Jakiś rok temu opowiadałem wam o swojej książce
która wtedy była na ukończeniu;
otóż została ona niedawno wydana i chciałbym wam opowiedzieć
o kontrowersjach które zdążyła wywołać.
Jej tytuł to "The Blank Slate" ("Niezapisana tablica"),
inspirowany znanym nurtem
postrzegania ludzkiego umysłu jako czystej tablicy,
na której ostateczny wygląd mają wpływ
społeczeństwo, kultura, wychowanie, doświadczenie etc.
"Czysta tablica" była znaczącym założeniem XX wieku.
Kilka cytatów na potwierdzenie:
"Nie istnieje 'ludzka natura'. " - historyk
Jose Ortega y Gasset;
"Człowiek nie ma instynktów"
antropolog Ashley Montagu
"Ludzki mózg jest zdolny do całego spektrum zachowań
lecz do żadnego nie jest predysponowany" - Stephen Jay Gould
Jest sporo powodów by wątpić w tezę, że ludzki umysł
jest czystą tablicą;
kilka z nich jest czysto zdroworozsądkowych.
Jak przez lata słyszałem od ludzi,
każdy kto miał więcej niż jedno dziecko
wie, że rodzą się one
z własnym temperamentem i talentami
i nie wszystko jest wpływem środowiska.
A, jeszcze każdy
mający w domu dziecko i zwierzaka
zauważył zapewne, że dzieci, słuchając ludzkiej mowy,
w końcu uczą się mówić,
co u zwierząt nie jest regułą,
prawdopodobnie z powodu pewnej wewnętrznej różnicy między nimi.
A każdy kto był
w heteroseksualnym związku wie,
że istnieje zauważalna różnica między umysłem kobiety i mężczyzny.
Pojawia się także
coraz więcej dowodów naukowych
na to że nie jesteśmy
niezapisanymi tablicami.
Jeden z nich przynosi nam antropologia,
a dotyczący rzeczy powszechnych wśród ludzi, uniwersaliów.
Jeżeli zetknęliście się kiedyś z antropologią, wiecie
jaką frajdę czerpią antropolodzy
z pokazywania jak odmienne
mogą być egzotyczne kultury,
że gdzieś tam są miejsca, gdzie
wszystko zdaje się być na opak.
Jednak jeżeli zajmiemy się
tym, co jest wspólne dla wszystkich kultur,
zdamy sobie sprawę jak wiele z tych
zachowań i emocji,
oraz sposobów rozumienia świata
możemy odnaleźć we wszystkich 6000 kultur świata.
Antropolog Donald Brown podjął się spisania ich wszystkich,
tylko niektóre z nich to: estetyka,
uczucia i status związany z wiekiem,
aż do odstawiania dziecka od piersi, broni, pogody,
dążenia do władzy, koloru białego
i postrzegania świata.
Ponadto, genetyka i nauki dotyczące układu nerwowego
coraz dobitniej dowodzą, że ludzki mózg
ma wielce złożoną strukturę.
Oto wyniki niedawnych badań neurobiologa Paula Thompsona
i jego zespołu, w czasie których
przy pomocy MRI
mierzono rozkład istoty szarej
która jest zewnętrzną warstwą kory mózgowej,
na dużej ilości par ludzi.
Obserwowali zależności w grubości
istoty szarej w różnych częściach mózgu;
zobrazowano to kolorem,
gdzie fioletowy oznacza brak różnic
a jakikolwiek inny kolor wskazuje
statystycznie znaczną zależność.
Tak to wygląda, gdy porównamy dwójkę losowych ludzi.
Z definicji, u dwojga losowych ludzi
nie może istnieć zależność rozkładu
istoty szarej w korze mózgowej.
A teraz obserwacje u ludzi dzielących
połowę swojego DNA - bliźniąt dwujajowych.
Jak widzicie, duże obszary mózgu
nie są fioletowe, wskazując, że gdy jedna z osób
ma grubszy fragment kory
w tym miejscu, to samo znajdziemy u jej brata lub siostry.
