścia w innym kierunku.
W pewnym sensie sugerujesz naprawę kapitalizmu większym kapitalizmem,
nalepienie dla zachęty metki z ceną na dobrym zachowaniu
lub zwiększenie roli biznesu w sprawach społecznych.
Czy to właśnie sugerujesz?
DM: Sugeruję, że musimy być otwarci.
Zdecydowanie uważam,
że tradycyjne modele wzrostu gospodarczego
nie działają tak, jak byśmy chcieli.
Chyba nieprzypadkowo
największa gospodarka świata, USA,
ma demokrację.
Liberalna demokracja jest rdzeniem jej polityki,
ma wolnorynkowy kapitalizm
- na tyle, na ile jest wolny -
opiera ekonomię na takim kapitalizmie.
Drugą największą gospodarką są Chiny,
gdzie demokracja nie jest priorytetem,
gdzie jest kapitalizm państwowy, czyli zupełnie inny model.
Te dwa kraje mają różne modele polityczne
i kompletnie różne modele ekonomiczne,
a mimo to mają taki sam wskaźnik nierówności dochodów
mierzony w indeksie Giniego.
Sądzę, że trzeba o tym dyskutować,
bo nie jest wcale oczywiste,
który model należy przyjąć.
Trzeba o tym dużo więcej dyskutować,
mieć znacznie więcej pokory co do tego, co wiemy, a czego nie.
BG: Ostatnie pytanie. COP21 ma teraz miejsce w Paryżu.
Gdybyś mogła wysłać tweeta
do wszystkich głów państw i delegacji,
co byś powiedziała?
DM: Jak mówiłam, pisałabym o otwartości.
Jak wiecie,
zagadnienia i aspekty ekologiczne
były już wiele razy na porządku dziennym.
Kopenhaga, rok 1972 w Sztokholmie
- wciąż do tego wracamy,
częściowo dlatego, że nie ma zasadniczej zgody.
Właściwie panuje schizma
między tym, w co wierzą i czego chcą kraje rozwinięte,
a tym, czego chcą rynki wschodzące.
Rynki wschodzące chcą dalszego wzrostu gospodarczego,
żeby znieść niepewność polityczną.
Kraje rozwinięte uważają,
że ponoszą prawdziwą, ważną odpowiedzialność
nie tylko za zarządzanie emisją dwutlenku węgla
oraz za degradację, którą częściowo powodują,
ale także za badania i rozwój.
Też muszą wziąć w tym udział.
Ale nie może powstać sytuacja,
w której rynkom wschodzącym zaczniemy narzucać rozwiązania,
bez tego, żeby kraje rozwinięte
wzięły się ostro
za własną podaż i popyt.
BG: Dambisa, dziękuję za przybycie. DM: Bardzo dziękuję.
(Brawa)