Jestem urbanistą, projektantem miast,
byłym orędownikiem sztuk,
wykwalifikowanym architektem i historykiem sztuki.
Nie chcę dziś mówić o designie, ale o Ameryce
i o tym, że ona może być prężniejsza ekonomicznie,
zdrowsza i bardziej przyjazna środowisku.
Wiem, że TED jest globalnym forum ale posłużę się przykładem USA,
bo bywało w przeszłości, choć nie wszędzie,
że amerykańskie wzorce przyjmowano i naśladowano,
z lepszym lub gorszym skutkiem, w wielu miejscach na świecie.
Naszym najgorszym pomysłem
był rozrost przedmieść,
naśladowany obecnie w wielu miejscach.
Przez rozrost przedmieść rozumiem reorganizację krajobrazu
na potrzeby ruchu kołowego.
Samochody były kiedyś symbolem wolności,
a dziś to buchające spalinami,
pożerające czas i zagrażające życiu protezy,
których większość Amerykanów potrzebuje do codziennego funkcjonowania.
Istnieje jednak alternatywa.
Podobno pół świata mieszka teraz w miastach.
Mieszkańcy wielu miast w USA
są uzależnieni od samochodu.
Pracuję nad tym, żeby nasze miasta stały się przyjaźniejsze dla pieszych.
Argumenty architekta nie są równie przekonujące,
co argumenty ekonomistów,
epidemiologów i obrońców środowiska.
Dziś zamierzam pokrótce przedstawić te trzy aspekty.
Kiedy dorastałem w latach 70., przeciętna amerykańska rodzina
wydawała 1/10 dochodów na transport.
Od tego czasu ilość dróg się podwoiła
i obecnie wydajemy 1/5 dochodów na transport.
Rodziny z klasy robotniczej w USA,
czyli te o rocznych dochodach rzędu 20 do 50 tys. dolarów,
wydają teraz więcej na transport niż na mieszkanie,
co wynika z fenomenu "im dalej, tym taniej”,
gdzie ludzie kupują domy coraz dalej
od centrum miasta i od miejsc pracy.
W efekcie tracą potem dwie, trzy, cztery godziny dziennie na dojazdy.
Takie dzielnice, na przykład w Dolinie Kalifornijskiej,
nie ucierpiały po pęknięciu bańki rynku nieruchomości i wzroście cen paliw,
lecz zostały zdziesiątkowane.
To właśnie te w polowie opustoszałe dzielnice, które widzicie dzisiaj.
Wyobraźcie sobie, że inwestujecie cały majątek w kredyt,
a wartość domu spada i do tego trzeba wydawać dwa razy więcej na dojazdy.
Wiemy, jaki wpływ miało to na społeczeństwo
i ile dodatkowej pracy kosztuje nas utrzymanie samochodów.
A jeśli miasto decyduje ustanowić inne priorytety?
Chyba najlepszym przykładem z Ameryki
jest miasto Portland w stanie Oregon.
W latach 70. Portland podjęło wiele decyzji,
które wyróżniły je od większości miast w USA.
Podczas gdy w większości miast
rozrastały się identyczne przedmieścia,
Portland postawiło granice dla rozwoju miasta.
Gdy większość miast poszerzała ulice,
usuwając miejsca do parkowania i drzewa żeby zwiększyć przepustowość,
oni wdrażali program zwężania ulic.
Gdy większość miast inwestowała
w kolejne drogi i autostrady,
oni inwestowali w rozwój ścieżek rowerowych i chodników.
Wydali 60 milionów dolarów na udogodnienia dla rowerów,
co może wydawać się dużo, ale wydane w ciągu 30 lat,
to jedynie 2 miliony rocznie.
To ledwie połowa kosztów jednego bezkolizyjnego skrzyżowania,
które miasto zdecydowało się przebudować.
To odmieniło sposób życia mieszkańców Portland,
a wskaźnik przejechanych dziennie mil na osobę, od rekordowego w 1996 roku,
ciągle spada i teraz jeżdżą o 20% mniej niż reszta kraju.
Przeciętny mieszkaniec Portland przejeżdża dziennie 4 mile mniej
i trwa to 11 minut krócej, niż wcześniej.
Ekonomista Joe Cortright obliczył, że zsumowanie tych 4 mil
i 11 minut równa się 3,5% dochodu osiągniętego w regionie.
Jeśli nie wydają tyle na dojazdy,
a 85% wydatków na transport nie trafia do lokalnej gospodarki,
więc jeśli nie na dojazdy, na co je wydają?
