"İnsanlar, sevdikleri şeyleri korurlar."
diyen Jaques Cousteau'nun anısına
bugün sizle okyanusta en sevdiğim şeyi paylaşmak istiyorum,
inanılmaz sayı ve çeşitliliğe sahip
ışık saçan canlılar.
Bu konuya olan tutkum, Wasp (eşekarısı) denen acaip görünüşlü bu dalış elbisesi ile başladı.
Wasp bir kısaltma değil -- biri elbisenin arıya benzediğini düşünmüş olmalı.
Aslında, derin deniz petrol arama endüstrisi tarafından
600 metreye kadar olan dalışlarda kullanılmak üzere tasarlanmış.
Doktoramı tamamladıktan hemen sonra
bu cihazı okyanus araştırması için ilk defa kullanacak olan
bir grup bilimadamından biri olma ayrıcalığına
sahip oldum.
Hueneme Limanı'ndaki bir su tankının içinde eğitildik.
İlk açık okyanus dalışımı
Santa Barbara Kanalı'nda yaptım.
Gece dalışıydı.
Yaklaşık 260 metreye indim
ve ışıkları kapattım.
Işıkları kapattım, çünkü bunu yaparsam biyolümünesans denen
fenomeni, hayvanların ışık üretmesini
gözleyebileceğimi biliyordum.
Ama gördüğüm şeyin ne kadar çok olduğu ve
ne kadar müthüş olduğu konusunda
tamamen hazırlıksızdım.
Bu odadan daha uzun ve zincirler halinde dolanan
sifonofor denen dev denizanaları gördüm.
O kadar çok ışık saçıyorlardı ki
dalış elbisesinin içindeyken ilave ışık olmadan
düğmeleri ve göstergeleri okuyabiliyordum.
Işıldatan mavi duman kitlelerine benzeyen
baloncuklar ve dumanlar gördüm,
itici motorların etrafında kıvrılan
kıvılcım patlamaları gördüm,
hani kamp ateşine yeni bir odun atınca ateşteki közlerden kıvılcım çıkar ya, onun gibi.
Ama bunlar soğuk, mavi kıvılcımlardı.
Nefes kesiciydiler.
Genelde insanlar eğer biyolüminesans kavramını duydularsa
bunu ateşböcekleri nedeniyle duymuşlardır.
Karada yaşayan ve ışık çıkaran birkaç canlı daha var,
bazı böcekler, solucanlar, mantarlar.
Ama genelde bu durum, karada oldukça nadir.
Oysa okyanusta,nadir bir olay değil,
adeta genel kural.
Eğer denize açılır ve açık bir okyanusa giderseniz
dünyanın neresi olursanız olun,
ve 900 metreden yüzeye bir ağ çekecek olsanız
ağa takılan hayvanların
çoğu yerde yüzde 80'i, hatta %90'ı
ışık yapan hayvanlar
olacaktır.
Bu durum, epey etkileyici ışık gösterileri oluşmasına neden olur.
Şimdi size denizaltındayken çektiğim
kısa bir film göstermek istiyorum.
Bu tekniği ilk defa tek kişilik bir denizaltı olan
Deep Rover'da çalışırken geliştirdim
daha sonra burada gördüğünüz Johnson Sea-Link denizaltısında
kullanmak için uyarladım.
Gözlem küresinin ön tarafına
yaklaşık bir metre çapında bir halka monte ettim
önüne de bir ekran gerdim.
Gözlem küresinin içine girerken yanıma karanlığa
tamamen adapte olmuş insan gözü kadar hassas bir kamera da aldım.
Biraz bulanık ama olsun.
Sonra kamerayı çalıştırıp ışıkları kapatıyorsunuz.
Bu gördüğünüz kıvılcım biyolüminesans değil,
sadece bu tip yoğun
kameralarda görülen bir parazit.
Büyolüminesans'ı denizlatı suyun içinde
hareket etmeye başlamadan göremiyorsunuz,
Hareket etmeye başlayınca ise öndeki ekrana çarpan
canlılar uyarılarak biyolümünesans gösteriyorlar.
Bunu ilk yaptığımda
etraftaki ışık kaynaklarını saymaya çalışıyordum.