A tu z kolei widzimy co się stanie
gdy zbadamy dwójkę ludzi dzielących cały swój DNA
czyli klony lub bliźnięta jednojajowe.
Możemy zaobserwować duże regiony kory, gdzie
są ogromne podobieństwa w rozkładzie istoty szarej.
To nie tylko
różnice w anatomii,
jak kształt uszu,
ma to swoje konsekwencje w zachowaniu i myśleniu
które dobrze ilustruje słynny żart rysunkowy Charlesa Addamsa:
"Przypadkowe spotkanie rozdzielonych przy narodzinach braci Mallifert."
Jak widzicie, jest to dwóch wynalazców
z identycznymi urządzeniami na kolanach, którzy spotkali się
w poczekalni urzędu patentowego.
Rysunek ma w sobie więcej prawdy niż się zdaje, ponieważ
identyczne bliźnięta rozdzielone przy urodzeniu
i przebadane jako dorosłe
wykazują zadziwiające podobieństwa.
Dotyczy to każdej pary bliźniąt jednojajowych
rozdzielonych przy narodzinach kiedykolwiek zbadanych
zdecydowanie rzadziej obserwuje się to u bliźniąt dwujajowych.
Mój ulubiony przykład to bliźnięta
z których jedno było wychowane
w katolickiej rodzinie w nazistowskich Niemczech
a drugie w żydowskiej rodzinie w Trynidadzie.
Kiedy weszli do laboratorium w Minnesocie,
nosili identyczne granatowe koszule z naramiennikami,
obaj lubili maczać tosty w kawie,
obaj nosili gumowe bransoletki,
obaj spłukiwali ubikację tak przed jak i po skorzystaniu,
oraz lubili straszyć ludzi
głośno kichając w zatłoczonych windach.
Kontynuując.
Opowieść wydaje się zbyt piękna by była prawdziwa,
jednak nawet gdy przeprowadzimy
wiele testów psychologicznych
uzyskamy takie same rezultaty-
bliźnięta jednojajowe rozdzielone przy narodzinach
są zadziwiająco podobne.
Skoro połączone siły zdrowego rozsądku
oraz badań naukowych
zdołały nadszarpnąć reputację "czystej tablicy",
powinniśmy zapytać, czemu był to tak popularny nurt?
Jest wiele politycznych powodów dla których uważano ją za obowiązującą.
Najważniejszym jest ten, że gdy jesteśmy czystymi tablicami
wtedy, z definicji, jesteśmy równi,
ponieważ zero równe jest zeru równe jest zeru.
Podczas gdy coś jest napisane na tej tablicy
niektórzy mogą mieć tam więcej niż inni,
co by usprawiedliwiało
dyskryminację i nierówności.
Kolejnym powodem do obaw przed ludzką naturą
jest to, że będąc czystymi tablicami
możemy ulepszyć ludzkość -
odwieczne marzenie doskonalenia naszego gatunku
poprzez inżynierię społeczną.
Gdybyśmy mieli wrodzone instynkty
wtedy niektóre z nich mogłyby skłaniać nas
do egoizmu, uprzedzeń i przemocy.
Cóż, w książce dowodzę, że te obawy są bezpodstawne.
W kilku słowach:
po pierwsze, "sprawiedliwość"
nie powinna być utożsamiana z "identycznością".
Gdy Thomas Jefferson pisał
w Deklaracji Niepodległości,
"Uważamy te prawdy za oczywiste,
że wszyscy ludzie zostali stworzeni równi,"
nie miał na myśli "Uważamy te prawdy za oczywiste,
że wszyscy ludzie są klonami."
Raczej, że wszyscy są równi w swoich prawach,
oraz że każdy powinien być traktowany
jako jednostka, bez względu
na statystyki dotyczące grupy
do której się zalicza.
Ponadto, nawet gdybyśmy rodzili się
z pewnymi niegodziwymi skłonnościami,
nie skazują nas one na niegodziwe zachowanie,
a to dlatego, że ludzki umysł
jest złożonym układem z wieloma częściami
które mogą hamować skłonności innych części.
