Ne rregull. Si te gjitha ngjarjet e mira,
kjo fillon qe prej shume kohesh,
kur nuk gjindej asgje perreth.
Ja se si eshte imazhi i kompletuar i universit
para pothuajse 14 miliarde viteve.
E gjithe energjia ishte e permbledhur ne nje pike te vetme te energjise.
Ajo shperthen per nje lloj arsyeje.
dhe ti fillon te jesh pjese e ketyre gjerave.
Ja pra, je pjese e kesaj qe prej 14 miliarde viteve.
Dhe keto gjera zmadhohen e zmadhohen e zmadhohen
ne galaksi gjigante
dhe formohen bilionat e tyre.
Dhe brenda ketyre galaksive
verehen keto re te medha pluhuri.
Dhe dua qe ju t'i kushtoni vemendje te vecante
atyre tri degezimeve te vogla
ne qender te fotografise.
Nese i sheh me afer
ato duken keshtu.
Dhe tani ju jeni duke shikuar kolona pluhuri
ku ka me te vertete shume pluhur
meqenese ra fjala, ato jane te gjata nje bilion milje vertikalisht.
dhe ajo cfare ndodh eshte se aty ka aq shume pluhur
i cili grumbullohet dhe shperthen
dhe nxit nje reaksion termonuklear.
Ajo cfare ju po shikoni tani
eshte se si yjet lindin.
Keto jane yjet te cilat formohen nga ketu.
Kur ka yje te mjaftueshme qe dalin nga ketu,
ato me pas krijojne nje galaksi.
Kjo tani eshte nje galaksi shume e rendesishme
sepse ju jeni ketu.
(Te qeshura)
Dhe duke iu afruar kesaj galaksie,
ju gjeni nje yll
relativisht jo shume interesant.
Meqe ra fjala, ju jeni pothuajse 2/3-tat me afer kesaj storieje.
Pra, ky yll nuk paraqitet fare
deri tek 2/3-tat e ketij rrugetimi.
Dhe ajo cfare ndodh me pas
eshte se ka mjaft pluhur te mbetur
sa qe nuk formon nje yll
por behet nje planet.
Dhe kjo ndodhi pak me shume se 4 miliarde vite me pare.
Dhe pas nje kohe
ka ende material te mbetur
qe mundeson te marresh nje "supe fillestare"
e cila krijon jete.
Dhe jeta fillon te zgjerohet e zgjerohet e zgjerohet
derisa eshte kaput.
(Te qeshura)
Ne fakt, gjeja me e cuditshme
eshte se jeta behet kaput, jo nje here, as dy here,
por pese here.
Kjo i bie qe pothuajse e gjithe jeta ne Toke
fiket per pothuajse pese here.
Perderisa ju e mendoni kete,
ajo cfare ndodh eshte se ju merrni me shume kompleksitet
shume e me shume gjera
per te ndertuar gjera te reja.
Ne nuk shfaqemi
deri pothuajse 99.96 perqind te kohes
vetem e vetem qe te veme veten dhe paraardhesit ne perspektive.
Brenda ketij konteksti, jane dy teori
qe tregojne se pse jemi ne te gjithe ketu.
Teoria e pare
eshte qe kjo eshte e gjitha qe ajo shkroi.
Nen ate teori
ne jemi te jemi- te gjithe dhe te perfundojme-te gjithe
te te gjithe krijimit.
Arsyeja per biliona galaksi,
dhe shume planeteve,
eshte te krijohet dicka qe duket si kjo
dhe dicka qe duket si ajo.
Dhe ky eshte qellimi i universit;
kurse me pas sheshohet
nuk behet me mire.
(Te qeshura)
Pyetja e vetme qe mund ti beni vetes eshte qe
a mund te jete kjo shume arrogante?
Dhe nese eshte
po ashtu duke e marrur parasysh edhe faktin qe ne kemi ardhur shume afer zhdukjes.
Aty kishin mbetur rreth 2,000 te specieve tona.
Disa jave me shume pa te reshura shiu,
ne nuk do t'i kishim pare kurre keto.
(Te qeshura)
(Duartrokitje)
Ndoshta duhet te mendohet per nje teori te dyte
nese e para nuk eshte aq e mire.
Teoria e dyte eshte qe: A mundemi te permiresohemi?
(Te qeshura)
Po per cfare arsye do ta bente dikush nje pyetje te ketille?
Sepse ne fakt vecse jane bere 29 permiresime deri tani
te njerezve.
Si duket ne qenkemi permiresuar.
Ne jemi permiresuar pa ndalur.
Dhe duket se ne ende vazhdojme te zbulojme permiresime.
Ne kemi gjetur nje vitin e kaluar.
