Medikua naiz, baina ikerketa aukeratu nuen
eta orain epidemiologoa naiz.
Eta, inork ez daki epidemiologia zer den.
Zerbait mundu errealean ona ala txarra den
jakiteko balio duen zientzia da.
Adibide batekin hobeto ulertzen da:
Egunkarietako ez buru eta ez hankarik ez duten izenburuen zientzia da.
Ikus ditzagun adibide batzuk:
Hau Daily Mail-ekoa da. Herrialde guztiek dute horrelako bat.
Proiektu filosofiko arraro bat du, non
munduko objektu inanimatu guztiak
minbiziaren sortzaile edo babesle bezala banatzen dituen.
Hemen minbiziaren sortzailetako batzuk:
dibortzioa, wifia, higiene produktuak eta kafea.
Eta hemen minbizitik babesten dutenak:
azala, piper gorria, erregaliza eta kafea.
Ikus dezakezuenez kontraesanak daude.
Kafea minbiziaren sortzailea eta babeslea da.
Irakurtzen zoazten heinean, ikusiko duzue
guzti honen atzean politika egon daitekeela.
Emakumeetan, etxeko lanek bularreko minbizia saihesten dute,
baina, gizonetan, erosketak egiteak inpotentzia sor dezake.
Horregatik, hasi behar dugu
honen azpian dagoen zientzia argitzen.
Eta, zera erakutsi nahi dut,
baieztapen arriskatu hauek desegitea,
eta baieztapen hauen azpian dauden ebidentziak desegitea
ez dela intentzio txarrarekin marmar egitea;
gizartearentzat lagungarria dela,
eta oso baliotsua den
tresna argigarri bat ere badela.
Benetako zientzia hori baita,
besteen ebidentziak kritikoki ebaluatzea.
Hau argitalpen akademikoetan gertatzen da.
Konferentzia akademikoetan gertatzen da.
Ebakuntza osteko eztabaidetako datuak
izugarrizko iskanbila izaten dira.
Eta ez dio inori axola. Gustura hartzen dugu.
Hitzartutako ekintza intelektual sadomasokista bat bezala da.
Erakutsiko dizuedana, nire diziplinaren,
zati nagusiak,
eta ezaugarri nagusiak dira
ebidentzian oinarritutako medikuntzarenak.
Guzti horren inguruan hitz egingo dut, eta
nola funtzionatzen duen azalduko dizuet,
gauzak gaizki ulertzen dituztenen adibideak soilik erabiliz.
Ezagutzen den ebidentzia mota ahulenarekin hasiko gara...
autoritatea.
Zientzian zure abizenak ez digu axola.
Zientzian gauza bat sinisteko arrazoiak ezagutu nahi ditugu.
Nola dakigu zerbait guretzat ona
edo txarra den?
Autoritateak ez gaitu konbentzitzen
asmatzea erraza delako.
Hau Gillian McKeith doktorea da,
edo, bere titulu mediku osoa emateko, Gillian McKeith.
(Barreak)
Herrialde guztietan dago horrelako norbait.
Hau gure telebistako nutrizionista gurua da
Audientzia handieneko ordutegian 5 saio ditu,
bertan, sekulako osasun gomendio exotikoak ematen ditu.
Ofiziala ez den eta, korrespondentziaz lortutako doktoregoa du,
Ameriketako nonbaitekoa.
Harro dago ere, AANC-ko kide izateaz
Nutrizio Aholkularitzako Ameriketako Elkartea,
glamurosoa eta txundigarria dirudiena.
Zertifikatu bat eta guzti ematen dizute.
Hau Hetti nire katuarena da. Katu beldurgarria.
Web orrialdean sartu, imprimakia bete,
60 dolar ordaindu eta postaz etortzen da.
Hau ez da pertsona hau tentela dela pentsatzeko arrazoi bakarra.
Horrelakoak esaten ditu:
Hosto berde ilun asko jan behar dira,
klorofila asko dutelako, eta odola oxigenatzen dutelako.
Eskolan biologia ikasi duen edozeinek daki
klorofilak eta kloroplastoek
oxigenoa, eguzki argiarekin sortzen dutela,
eta gure hesteak nahiko ilunak direla espinakak jan ostean.
Gainera, zientzia behar da, eta froga egokiak.
"Ardoak bularreko minbizitik babesten du".
Erresuma Batuko Daily Telegraph-eko izenburua.
"Egunean ardo baso batek bularreko minbizia prebenituko luke"
Artikulua aurkitzen duzu, eta zer dago han?
benetako zientzia.
Entzima batean ematen diren aldaketen deskribapena da
mahatsen azaletik ateratako osagai kimiko bat
minbizia duten zelula batzuetara isurtzean
laborategi batetako plaka batean.