Istnieje wiele powodów by wierzyć,
że praktycznie wszyscy rodzą się z poczuciem moralności,
i że wszyscy mamy zdolności pozwalające nam
uczyć się z lekcji dawanych nam przez historię.
Tak więc nawet gdyby ludzie mieli skłonności
do egoizmu i chciwości,
to nie tylko to dzieje się w czaszce,
są tam inne obszary które mogą się im przeciwstawiać.
W książce
dotykam wielu podobnych kontrowersyjnych tematów,
i innych punktów zapalnych,
grząskich gruntów, Czarnobyli i tak dalej,
w tym sztuki, klonowania, zbrodni,
wolnej woli, edukacji, ewolucji
różnic między płciami, Boga, homoseksualizmu,
dzieciobójstwa, nierówności, Marksizmu, moralności
Nazizmu, rodzicielstwa, polityki,
ras, religii, niedoboru surowców
inżynierii społecznej, zagrożeń techniki i wojny.
Nie trzeba nadmieniać, że podejmowanie tych tematów
wiązało się z pewnym ryzykiem.
Kiedy skończyłem pierwopis książki
rozesłałem go kilku współpracownikom do skomentowania
oto niektóre odpowiedzi
które otrzymałem:
'Zainwestuj w system alarmowy w domu."
"Nie oczekuj kolejnych nagród, ofert pracy
albo pozycji dydaktycznych"
"Poproś wydawcę by nie podawał twojego adresu
w notce biograficznej."
"Naprawdę nadal wykładasz?"
(śmiech)
Cóż, książka ukazała się w październiku,
i nic strasznego się nie stało.
Jednak rzeczywiście
były powody do niepokoju,
i były chwile gdy nerwy dawały o sobie znać,
szczególnie gdy zna się
historie ludzi, którzy
podjęli się kontrowersyjnych tematów
lub dokonali niepokojących odkryć
w naukach behawioralnych.
Jest wiele przypadków, o niektórych z nich piszę w książce,
ludzi pomawianych, oskarżanych o Nazizm,
bitych, zastraszanych procesami,
za podjęcie lub natrafienie
na kontrowersyjne odkrycie.
I nigdy nie wiesz
kiedy wpadniesz w jedną z tych pułapek.
Moim ulubionym przykładem jest dwójka psychologów
badających osoby leworęczne,
opublikowali oni wyniki wskazujące, że leworęczni są przeciętnie
mniej odporni na choroby, bardziej narażeni na wypadki
i mają krótszą spodziewaną długość życia.
Przy okazji, obecnie nie jest pewne
czy są to prawidłowe wnioski,
ale wtedy wyniki zdawały się wspierać te tezy.
Cóż, wkrótce zostali oni zasypani
listami od oburzonych czytelników,
groźbami śmierci,
zakazem podejmowania tematu w wielu czasopismach naukowych
nadchodzącymi od wzburzonych leworęcznych
i ich prawników;
dosłownie bali się sprawdzać pocztę
z powodu jadu i obelg
które niechcący na siebie sprowadzili.
Więc...
noc jeszcze młoda, ale książka jest już
pół roku na rynku,
i nic strasznego się nie stało.
Żadne ze wspomnianych konsekwencji
nie miały miejsca...
Nie zostałem banitą
wygnanym z miasta Cambridge.
Ale chciałbym zaznaczyć dwa
wrażliwe tematy
które wywołały najwięcej zamieszania
w postaci około 80 recenzji
które poświęcono mojej książce.
Wrócę na chwilę do tej listy
i sprawdzimy czy potraficie zgadnąć
... powiedziałbym że dwa z tych tematów
zajęło około 90%
miejsca w większości recenzji
i wywiadach radiowych.
Nie, nie przemoc czy wojna,
nie różnice między rasami i płciami
ani Marksizm, ani Nazizm.
Otóż: sztuka i wychowanie.
(śmiech)
Pozwólcie mi wyjaśnić
co wywołało to wściekłe poruszenie,
a wy ocenicie, czy
te tezy rzeczywiście są tak oburzające.