Hareket hızımı biliyorsum, içinde bulunduğum suyu da tanıyordum
Bu nedenle her bir metreküpte yaklaşık kaç tane
ışık yayan canlı olduğunu hesaplayabilirdim.
Ancak bir süre sonra aslında ışık saçan hayvanları saçtıkları
ışığın şeklinden tanıyabildiğimi fark ettim.
İşte burada, Maine körfezinde
225 metre derinlikte
gördüğünüz hemen hemen tümışıltıların hangi canlıdan geldiğini sayabilirim,
örneğin bu dev kıvılcımlar, patlamalar
bir tür taraklı denizanasından geliyor.
Burada kriller, diğer kabuklular ve
denizanaları var.
Bu da o taraklı denizanalarından biri.
Bilgisayar görüntüleme analiz mühendisleri ile birlikte çalışarak
bu canlıları tanımlayarak, onlarla çarpışma noktasının
X,Y,Z koordinatlarını hesaplayabilmek için
otomatik tanıma sistemleri geliştirmeye çalıştık.
Böylece ekolojistlerin karada yaptığı bazı şeyleri
en azından yakın mesafeden yapabileceğiz.
Ama böyle bir gösteriye şahit olmak için her zaman okyanusun
derinliklerine inmeniz gerekmez.
Aslında yüzeyde de bunlardan görebilirsiniz.
Bu video, biyolüminesans bir plankton sürüsünün içinde yüzen
bir yunusa ait, Scripps Enstitüsünden Dr. Mike Latz kaydetmiş.
Çekildiği yer de öyle sıradışı bir yer değil,
şu Porto Rico'daki meşhur biyolüminesans körfezlerden biri değil burası.
Aslında San Diego limanında çekilmiş.
Bazen bu parıltıyı çok daha yakından görebilirsiniz.
Çünkü gemilerdeki başaltı-
karadan adımını denize atmayanlar varsa bu tuvaletlerin bulunduğu yer-
sifon suyu olarak filtre edilmemiş deniz suyu kullanır,
genelde bu suyun içinde biyolüminesans planktonlar vardır.
Yani gecenin bir vakti başaltına gider,
ve bu sırada ışığı yakamayacak kadar da
sıkışmış durumda olursanız,
bir an dini bir deneyim yaşamakta olduğunuzu zanabilirsiniz.
Peki, yaşayan bir canlı nasıl ışık üretir?
Bu soruyu ilk defa 19 yüzyılda,
Fransız bir biyolog olan Raphael Dubois
bu biyolüminesans midye için sormuştu.
Midyeyi öğüttü ve ondan bazı kimyasal maddeler elde etmeyi başardı,
bulduğu maddelerden biri enzim idi, ona Lüsiferaz dedi,
diğer maddeye de Lüsüferin adını verdi.
İsimleri Lusifer'den geliyor, yani ışık taşıyan demek.
Bu terminoloji öylece kaldı, ama aslında lzel kimyasallara işaret etmiyor bu isimler,
çünkü bu kimyasallar çok farklı biçim ve yapıda olabilirler.
Aslında, günümüzde biyolümünesansla
ilgilenen insanların pekçoğu
bu maddelerin kimyasal yapısına eğilmiş durumda,
çünkü bu maddeler antibakteriyel madde geliştirmeden
tutun da kanser ilaçları geliştirmeye,
hatta Mars'ta yaşam olup olmadığını
test etmeye, bizim ORCA'da kullandığımız
gibi sularımızdaki kirli maddelerin tesbitine
kadar pekçok yerde kullanılıyor.
2008 yılında
Nobel Kimya ödülü
bir tür denizanasının
biyolüminesans kimyasal tepkimelerinden
izole edilmiş yeşil florasan bir molekülün
icadına verildi.
Bu buluş mikroskobun icadı kadar önemli sayılıyor,
hücre biyolojisi ve genetik mühendisliğe etkisi
onun kadar önemli olacak.
Bu moleküllerin bize söylediği bir başka şey daha var,
görünen o ki, biyolüminesans evrim süreci
boyunca en az 40 defa, hatta belki de 50 defa ayr ayrı
evrimleşmiş bir özellik.