Eta deskribapen hau oso baliagarria da
artikulu zientifiko batean,
baina ardoa edateak bularreko minbizia
pairatzeko arriskuan eragiten duenari buruz
ezer gutxi esaten digu.
Izatez bularreko minbizia izateko arriskua
apur bat handiagotu egiten da
edaten dugun alkohol kantitate bakoitzarekin.
Beraz nahi duguna benetako pertsonekin egindako ikerketak dira.
Eta hemen doa beste adibide bat.
Britainiako dietista eta nutrizionista handienetik Daily Mirror-etik,
gehien saltzen den bigarren egunkaritik.
"2001-eko ikerketa australiar batek
oliba olioak, fruta, berdura eta lekaleekin konbinatuz
azaleko zimurrak saihesten dituela aurkitu du".
Gero gomendio hau egiten du:
"Oliba olioa eta berdurak janez, zimur gutxiago izango dituzu".
Eta argitalpena non topatu esaten digute.
Eta irakurtzean behaketa ikerketa aurkitzen dugu.
Noski, inork ezin izan du
1930. urtera itzuli,
jaiotako jende guztia maternitate unitate batean ipini,
eta erdiei fruta, berdura eta oliba olioa eman,
eta beste erdiak McDonald's-era eraman,
eta gero zanbat zimur dituzten neurtu.
Egun jendea nolakoa den aztertu behar duzu.
Eta noski, zera ikusten duzu,
berdura eta oliba olioa jaten dutenek azaleko zimur gutxiago dituztela.
Baina hori, berdura eta oliba olioa hartzen dutenak
frikiak direlako da, ez dira normalak zuek bezalakoak dira;
honelakoetara etortzen dira.
Dotoreak dira, osasuntsuak, kanpoan lan egiteko probabilitate txikiagoa dute,
eskulanak egiteko probabilitate gutxiago,
laguntza sozial gehiago dute, erretzaileak izateko aukera gutxiago...
beraz, hainbat arrazoi liluragarri,
sozial, politiko eta kulturalen ondorioz,
azaleko zimurrak edukitzeko aukera gutxiago dituzte.
Honek ez du esan nahi berdurak eta oliba olioa direnik.
(Barreak)
Idealki esperimentu bat egin beharko litzateke.
Denok uste dugu esperimentuen ideia ezaguna dugula.
Esperimentuak oso zaharrak dira. Lehena Biblian -- Daniel 1:12
Oso sinplea da -- jendea hartu, bitan zatitu,
talde bakoitza era batera tratatu
eta beranduxeago jarraipena egin
eta bakoitzari zer gertatu zaion ikusi.
Esperimentu batez hitz egingo dizuet,
ziuraski esperimentu ezagunena dena
behintzat EB-ko medioetan azken hamarkadan.
Arrain pilulen esperimentua.
Ondorioa arrain pilulek eskola errendimendua eta jokabidea hobetezen dituztela izan zen
haurren gehiengoan.
Eta zioten: "Esperimentu bat egin dugu.
Aurreko esperimentuak positiboak izan ziren, badakigu hau ere hala izango dela."
Honek alarmak piztu beharko lituzke.
Esperimentuaren erantzuna badakizu, ez zenuke berau egin behar.
Edo disenua trukatuta dago,
edo informazio nahikoa dago eta ez dago aleatorizazio beharrik.
Esperimentuan zera egitera zihoazen:
3.000 haur hartu,
pilula handi batzuk eman,
6 eguneko,
eta, urte bete beranduago, eskola errendimendua ebaluatu,
eta errendimendu hori konparatu
pilulak hartu ez balituzte, haur horiek izango zuten errendimenduarekin
Norbaitek diseinu honetan akatsik ikus dezake?
Saiakera klinikoko metodologia irakasleak, mesedez ez erantzun.
Ez dago kontrolik; ez kontrol talderik.
Baina horrek teknikoa dirudi.
Kontzeptu tekniko bat da.
Haurrek pilulak hartu eta errendimendua hobetu zen.
Zer izango zen pilulak ez baziren?
Hazi egin ziren. Guztiok uneoro garatzen goaz.
Noski, plazebo efektua ere hor dago.
Plazebo efektua medikuntzako gauza txundigarrienetakoa da.
Ez da pilulak hartu eta errendimendua eta mina hobetzeari buruz soilik.
Gure uste eta itxaropenei buruz da.
Tratamenduaren esanahi kulturalari buruz.
Eta hau, ikerketa multzo handi batean frogatu da,
plazebo bat eta bestea konparatuz.
Esaterako, eguneko bi azukre pilula,
tratamendu eraginkorragoa da urdaileko ultzera tratatzeko
azukre pilula bat baino.
Bi pilulak pilula bati irabazten diote.
Aurkikuntza hau barregarria da, baina egia da.