Zacznijmy od sztuki.
Zaznaczam, że wśród długiej listy rzeczy powszechnych
dla gatunku ludzkiego
jest sztuka.
Nie odkryto dotąd społeczeństwa
nawet w najdalszym zakątku Ziemi, które nie miałoby
czegoś uznawanego za sztukę.
Sztuka wizualna - dekoracje powierzchni i ciała...
zdaje się być uniwersalna dla ludzi.
Snucie opowieści, muzyka,
taniec, poezja znajdują się we wszystkich kulturach
a wiele z motywów i toposów
które pozwalają nam
czerpać przyjemność ze sztuki
można znaleźć we wszystkich społecznościach.
Preferowanie symetrii,
używanie repetycji i wariacji,
nawet rzeczy tak specyficzne
jak to, że w poezji na całym świecie
znajdujemy wersy, które mają
około 3 sekund długości, rozdzielone pauzami.
Z drugiej strony
w drugiej połowie XX. wieku
mówi się często o zmierzchu sztuki.
Mam kolekcję
10-15 nagłówków z inteligenckich magazynów
lamentujących nad
upadkiem sztuki współczesnej.
Kilka przykładów:
"Z dużą pewnością możemy powiedzieć, że w naszych czasach
doświadczamy upadku kultury, że nasze standardy są niższe
niż jeszcze 50 lat temu, i że odczuwalnych skutków tego upadku
możemy doświadczyć w każdej dziedzinie ludzkiej aktywności."
To T.S Eliot, powiedział to nieco ponad 50 lat temu.
A tu trochę nowszy:
"Możliwość podtrzymania poziomu kultury wysokiej w naszych czasach
staje się coraz większym problemem.
Poważne księgarnie tracą markę
niekomercyjne teatry trwają głównie
dostosowując się do gustów publiczności,
orkiestry symfoniczne tną programy
telewizja publiczna uzależnia się
od powtórek 'Czterech pancernych',
stacje z muzyką klasyczną konają, muzea żyją
ze wzbudzających sensację wystaw, taniec umiera."
To z kolei Robert Brustein,
słynny krytyk teatralny i reżyser,
w tekście z "The New Republic" sprzed pięciu laty.
W rzeczywistości, sztuka nie jest w zaniku.
Co chyba nie dziwi nikogo w tej sali,
- pod żadnym względem
nie rozkwitała tak szeroko
jak teraz.
Powstały zupełnie nowe formy wyrazu
oraz nowe środki przekazu, o których usłyszeliście
w ostatnich dniach.
Pod każdym ekonomicznym względem
zapotrzebowanie na sztukę w każdej formie
jest kosmiczne.
Co możemy stwierdzić po cenach biletów operowych,
ilości publikowanych
oraz sprzedawanych książek,
liczby nowych utworów muzycznych,
nowych albumów i tak dalej.
Jedyne ziarna prawdy
w narzekaniach na sztukę współczesną
można znaleźć w trzech obszarach.
Jednym z nich jest
sztuka wysoka od lat 1930-tych;
większość repertuaru orkiestr symfonicznych
stanowią utwory sprzed roku 1930,
dotyczy to także prac wystawianych
w ważniejszych galeriach i prestiżowych muzeach.
Co do krytyki literackiej i analizy,
około 40-50 lat temu
krytycy literaccy byli skarbem narodowym;
obecnie są raczej skarbnicą dowcipów.
No i jeszcze kierunki humanistyczne i artystyczne
na uniwersytetach, one pod wieloma względami
są w upadku.
Studenci wybierają popularne kierunki,
uczelnie niechętnie dofinansowują
kierunki humanistyczne i sztukę.
Więc, mam diagnozę.
Nie proszono mnie o nią, ale zgodnie z ich słowami
każda pomoc się liczy.
Chciałbym również zasugerować, że nie jest przypadkiem
że ten tak zwany "upadek"
sztuki wysokiej i krytyki
pojawił się w tym samym czasie
w którym rozpowszechniła się negacja ludzkiej natury.