Portland słynie z największej ilości
samochodów z bagażnikiem dachowym na osobę,
niezależnych księgarni na osobę,
klubów ze striptizem na osobę.
Choć są to przejaskrawione przykłady, to mieszkańcy Portland
wydają więcej na rekreację niż reszta USA.
Mieszkańcy Oregonu wydają więcej na alkohol niż mieszkańcy innych stanów,
co może być różnie oceniane,
ale można się cieszyć, że rzadziej wsiadają za kółko.
(Śmiech)
Większość pieniędzy wydają na domy,
a to najbardziej lokalna z inwestycji.
Mamy też inne fakty z Portland,
które nie odnoszą się do wcześniejszych obliczeń.
Mianowicie, wykształcona młodzież
tłumnie przenosi się do Portland.
Między dwoma ostatnimi spisami ludności
liczba wykształconych młodych ludzi w Portland wzrosła o 50%.
To 5 razy więcej niż średnia krajowa.
Z jednej strony, miasto pozwala mieszkańcom wydawać mniej,
będąc bardziej przyjaznym dla pieszych i rowerzystów.
Z drugiej strony zdobyło reputację fajnego miasta,
w którym ludzie chcą mieszkać.
Dlatego najlepszą strategią ekonomiczną dla rozwoju miasta
nie jest, jak dawniej, przyciągnięcie korporacji,
ośrodków biotechnologicznych, medycznych czy lotniczych,
ale stworzenie miejsca przyjaznego ludziom.
Wówczas Generacja Y, siła napędowa gospodarki,
z których 64% najpierw decyduje, gdzie chce mieszkać, sprowadza się
i dopiero potem szuka pracy, wybierze twoje miasto.
Argument zdrowotny jest przerażający, częściowo już go pewnie znacie.
W latach 70., a od tamtej pory wiele się zmieniło,
1 na 10 Amerykanów był otyły.
Teraz 1 na 3 Amerykanów jest otyły,
a kolejna 1/3 ludności cierpi na nadwagę.
25% młodych mężczyzn i 40% młodych kobiet waży za dużo,
żeby zaciągnąć się do wojska.
Według badań Centrum Zwalczania Chorób
1/3 wszystkich dzieci urodzonych po roku 2000 zachoruje na cukrzycę.
Obecnie w Ameryce mamy pierwsze pokolenie dzieci,
które mogą żyć krócej niż ich rodzice.
Uważam, że kryzys zdrowotny w USA, o którym wszyscy słyszeliśmy,
wynika ze źle zagospodarowanych terenów miejskich,
i że odpowiednim projektowaniem można go rozwiązać.
Od dawna mówi się o diecie
i wiadomo, że dieta wpływa na wagę, a waga na zdrowie.
Ale dopiero teraz zaczynamy mówić o braku ruchu,
który wynika z ukształtowania krajobrazu.
Z tego, że mieszkamy w miastach w których nie ma miejsca na chodzenie,
co powoduje tycie.
Nareszcie mamy badania,
na przykład w Wielkiej Brytanii, zwane "Obżarstwo a Lenistwo",
pokazujące zależność wagi od diety
oraz zależność wagi od braku ruchu,
i wykazuje znacznie silniejsze powiązanie pomiędzy tą drugą parą.
Doktor James Levine, z trafnie nazwanej Kliniki Mayo,
dał uczestnikom badań elektroniczną bieliznę
i utrzymywał ich dietę na stałym poziomie.
Potem zaczął dodawać dodatkowe kalorie.
Niektórzy z badanych przybrali na wadze, a inni nie.
Oczekiwano różnic w szybkości przemiany materii lub DNA,
ale ku ich zaskoczeniu jedyną zaobserwowaną różnicą była ilość ruchu.
Ci, którzy przybrali na wadze, siedzieli dziennie średnio 2 godzinny dłużej
niż ci, którzy nie przytyli.
Mamy zatem badania, które łączą wagę z brakiem ruchu,
a co więcej mamy też takie, które łączą wagę z miejscem zamieszkania.
Czy mieszkasz w mieście przyjaznym dla pieszych czy nie?
Gdzie mieszkasz w swoim mieście?
San Diego użyło firmy Walk Score,
która ocenia, na ile dane miejsce w USA, a niedługo na świecie,
jest przyjazne dla pieszych.
Walk Score wskazała dzielnice bardziej lub mniej przyjazne dla pieszych.
I wiecie, co? Jeżeli mieszkasz w przyjaznej dla chodzenia okolicy,
masz 35% szans na nadwagę.