Bu da hayatta kalmak için ne kadar önemli
bir özellik olduğunu çok net olarak
gösteriyor.
Peki, pekçok hayvan için biyolümünesans
neden bu kadar önemli?
Kendilerini avlamaya gelen canlılardan saklanmak için
karanlıklara gizlenen hayvanlar için
ışık en temel üç faaliyeti sürdürme
konusunda çok faydalı olabilir.
Bunlar, besin bulmak,
çiftleşek bir eşi cezbetmek ve yem olmaktan kurtulmak.
Bakın, örneğin bu balığın
gözünün arkasında bir nevi far var,
yemek bulmaya da yarar,
karşı cinsi cezbetmeye de.
Bu farı kullanmadığı zaman, aynı Lamborgini arabanızın farları gibi
bu ışıklı organları rula yapıp ortadan kaldırabilir.
Bu balığın aslında uzun farları var.
Bu balık ise, ki benim favorilerimden biri,
kafasının iki yanında üçer tane farı var.
Bundaki ışıklar mavi.
genelde okyanustaki biyolüminesans bu renktir,
çünkü evrim, iletişimi en etkin hale getirmek için
deniz suyunda en uzağa yayılabilen
rengi seçmiş.
Bu nedenle çoğu canlı mavi ışık saçar,
ve şoğu canlı da sadece mavi ışığı görebilir.
Ama bu balık gerçekten de hayret verici bir istisna
çünkü bakın iki tane kırmızı ışık organı var.
Neden iki tane olduğu hakkında hiç bir fikrim yok,
günün birinde cevabını bulmak istediğim bir soru bu.
Böylece sadece mavi ışığı değil,
kırmızı ışığı da görebiliyor.
Kırmızı ışık saçan organını gece görüş dürbünü kullanan
bir nişancı gibi kırmızı ışığa kör olan
canlılara gizlice yanaşmak için kullanıyor,
görülmeden onları görebiliyor.
Çenesinin şurasında ufak bir sakalı var,
ucunda mavi renkli ışıklı bir yem var
uzak mesafelerden bile avlarının ilgisini çekebiliyor.
Çoğu canlı biyolüm,nesans özelliğini yem olarak kullanır.
Bu favori balıklarımdan bir başkası.
Bu bir viperfish (engerek balığı), bol dişli
çenesinin üzerinde, uzun bir oltanın ucunda bir yem var
kocaman dişlerle dolu çenenin hemen önünde sallanıyor,
Balığa ismini veren bu dişler,
o kadar uzunlar ki
eğer normal şekilde ağzının içine kapansalardı
kendi beynini delerdi.
Bu nedenle ağzın dışındaki oluklarda kayarak
kafanın dışında kapanıyor.
Bu gördüğünüz yılbaşı ağacının balık versiyonu.
üzerindeki herşey ışıldıyor.
Sadece yemi değil,
farları var,
göbeğinde mücevher gibi duran iki ışık organı daha var
ve bunu kendi gögesini aydınlatarak
kamuflaj amaçlı kullanıyor.
yani ortalıkta yüzerken aşağıdan bir avcı yukarı bakarsa
kendisini görünmez hale getirebiliyor.
Ağzında ışık organları var,
her bir pulunda, yüzgeçlerinde, sırtındaki
sümüksü tabakada ve göbeğinde ışık organları var,
her birini farklı şekilde kullanıyor.
bazılarının ne işe yaradığını biliyoruz, bazılarının bilmiyoruz.
Pixar sayesinde artık biyolümünesans hakkında biraz daha bilgi sahibiyiz,
en sevdiğim konuyu daha fazla insanla
paylaştığı için Pixar'a minnetarım.
Ama gene de, bütçelerinden
biraz daha fazla para ayırıp, parasız ve aç bir doktora
öğrencisine danışmanlık ücreti verselerdi, o öğrenci onlara
bu gözlerin aslında formalin içinde saklanan
ölü bir balığın gözleri olduğunu söyleyebilirdi.
Bu gördükleriniz canlı bir fener balığının gözleri.