Ne kemi gjetur nje tjeter muajin e kaluar.
Dhe gjate kohes qe e mendon kete
do te mund te pyesesh:
Pse nje specie e vetme njerezore?
A s'do te ishte shume cudi
po te shkoje ne Afrike, Azi dhe Antarktike
dhe te gjeje zogun e njejte
meqenese ne kemi bashke-ekzistuar ne kohen e njejte
me te pakten tete versione te tjera te njerezimit
ne kohen e njejte ne kete planet?
Gjendja normale e ketyre puneve
eshte qe jo vetem te kemi Homo sapiens;
gjendje normale
eshte te kesh versione te ndryshme te njerezve qe ecin perreth.
Dhe nese kjo gje eshte normale
me pas ju mund ta pyesni veten
ne rregull pra, meqenese ne deshirojme te krijojme dicka ndryshe,
sa i madh duhet te jete mutacioni?
Svante Paabo e ka pergjigjen,
Ndryshimi ne mes te njerezve dhe Neandertaleve
eshte 0.004 perqind te kodeve gjenetike.
Ja se sa eshte ndryshimi
i nje qenieje prej nje tjetre.
Kjo shpjegon debatet me bashkekohore politike.
(Te qeshura)
Por perderisa po e mendoni kete,
eshte interesante se sa
te vogla jane keto mutacione dhe ku ato ndodhin.
Ndryshimi njerezor/Neandertal
eshte sperma dhe testis,
aroma dhe lekura.
Dhe keto jane gjenet e vecanta
qe dallojne njera me tjetren.
Qe do te thote se ndryshime te vogla mund te kene nje impakt te madh.
Dhe per sa kohe e mendoni kete,
ne vazhdimisht ndryshojme.
Para 10,000 viteve ne Detin e Zi
ne kemi perjetuar nje ndryshim ne nje gjen
qe solli syte e kalter.
Dhe kjo vazhdon e vazhdon e vazhdon ende.
Duke vazhduar keshtu
nje nder gjerat qe do te ndodh sivjet
eshte qe ne do t'i zbulojme 10,000 gjenet e para te njeriut
sepse eshte bere me lire te ndash gjenet ne sekuenca.
Dhe kur ne t'i gjejme keto
ne do te hasim ne ndryshime.
Meqe ra fjala, ky nuk eshte nje debate qe ne jemi te gatshem t'a perballojme
sepse ne e kemi shperdorur shkencen ne kete rast.
Ne vitet 1920, ne kemi menduar se jemi dallimet me kryesore ndermjet njerezve.
Duke u bazuar kryesisht ne punen e Francis Galton.
Ai ishte kusheriri i Darwin-it.
Por Shtetet e Bashkuara, Instituti i Carnegie,
Stanford, Shoqata Amerikane e Neurologjise
e lartesoi edhe me shume.
E perhapi dhe nuk e perdori ashtu sic duhej.
Ne fakt, beri qe njerezit te
trajtoheshin si te tmerrshem.
Qe nga vitet 1940, ne kemi thene vazhdimisht qe nuk ka dallime
qe ne jemi identike.
Kete do ta kuptojme ne fund te vitit nese eshte e vertete.
Gjate kohes qe e mendojme kete,
ne jemi ne zbulim te gjerave te reja,
si p.sh, a ke ti nje gjen ACE?
Por c'rendesi ka?
Sepse asnjehere askush nuk eshte ngjitur ne 8,000 lartesi pa oksigjen
qe nuk e ka nje gjen ACE.
Po te behemi edhe me specifike,
po tipi gjenetik i quajtur 577R?
Sic duket, cdo sportist Olimpik i testuar
posedon nje prej ketyre varianteve.
Nese kjo eshte e vertete,
na ben te kemi pyetje te komplikuara
per Olimpiaden e Londres.
Tri opsione:
A deshironi qe Olimpiada te jete nje vitrine
per mutante punetore?
(Te qeshura)
Opsioni i dyte:
Pse nuk luajme sikur ne golf apo lundrim?
Sepse ti e ke dhe nuk e ke ate
Do te te jap te dhjetat e sekondit per te filluar.
Versioni i trete:
Meqenese ky eshte nje gjen qe zhvillohet natyrshem
ti e ke dhe nuk ke zgjedhur prinderit e duhur,
ti fiton te drejten per tu permiresuar.
Tri opsione te ndryshme.
Nese te gjitha keto dallime jane ndryshim
ne mes te nje medalje Olimpike dhe nje medalje jo-Olimpike.
Verehet se perderisa ne zbulojme gjera te reja
neve si qenie njerezore na pelqen shume te ndryshojme
menyren se si dukemi, si sillemi
dhe cfare trupat tane bejne.