Jeżeli mieszkasz w rejonie mniej przyjaznym dla chodzenia,
masz 60% szans na nadwagę.
Badanie za badaniem łączy miejsce zamieszkania ze stanem zdrowia.
Zwłaszcza w USA największy kryzys zdrowotny
to brak ruchu wywołany przez środowisko.
W zeszłym tygodniu poznałem nowe słowo.
Na takie dzielnice mówi się: "nadwagotwórcze".
Może coś mylę, ale wiecie, o co chodzi.
To tylko jeden z argumentów.
Drugim jest epidemia astmy w USA.
Pewnie dotąd nie myśleliście o tym zbyt dużo.
14 Amerykanów umiera każdego dnia na astmę,
to trzy razy więcej niż w latach 90.
Wszystko to jest powodowane przez spaliny samochodowe.
W USA zanieczyszczenie środowiska nie pochodzi już z fabryk,
ale z rur wydechowych.
Ilość czasu spędzanego przez mieszkańców w samochodach
to dobry wskaźnik astmy w danym mieście.
Co więcej, ruch samochodowy
to jedna z najczęstszych przyczyn śmierci zdrowych obywateli.
Mowa tu o wypadkach samochodowych.
Stały się one dla nas czymś naturalnym.
Uważamy je za zwykłe ryzyko na drodze.
Tymczasem w USA 12 na 100 tys. osób
ginie każdego dnia w wypadkach samochodowych.
Jesteśmy tu całkiem bezpieczni.
Ale w Anglii to tylko 7 osób na 100 tys.
W Japonii - 4 na 100 tysięcy.
A gdzie giną 3 osoby na 100 tysięcy?
W Nowym Jorku.
To samo w San Francisco i w Portland.
Czyli miasta z mniejszym ruchem są bezpieczniejsze?
W Tulsie 14 osób na 100 tysięcy.
W Orlando 20 na 100 tysięcy.
Nie chodzi o to, czy jesteś w mieście, czy nie.
Chodzi o to, jak jest ono zaprojektowane.
Dla samochodów czy dla ludzi?
Jeżeli dla samochodów, będzie je tam łatwiej rozbijać.
(Śmiech)
To część szerszej dyskusji o zdrowiu.
I na koniec, fascynujący argument środowiskowy.
Ruch obrońców środowiska zmienił kierunek około 10 lat temu.
Historycznie, obrońcy środowiska w Ameryce sprzeciwiali się rozwojowi miast
już od czasów Jeffersona.
"Miasta są szkodliwe dla zdrowia,
dla wolności, dla uczciwego człowieka.
Jeżeli będziemy gnieździć się w miastach,
tak jak to robią w Europie, staniemy się tak skorumpowani,
jak ludzie w Europie i zaczniemy zjadać się nawzajem, tak jak oni".
Jefferson miał najwyraźniej poczucie humoru.
Ruch obrońców środowiska w USA to klasyczny przykład ruchu utopijnego.
Żeby żyć w zgodzie z naturą, przenosimy się na wieś,
jednoczymy się z naturą i budujemy przedmieścia.
Widzimy, do czego to doprowadziło.
Mapa emisji dwutlenku węgla w USA
od wielu lat dobitnie potwierdzała ten argument.
Wszystkie mapy emisji CO2 na milę kwadratową,
przypominają zdjęcia USA z satelity nocą.
Najbardziej czerwona w miastach, jaśniejsza na przedmieściach,
i zupełnie ciemna, spokojna na wsi.
Aż w końcu ekonomiści spytali,
czy jest to właściwy sposób mierzenia emisji CO2?
Liczba mieszkańców nie zmienia się szybko w czasie
więc można zamieszkać tam, gdzie mamy mniejsze oddziaływanie.
Zdecydowali zmierzyć emisję CO2 w przeliczeniu na zagęszczenie.
Kiedy to zrobili, mapa zupełnie się odwróciła.
Najciemniejsze były centra miast, pomarańczowe przedmieścia
i ogniście czerwone obszary podmiejskie,
podlegające fenomenowi "im dalej, tym taniej”.
To zasadnicza zmiana,
więc teraz obrońcy środowiska i ekonomiści jak Ed Glaeser mówią,
że jesteśmy gatunkiem niszczycielskim.
Jeżeli kochacie przyrodę,
trzymajcie się od niej jak najdalej.
Najlepiej przenieść się do miasta, im gęściej, tym lepiej.