Bakın, adeta bir kapan gibi olan
sipsivri dişlerin önünde sallanan
yalancı bir yeme sahip,
bununla hiç bir şeyden habersiz balıkları yakalıyor.
Bu gördüğünüzün yeminde
acaip bir sürü iplikçikler var.
En başta yemin şeklinin farklı olmasının
farklı balıkları avlamaya yaradığını sanıyorduk,
ama sonra bilim adamlar, ya da daha doğrusu onların
doktora öğrencileri bu balıkların mide içeriklerini incelediler,
ve gördüler ki
hemen hemen aynı şeyleri yiyorlar.
Bu nedenle fener balıkları dünyasında, farklı yem şekillerinin
aslında erkeklerin dişileri tanımasına yaradığına
inanıyoruz artık.
Bu erkeklerin çoğunluğu
cüce erkekler diye bilinirler.
Bu ufaklık
kendi başının çaresine bakacak özelliklere sahip değil.
Yemek yakalamak için yemi yok,
yakalasa bile yiyecek dişleri yok.
Bu dünyada var olabilmesinin tek yolu
jıgolo olmak.
Kendine bir fıstık bulması
ve ona ömür boyu yapışması lazım.
Bu nedenle bu ufalık,
kendine bir fıstık bulmuş,
ama fark ettiğiniz gibi, yeterince sağduyu sahibi ki,
dişisinin suratını göremeyeceğ bir yere tuturmayı da akıl etmiş.
(Kahkahalar)
Ama iyi bir kısmet bulunca kaçırmamayı da biliyor ki,
bu beraberliği sonsuz bir öpücükle damgalamış
Eti, dişisinin eti ile kaynaşıyor,
dişinin kan dolaşımı erkeğin vücuduna geçiyor,
zamanla, bir sperm kesesinden farksız hale geliyor.
(Gülüşmeler)
Bu, kadınlar özgürlük hareketinin derin deniz versiyonu.
Dişi, erkeğinin nerede olduğunu her zaman biliyor,
tek eşli olmak zorunda da değil,
çünkü bu dişilerin bazıları
bedenlerine asılmış birden fazla erkekle de dolanırlar.
Demek ki, bunları yemek bulmak, erkekleri cezbetmek
kendini savunmak ve farklı başka şekiller için kullanabiliyorlar.
Çoğu lüsiferin ve lüsiferazlarını suya bırakır,
aynı bir mürekkep balığı ya da ahtapotun mürekkep fışkırtması gibi.
Bu karides aslında
ağzından ışık saçıyor
alev püsküren bir ejderha gibi aynı.
Bunu, fenerbalığını kör etmek ya da dikkatini dağıtmak
için kullanıyor, böylece karanlıklara kaçıp saklanabiliyor.
Bunu yapabilen çok farklı canlılar mevcut.
Denizanası, mürekkep balığı
ve farklı kabukluklar.
Bazı balıklar bile yapabiliyor bunu.
Bu balığın adı "ışıklı omuz"
çünkü gerçekten de sırtında ışık püskürtebilen
bir tüp var.
Bunlar bir tanesini yakalama şansım oldu,
"Mavi Gezegen" serisi, bu serinin derin deniz ile
ilgili kısımları için Afrika'nın kuzeybatı sahiline
gitmiştik. Özel bir keşif gezisindeydik.
Bu hayvanları su yüzeyine canlı olarak
çıkarabilmek için özel bir trol ağı kullanıyorduk.
Böylece bu balıklardan birini yakaldık ve laboratuvara getirdik.
Burada balığı tutuyorum,
şimdi de sırtındaki tüpe dokunuyorum,
dokunur dokunmaz biyolüminesans maddenin fışkırdığını göreceksiniz.
Ama benim için esas şaşırtıcı olan
çıkan ışığın miktarı değil,
ışığın sadece lüsiferin ve lüsiferaz karışımından ibaret olmaması.
Bu balık için, bu ışık aslında bütün haldeki
hücrelerden oluşuyor, çekirdekleri ve zarları da dahil.
Enerji açısından, bunu iretmek balık için çok maliyetli.
neden yaptığı konusunda ise hiç bir fikrimiz yok.
Bu, çözülmesi gereken büyük gizemlerden biri.