Ne kemi pasur 10.2 milion intervenime plastike ne Shtetet e Bashkuara
vetem se me teknologjine e sotme online,
korrigjimet e sotme, fshirjet,
arsyetimet dhe zhvillimi
do te duken sikur nje loje femijesh.
Ju vec e keni pare punen e Tony Atala ne TED,
por kjo aftesi per ti mbushur gjerat
me qeliza sikur te ishin bobina bojerash
na lejon neve te printojme lekure, organe
dhe nje seri te kompletuar te pjeseve te tjera trupore.
Perderisa keto teknologji perparojne,
ti sheh kete, ti sheh kete, ti vazhdon te shohesh gjera
2000, sekuenca gjenetike njerezore
dhe na duket sikur asgje s'eshte duke ndodhur.
derisa ndodh pastaj.
Dhe ne ka shanse qe te jemi ne disa prej ketyre javeve.
Gjersa e mendoni
keta dy persona qe ndane nje gjen te njeriut ne vitin 2000
dhe Projekti Publik qe ndau nje gjen ne vitin 2000
ateher s'ke degjuar mjaft
derisa degjon per nje eksperiment qe u be vitin e kaluar ne Kine,
ata marrin qeliza trupore te nje miu,
vene 4 kemikale mbi to,
i shnderrojne ato qeliza trupore ne qeliza trungu,
i lene qelizat te rriten
dhe krijojne nje kopje te plote te atij miu.
Kjo do te thote shume.
Esencialisht
merret nje qelize
qe eshte nje qelize qe ndryshon
qe duket si nje skiator ne maje te malit,
dhe keta dy skiatore behen qeliza trungu
4,8,16
dhe behen aq shume sa qe
pas 16 percarjeve
ato qeliza duhet te ndryshojne.
Keshtu, ata shkojne poshte nje ane te malit,
ato shkojne poshte ne nje ane tjeter.
Derisa ata jane aty
keto behen eshtra,
pastaj ata zgjedhin nje rruge tjeter dhe keto behen pllakeza
keto behen makrofage
dhe keto behen qeliza T me pas.
Por eshte shume veshtire, qe gjersa je duke skijuar poshte
te ngjitesh prape larte.
Vetem nese, natyrisht, ke nje teleferik.
Ajo cfare bejne ato 4 kemikale eshte qe
marrin cfaredolloj qelize
dhe e vendosin prape larte ne mal
qe te mund te behet nje pjese trupore.
Gjersa e mendoni kete,
ajo cfare kjo do te thote eshte se
ti mund te rikrijosh nje kopje te plote
te cfaredolloj organizmi
nga cfaredolloj qeliza qe gjinden aty.
Kjo do te thote shume
sepse tani ti mund te marresh, jo vetem qeliza miu,
por poashtu edhe qeliza njeriu
dhe ti besh qeliza njerezore trungu.
Pastaj, ne tetor,
ata morren qeliza te lekures, i shnderruan ne qeliza trungu
dhe filluan ti kthejne ne qeliza te melcise.
Ne teori,
ti mund te rrisesh cfaredo organi nga cfaredolloj qelize te trupit tend.
Ja edhe nje eksperiment tjeter:
Nese do te ishte e mundur te fotokopjoje trupin tend
ndoshta do te kishe deshire ta merrje edhe mendjen tende.
Dhe nje nder gjerat qe ju pate ne TED
nje vite e gjysme me pare,
ishte ky njeri.
I cili dha nje fjalim teknik te mrekullueshem.
Ai eshte profesor ne MIT.
Ajo cfare ai tha
eshte qe mund te marresh retroviruset,
te cilat hyjne brenda qeliza te trurit te minjve.
Mund ti dallosh ne baze te proteinave
qe ndizen kur ti i ndez ato.
Ti mund te krijosh skema te rrugeve te sakta
ne baze te te cilave nje mi sheh, ndjen, prek
kujton, dashuron.
Me pas ti e merr nje kabllo optike si fiber
dhe ndez disa prej atyre gjerave.
Gjersa ti je duke e bere kete,
mund ta perfytyrosh ne dy ngjyra
qe nenkupton se mund ta shkarkosh kete informacion
si kod dyjor ne nje kompjuter.
Por, c'do te thote e gjitha kjo?
Nuk eshte totalisht e paperfytyrueshme
qe nje dite ti do te mundesh te shkarkosh kujtimet e tua personale
ne nje trup te ri.
dhe ndoshta mund te shkarkosh edhe kujtimet e njerezve te tjere poashtu.
Kjo mund te kete vetem nje apo dy
nderlikime te vogla etike, politike e morale.
(Te qeshura)
Ishte vetem nje mendim.