Bardziej zaludnione miasta, jak Manhattan, wypadają na tej mapie najlepiej.
Przeciętny mieszkaniec Manhattanu zużywa tylko tyle benzyny,
ile reszta kraju zużywała w latach 20.
Zużywa o połowę mniej prądu niż w Dallas.
Ale oczywiście, możemy być lepsi.
Miasta kanadyjskie zużywają o połowę mniej benzyny niż w USA.
W Europie jeszcze o połowę mniej.
Jak widać, możemy być lepsi.
Chcemy być lepsi i staramy się być bardziej ekologiczni.
Tyle, że moim zdaniem staramy się być ekologiczni w zły sposób.
To nie tylko moja opinia.
Skupienie się na gadżetach,
na sprzęcie, w myśl zasady:
"Co mogę zainstalować w domu
ponad to co już mam,
aby mój styl życia był bardziej ekologiczny?”,
zdominowało dyskusję.
Ja też nie potrafię się temu oprzeć.
Wybudowaliśmy z żoną nowy dom
na opuszczonej działce w Waszyngtonie
i zaczęliśmy od opróżnienia półek
sklepu z ekologicznymi gadżetami.
Zainstalowaliśmy system solarny, bojler nagrzewany energią słoneczną,
podwójne spłuczki w toaletach, bambusowe podłogi.
Drewno, którym palimy w nowoczesnym niemieckiej produkcji piecu,
podobno emituje mniej dwutlenku węgla do atmosfery
niż gdyby leżało i rozkładało się w lesie.
(Śmiech)
A jednak te wszystkie nowości...
Tak było napisane w broszurze.
(Śmiech)
Wszystkie te nowości razem wzięte
to ułamek tego, co możnaby zrobić
żyjąc w dzielnicy przyjaznej pieszym,
trzy przecznice od metra w centrum miasta.
Wymieniliśmy żarówki na energooszczędne, co wy też powinniście zrobić,
ale wymiana wszystkich żarówek oszczędza tyle energii w roku,
ile przeprowadzka do miasta przyjaznego pieszym w tydzień.
Nie chcemy o tym rozmawiać.
Politycy i marketingowcy obawiają się
promować ekologię jako styl życia.
Nikt, broń Boże, nie chce zmuszać Amerykanów
do zmiany stylu życia.
A gdyby ten styl życia był lepszej jakości?
Czymś, co podobałoby nam się bardziej
i było lepsze niż teraz?
Standardy życia są mierzone w ankiecie
przeprowadzanej przez firmę Mercer.
Może o niej słyszeliście.
Bada jakość życia setek narodów na świecie
w oparciu o 10 kryteriów:
zdrowie, ekonomia, edukacja, mieszkanie...
Jeszcze 6, krótka lista.
(Śmiech)
Co ciekawe, najwyżej ocenione amerykańskie miasto, Honolulu,
jest na 28 miejscu, a za nim, co nikogo nie dziwi,
są Seattle, Boston i inne miasta przyjazne pieszym.
Miasta dla kierowców na południu USA,
Dallas, Phoenix i, wybaczcie, Atlanta,
wcale nie pojawiają się na liście.
A które miasta radzą sobie lepiej?
Miasta kanadyjskie jak Vancouver,
gdzie spala się o połowę mniej benzyny.
Wygrywają zwykle miasta, gdzie mówi się po niemiecku,
jak Dusseldorf czy Wiedeń,
które spalają jeszcze o 50% mniej benzyny.
Możemy zauważyć tę dziwną zależność.
Czy zrównoważony rozwój zapewnia wyższą jakość życia?
Według mnie to samo,
co zapewnia zrównoważony rozwój,
zapewnia też wyższą jakość życia,
a jest to mieszkanie w rejonie przyjaznym dla pieszych.
Zrównoważony rozwój,
w którym zawiera się nasze bogactwo i zdrowie,
nie musi być prostą funkcją zrównoważenia.
Szczególnie tu w Ameryce,
zanieczyszczenie jest duże,
bo tracimy czas,
pieniądze i życie na autostradzie.
Te dwa problemy mają chyba wspólne rozwiązanie,
czyli stworzenie miast przyjaznych dla pieszych.
Implementacja nie jest łatwa, ale możliwa i już ma miejsce
w wielu miastach na świecie
i także w naszym kraju.
Pocieszam się słowami Winstona Churchilla:
"Można liczyć na to, że Amerykanie postąpią słusznie,
jak tylko wykorzystają inne alternatywy".
(Śmiech)
Dziękuję.
(Brawa)