Hiru ikerketek, hiru min mota aztertu eta ondorioztatu dute
ur gazidun injekzioa minaren tratamenduan eraginkorragoa dela
azukre pilula baino, sendagairik ez duen pilula baino --
ez injekzioak edo pilulek gorputzari fisikoki eragiten diotelako,
injekzioak eskuhartze indartsuagoa dirudielako baizik.
Badakigu gure uste eta itxaropenak
manipulatuak izan daitezkeela,
horregatik egiten ditugu esperimentu hauek
plazeboa kontrolatuz --
pertsonen erdiek benetako tratamendua jasotzen dutelarik
eta beste erdiak plazeboa.
Baina ez da nahikoa.
Hauek adibide soilak dira, eta zera erakusten dute
kazetariek eta elikagai-osagarrien saltzaileek
eta naturopatek
ebidentziak euren nahierara desitxuratu ditzaketela.
Benetan txundigarria dena zera da
industria farmazeutikoak
truko eta gailu berdinak darabiltzala,
edo hauen bertsio sofistikatuagoak,
mediku eta pazienteei emandako ebidentziak desitxuratzeko.
Ebidentzia hauetan oinarrituz erabaki garrantzitsuak hartzen ditugu.
Lehendabizi, plazebodun esperimentuak:
uste dugu badakigula esperimentuak nolakoa izan behar duen:
medikamentu berriaren eta plazeboaren arteko konparaketa.
Baina hau ez da zuzena hainbat kasutan.
Askotan jada badaukagu eskuragarria den tratamendu eraginkor bat,
beraz ez dugu jakin nahi tratamendu berria
ezer ez baino hobea den.
Daukagun tratamendu hoberena baino hobea den jakin nahi dugu.
Eta, hala ere, etengabe ikusten ditugu esperimentuak
plazeboarekin konparatzen direnak.
Eta zure medikamentua merkaturatu dezakezu
ezer ez baino hobea dela dioten datuak lortuz gero.
Datu hauek ez dute balio ni bezalako medikuak erabakiak hartzerakoan.
Hau ez da datuekin iruzur egiteko modu bakarra.
Iruzur egin dezakezu,
zure medikamentu berria konparatzen duzun gauza hori
ezereza bihurtuz.
Beste medikamentua oso dosi txikian emanez
eta beraz tratamendu ezeraginkorra emanez.
Beste medikamentua oso dosi altuan emanez,
eta bigarren mailako efektuak sortuz.
Eta hauxe gertatu zen
eskizofrenia tratatzeko antipsikotikoekin.
Duela 20 urte, antipsikotiko belaunaldi berri bat azaldu zen
bigarren mailako efektu gutxiago eragingo zituztela ziurtatzen.
Medikamentu horiekin esperimentuak egiten hasi ziren
medikamentu zaharrekin alderatuz,
baina medikamentu zaharrak dosi izugarri altuetan emanaz --
20 mg haloperidol eguneko.
Eta ondorioa logikoa da,
medikamentua hain dosi altuan ematen baduzu,
medikamentu berriak baino 2.mailako efektu gehiago eragingo ditu.
Duela 10 urte, gauza bera gertatu zen, kasualitatez,
risperidona, belaunaldi berriko lehen antipsikotikoa zena,
copyright-etik atera zenean, edonork kopiatu zezakeenean.
Denek euren medikamentua risperidona baino hobea zela erakutsi nahi zuten,
eta esperimentu mordoa hasi zen antipsikotiko berriak
8mg risperidona eguneko dosiarekin konparatzen.
Berriz, ez zen dosi kaltegarria edo ilegala
baina normala baino altuagoa zen.
Eta horrela zure medikamentu berriak hobea dirudi.
Beraz ez da harritzekoa,
industriak diruz lagundutako esperimentuek
emaitza positiboak izateko lau aldiz aukera gehiago izatea
esperimentu independenteek baino.
Baina -eta hau baina handi bat da-
(Barreak)
zera gertatzen da,
industriak diruz lagundutako esperimentuen metodoa aztertzean,
benetan hobeak direla
esperimentu independenteak baino.
Eta hala ere, nahi dituzten emaitzak lortzen dituzte.
Nola liteke?
Nola azaldu gertaera bitxi hau?
Gertatzen dena zera da,
datu negatiboak bidean galtzen direla;
medikuek eta pazienteek ezkutazen dituzte.
Eta hau da gauzarik garrantzitsuena.
Ebidentziaren piramidearen goian dago.
Tratamendu baten inguruko datu guztiak behar ditugu
benetan eraginkorra den edo ez jakiteko.
Bi modu daude jakin ahal izateko
datuak bidean galdu ote diren.
Estatistika erabili dezakezu, edo istorioak erabili ditzakezu.
Estatistikak nahiago ditut, beraz horiekin hasiko nahiz.
Inbutu grafikoa deritzona dago.