Şimdi bir başka savunma şekline bakalım
buna hırsız alarmı diyoruz.
Arabanıza alarm taktırmanızla aynı şey.
Çalan korna ve yanıp sönen ışıklar
aslında polisin dikkatini çekmek ve şanslıysanız
hırsızı kaçırmak için.
Bir avcının pençesine düşen bir hayvan için ise
bazen tek kaçış yolu
daha büyük ve korkunç bir canlının dikkatini çekmek,
böylece gelen yeni canlı onlara saldırana
musallat olacağından kaçma fırsatı bulabiliyorlar.
Örneğin bu denizanası,
müthiş bir biyolümüninesans gösteri sergiliyor.
Biz de onu denizaltıyla takip ediyoruz.
Bu biyolümünesans değil, salgı bezlerinden yansıyan ışık sadece
Onu denizaltının ön kısmındaki özel bir aletle yakaladık,
ki bu cihaz hiç zarar vermeden denizanasını gemideki
laboratuvara getirmemizi sağlıyor.
Birazdan izleyeceğiniz gösteriyi ortaya çıkarmak için
onun sinir halkasına bir balığın
keskin dişlerini andıran sivri bir cisimle
bir defalığına dokunmam yetti.
Gösteri bir defa başladıktan sonra ona bir daha dokunmadım.
Bu inanılmaz bir ışık gösterisi.
Işıktan oluşmuş bir fırıldak gibi.
Hesaplamalarımıza göre, bu ışık gösterisi
avcı türeler tarafından 90 metre uzaktan bile seçilebiliyor.
Ve şunu düşündüm,
bu ışık epey iyi bir tuzak olabilir.
Çünkü beni, bir derin deniz araştırmacısı olarak
Çünkü
okyanusu araştırma şeklimiz nedeniyle hala okyanusta hakkında hiçbir şey
bilmediğimiz pek çok canlı olması.
Okyanuslar hakkında bilgi edinme yöntemlerimizin başında
gemilerle denize açılıp ağ atmak geliyor.
Lütfen bana söyleyin, başka hangi bilim dalı
hala yüzlerce yıllık bir teknolojiye bel bağlamış durumda?
Başvurduğumuz bir diğer yöntem ise
denizaltı veya uzaktan kumandalı cihazlarla su altına inmek.
Denizaltıların içince yüzlerce dalış yaptım
Ama denizaltının içinde otururken şunu biliyorum ki
çevreye epey sıkıntı veriyorum.
Parlak ışıkların ve gürültülü motorlarım var,
birazcık aklı olan her canlı çoktan kaçmış olur.
Bu nedenle epey bir zamandır
farklı bir araştırma yolu bulmaya çalışıyordum.
Böylece bir süre önce, bir kamera sistemi ile ilgili bir fikir belirdi aklımda.
O kadar zor ve anlaşılmaz bir şey değil. Biz buna Denizdeki-Göz adını verdik.
Aslında bilimadamları bunu yıllardır karada yapıyorlar,
Hayvanların göremediği bir ışık kullanıyor ve
o ışığa duyarlı bir kamera ile de görüntüleri kaydediyoruz.
Denizde kızılötesi kullanamazsınız.
Bazen uzak-kızıl kullanıyoruz, ama o bile sorun oluyor
çünkü çok hızlı soğruluyor.
Biz de gelişmiş bir kamera yaptık,
bir nevi elektronik denizanası yapmak istedik.
Sorun şu ki, bilim için
ödenek bulabilmek için, size para verecek mercilere ne keşfedeceğinizi
önceden söylemeniz lazım.
Ben ne keşfedeceğimi bilmiyordum ki,
bu nedenle bu proje için ödenek bulamadım.
Ben de bir sürü yerden ufak katıkıları birleştirdim, başlangıçta lisan öğrencileri
için proje olmak üzere Harvey Mudd Mühendislik Kliniğiinde destek aldım
daha sonra bir sürü başka kaynaktan topladığım paraları birleştirdim.
Monterey Körfezi Akvaryumu ve Araştırma Enstitüsü
bana istediğim zamanı ve uzaktan kumandalı aracı sağladı.