Keto jane llojet e pyetjeve
qe po behen pyetje me interesante
per filozofet, njerez te pushtetshem,
per ekonomiste, dhe per shkencetare.
Sepse keto teknologji jane duke levizur shume shpejte.
Perderisa e mendon kete,
me lejoni ta perfundoj me nje shembull per trurin.
Vendi i pare ku ju do te
shihnit nje presion te madh evolucionar sot,
edhe per shkak te te dhenave
te cilat po behen masive,
por edhe per shkak te plasticitetit te organit
eshte truri.
A kemi ne evidence se kjo aktualisht ndodhe?
Le te shohim se si zhvillohet autizmi per nje mijevjecar.
Ja se si duket ne vitin 2000.
Ja se si duket ne vitin 2002.
2006,2008.
Kjo eshte rritja e autizmit ne me pak se nje dekade.
Dhe ne ende nuk e dime se perse po ndodhe.
Ajo se cfare ne dime eshte se
truri po reagon
ne nje menyre hiperaktive, hiper-plastike
dhe po krijon njerez te ketille.
Dhe kjo eshte vetem nje nder kushtet qe dihet.
Ekzistojne edhe njerez te cilet jane jashtezakonisht te mencur,
njerez te cilet mbajne ne mend gjithcka qe kane pare ne jeten e tyre,
njerez te cilet kane sinestezi,
njerez qe kane shizofreni.
Aq shume gjera ndodhin perreth nesh,
dhe ne ende nuk kuptojme
se si dhe pse kjo ndodh.
Nje pyetje qe mund ta benit eshte kjo qe
a jemi ne duke pare nje evoluim te shpejte te trurit
dhe se si ne procesojme te dhenat?
Sepse kur e mendon se sa te dhena vijne ne tru,
dhe se sa mundohemi ne qe te kemi edhe me shume
ne krahasim me te dhenat qe te tjeret marrin ne interval jetesor.
Dhe perderisa ju e mendoni kete,
ekzistojne 4 teori qe shpjegojne se si mund te ndodh kjo,
plus plot seri te tjera.
Nuk kam nje pergjigje te duhur.
Duhet te kete edhe me shume hulumtim rreth kesaj.
Nje opsion mund te ishte admirimi i ushqimit te shpejte.
Verehet se ka fakte qe tregojne se
dhjamosja dhe dieta
kane te bejne
me modifikime gjenetike
te cilat mund te kene ose jo, nje impakt
ne menyren se si truri i nje femije funksionon.
Opsioni i dyte eshte nje opsion seksi i nje eksperti.
Keto kushte jane te rralla.
(Te qeshura)
(Duartrokitje)
Ajo cfare po ndodhe momentalisht
eshte qe te gjithe ekspertet po behen bashke,
meqenese jane te kualifikuar per programime kompjuterike
eshte shperblehet mjaft mire,
ashtu si cdo detyre e orientuar nga detajet me se shumti,
qe ata jane duke u fokusuar shume gjeografikisht
dhe po gjejne njerez me mendje te ngjashme.
Kjo eshte nje teori per ngjajshmeri
te gjeneve qe perforcojne njera tjetren
ne keto struktura.
E treta, a jane keto teper shume informacione?
Ne jemi duke u munduar te procesojme aq shume
sa qe disa njerez behen sinestetik
dhe kane vrima te medha qe ua mundesojne te mbajne ne mend gjithcka.
Disa njerez te tjere behen sensitive per gjithe kete sasi informimi.
Disa te tjere reagojne me kushte te ndryshime psikologjike
ose reagime kunddrejt ketij informimi.
Ose ndoshta eshte per shkak te kemikaleve.
Por kur veren nje rritje
te kesaj rendesie
edhepse ndoshta nuk je duke e matur mire,
ose ndoshta dicka ndodhe per shume shpejte,
dhe mund te behet nje evolucion ne kohe reale.
Ja edhe dicka.
Ajo cfare mendoj une qe ne po bejme
eshte qe po zhvillohemi shume si qenie.
Dhe kete nuk e kam menduar kur une dhe Steve Gullans filluam te shkruanim se bashku.
Une mendoj se po parakalojme afer Homo evolutis
qe, per mire ose per keq,
nuk eshte vetem nje hominid i vetedijshem per ambientin e tij/saj
eshte nje hominid qe po fillon te
kontrolloj evolucionin e qenieve te tij drejtpersedrejti apo qellimisht
te bakterieve, bimeve dhe kafsheve.
Dhe une mendoj se ky eshte nje ndryshim kaq i madh
sa qe gjeneratat e ardhshme
mund te jene qenie shume te ndryshme.
Ju faleminderit shume.
(Duartrokitje)