Eta inbutu grafikoarekin jakin dezakezu
esperimentu txiki negatiboak desagertu, bidean galdu diren.
Hau tratamendu baten inguruko esperimentuen grafikoa da.
Grafikoaren goiko muturrerantz joanez,
puntu bakoitza esperimentu bat da.
Goraka goazela, esperimentuak handiagoak dira, errore txikiagoa dute.
Zoriz faltsu positibo edo negatiboak izateko aukera txikiagoa dute.
Guztiak batera biltzen dira.
Esperimentu handiak benetako erantzunetik gertuago daude.
Beheraka bagoaz, beheko muturrera
alde honetan gezurrezko faltsu negatiboak ikus daitezke,
eta alde honetan, gezurrezko faltsu positiboak.
Argitaratze alborapena baldin badago,
esperimentu txiki negatiboak bidean galdu badira,
horrelako grafikoetan ikus daiteke.
Hemen ikus dezakezu, esperimentu negatibo txikiak
beheko ezkerreko aldean egon beharko luketenak desagertu direla.
Grafiko honek argitaratze alborapena frogatzen du
argitaratze alborapenen ikerketa batean.
Eta uste dut, inoizko epidemiologiari buruzko txisterik onena dela.
Horrela frogatzen da estatistikoki.
Baina, eta istorioen bidez?
Beno, ankerrak dira, benetan.
Hau reboxetina izeneko medikamentua da.
Nik neuk pazienteei eman diedan medikamentu bat.
Eta oso mediku ikastuna nahiz.
Ahal beste bibliografia irakurri eta ulertzen saiatzen naiz.
Honen inguruko esperimentuak irakurri nituen. Positiboak ziren, ongi eginak.
Ez nuen akatsik aurkitu.
Zoritxarrez,
esperimentuetako asko ezkutatuta zeuden.
Izatez medikamentu horrekin egindakoen %76
mediku eta pazienteek ezkutatu egin zuten.
Pentsatzen jartzen bagara,
txanpon bat ehun aldiz botako banu,
eta datuak ezkutatu baditzaket
demagun kasuen erdietan,
konbentzitu ahalko zintuzket
daukadan txanpona bi burukoa dela.
Datuen erdia kentzen badugu,
ezingo dugu medikamentuen benetako efektua zein den jakin.
Eta hau ez da istorio isolatu bat.
Depresioaren aurkakoen esperimentuen erdiak ezkutatu egin dira,
eta haratago doa.
Nordic Cochrane taldea datu horiek lortzen saiatu da
guztiak biltzeko.
Cochrane taldeak irabazi asmorik gabeko nazioarteko kolaborazioak dira
argitaratutako datuen errebisio sistematikoak egiten dituztenak.
Esperimentuetako datu guztiak behar dituzte.
Baina elkarteek datu hauek ezkutatu egiten dizkiete,
baita Europako Medikamentuen Elkarteak ere
hiru urtez.
Hau oraindik konponbiderik ez duen arazoa da.
Garrantzia ikusteko, bada Tamiflu izeneko medikamentu bat,
mundu guztiko gobernuek
bilioika eta bilioika dolar gastatu dituzte Tamifluan.
Diru hau gastatu dute, zera ziurtatuz
Tamifluak gripearen konplikazio tasak jaitsiko dituela.
Datuak baditugu, eta zera diote
gripearen iraupena txikiagotzen duela ordu gutxi batzuez.
Baina horrek berdin dit. Gobernuei berdin die.
Sentitzen dut gripea baduzu, badakit txarra dela,
baina ez ditugu bilioika dolar gastatuko
zure gripearen sintomak gutxiagotzeko
egun erdiz.
Medikamentu hauek hartzeko agintzen dugu, larrialdietarako gordetzen ditugu
konplikazioak gutxituko dituztelakoan,
hau da, neumoniak eta heriotzak.
Infekzio gaixotasunen Cochrane taldeak, Italian kokatzen direnak,
zera lortzen saiatu dira
farmazeutiken informazio oso eta erabilgarria
erabaki eztabaidaezinak hartu ahal izateko
medikamentuaren eraginkortasunari buruz,
eta ezin izan dute informazio hori lortu.
Hau da ezbairik gabe
egun medikuntzak duen arazo etiko handiena.
Ezin ditugu erabakiak hartu
informazio guztia ez badaukagu.
Zail xamarra egiten da hemendik
ondorio positiboak ateratzea.
Baina hau esango nizueke:
uste dut eguzkiaren argia
desinfektatzaile handiena dela.
Gauza hauek guztiak begi bistan gertatzen ari dira,
eta guztiak babestuta daude,
monotoniak babesten ditu.
Uste dut zientzietako arazo guztietan
egin daitekeen gauzarik hoberenetako bat
tapa altxatzea dela,
ezkutuko mekanismoak aztertu ahal izateko.
Mila esker.
(Txaloak)