Böylece elektronik denizlatımızı çalıştırırken
hangi kırmızı ışık tonlarını kullanarak denizaltı canlıları bizi görmeden,
bizim onları görebileceğimizi deneyerek
bulmaya çalıştık.
Bunun ne kadar düşük bitçeli bir proje olduğunu şuradan anlayabilirsiniz
16 adet LED lambasını bu epoksi kalıbın içine gömdüm-
kullandığımız epoksi kalıba bakarsanız tabanında
hala Ziploc yazısının olduğunu göreceksiniz.
Söylememe gerek bile yok, biliyorsunuz ki
böyle parça parça bir araya gelen bir çalışmada epey uğraşmamız gerekti.
Ama bir an geldi ki, bir araya koyduğumuz herşey
düzgün bir şekilde çalışmaya başladı,
ve fotoğrafçı Mark Richards bu eşsiz anı
görüntülemeyi başardı,
çünkü her parçanın bir araya gelip
düzgün çalıştığı o anda yanımızdaydı.
Soldaki benim,
sağdaki doktora öğrencim Erica Raymond,
ortadaki de proje mühendisi Lee Fry.
Bu fotoğrafı laboratuvardaki şeref köşesine astık
altına da "Mühendis, iki kadını aynı anda mutlu ediyor." yazdık.
Gerçekten de çok ama çok mutluyduk.
Şimdi elimizde,
devasa yaratıkların cirit attığı yerlere,
okyanus dibine gerçekten de indirebileceğimiz
bir sistem vardı artık.
Biz de cihazımızı Meksika Körfezinin
kuzay kısmında bulunan -Tuzlu Su Gölü-
adı verilen yere götürdük.
Gerçekten de büyülü bir yer.
Bu çekimin size çok birşey ifade etmeyeceğini biliyorum --
çünkü o sırada elimizdeki kamera çok iyi değildi
ama ben mest olmuştum.
Burada tuzlu su gölünün hemen dibindeyiz
kameraya doğru yüzen bir balık görüyorsunuz.
Bizim varlığımızın onu rahatsız etmediği ortada.
İlk defa derin denize açılan bir pencereden
oradaki yaratıkların neler yaptığını, onları bir şekilde
rahatsız etmeden izleme şansına sahip oluyordum.
Elektronik denizanasını, sistemi kurduktan
dört saat sonra devreye girecek şekilde
programladık.
Fırıldak görüntüsü
devreye girdikten 86 saniye sonra
bunu kaydettik.
Bu 2 metreye yakın bşir mürekkep balığı,
o kadar yeni bir tür ki
bilimsel olarak soyağacında bir yere yerleştirilemedi.
Daha iyi bir ispat yöntemi isteyemezdim.
Bunun üzerine Ulusal Bilim Vakfına tekrar gittim ve
dedim ki "Keşfedeceğimiz şey bu işte."
onlar da bana bunu düzgün yapmam için yeterli parayı verdiler,
bununla dünyanın ilk derin deniz web-kamerasını geliştirdik
ve geçen yıl Monterey Kanyonuna
yerleştirdik, bir yıldır orada.
Şimdi, daha yakın zamanda ise
bu sistemin modüler ve
çok daha hareketli bir versiyonunu geliştirdik,
yerleştirmesi ve toplaması çok daha kolay,
Umarım bu cihazı Sylvia'nın umut noktalarında,
bu bölgeleri korumak ve
onlar hakkında daha çok şey
öğrenebilmek için, bu sıcak bögelerdeki
biyolüminesans aktiviteyi izlemek için kullanabileceğiz.
Bu konuşmadan çıkaracağınız ama mesaj şu olmalı,
okyanuslarda hala keşfedilecek çok çey var,
ve Sylvia'nın dediği gibi
daha okyanusların içindekileri öğrenmeden onları yok ediyoruz,
bu konuda çok haklı.
Bu nedenle, olur da da eğer
bir denizlatı ile damla şansını yakalarsanız
kesinlikle kabul edin,
ve ışıkları kapamayı unutmayın.
Size söz veriyorum, buna bayılacaksınız.
Teşekkürler.
(Alkışlar)