Znany cytat,
możecie go znaleźć w Internecie,
czy sylabusach
do języka angielskiego -
"W okolicach grudnia roku 1910
odmieniła się ludzka natura."
Parafraza Virginii Wolff,
ludzie ciągle zastanawiają się
co naprawdę chciała przez to powiedzieć.
Jednak jest jasne, patrząc na te sylabusy,
że obecnie używa się go
aby pokazać, że wszystkie formy
obcowania ze sztuką,
jakie istniały praktycznie od zawsze,
w XX. wieku zostały odrzucone.
Piękno i przyjemność,
prawdopodobnie wartości uniwersalne dla całej ludzkości,
zostały uznane za ckliwe
kiczowate lub komercyjne.
Zdaniem Barnetta Newmana napędem sztuki współczesnej
jest pragnienie zniszczenia piękna,
kojarzonego wtedy z burżujstwem i tandetą.
Jeszcze jeden przykład.
Mam nadzieję że jest to reprezentatywny przykład
przedstawiania wizerunku kobiety
w XV w.
a to z kolei typowy przykład
przedstawienia kobiety z wieku XX.
Jak pewnie zauważyliście, zaszła zauważalna zmiana
w sposobie oddziaływania
sztuki wysokiej na odbiorcę.
Rzeczywiście, ruchy modernistyczne
i postmodernistyczne
prezentowały dzieła pozbawione piękna,
literaturę pozbawioną narracji i fabuły,
poezję bez metrum i rymu,
architekturę bez rozplanowania czy ornamentów,
ludzkiej skali, zielonych przestrzeni, naturalnego światła,
muzykę bez melodii i rytmu,
krytycyzm bez jasności,
uwagi na estetykę i oglądu na stan ludzkości.
(śmiech)
Pozwólcie mi poprzeć moją ostatnią tezę przykładem.
Jednym z nasłynniejszych badaczy angielskiej
literatury naszych czasów
jest pani profesor z Berkeley,
Judith Butler.
A to fragment jednej
z jej analiz:
"Konwersja ze strukturalistycznego porządku w którym
stolica kształtuje relacje społeczne
w zasadzie homologiczne sposoby
do poglądu na hegemonię w której relacje siły są podmiotem repetycji,
konwergencji i reartykulacji
przynosi pytanie o tymczasowość w pojmowaniu struktury,
i podkreśla rezygnację z Althusseriańskiej teorii
która interpretuje strukturalne totalizmy jako teoretyczne obiekty..."
Wiecie o co chodzi.
Przy okazji, to jest jedno zdanie --
samo może być podmiotem analizy.
W mojej książce twierdzę
że sztuka wysoka i krytyka
w XX. wieku,
chociaż nie sztuka w ogólności,
stroniła od piękna, przyjemności,
jasności, głębi i stylu.
Ludzie stronią od sztuki wysokiej i krytyki.
Pytanie za 100 punktów - dlaczego?
Prawdopodobnie jest to
najbardziej kontrowersyjny fragment książki.
Usłyszałem nawet pytanie, czy nie napisałem tego
tylko po to, by odwrócić uwagę
od rozdziałów o płci, Naziźmie,
rasach itp. Bez komentarza.
Ale z pewnością
rozpętałem gorącą dyskusję
wsród wielu profesorów uniwersyteckich.
Kolejnym kontrowersyjnym tematem jest wychowanie.
Rozpocznijmy od faktu, że
każdy z nas był celem
wielkiej machiny
doradztwa rodzicielskiego.
Przytoczę typowe
wyznanie przytłoczonej matki:
"Jestem przytłoczona poradami dla rodziców.
Powinnam zapewniać dzieciom dużo ruchu
by zaszczepić w nich nawyk aktywności fizycznej.
żeby wyrosły na zdrowych ludzi.
I powinnam grać z nimi w te edukacyjne zabawy
żeby wyrosły na mądrych ludzi.
I jest tyle tych gier - modelina na zręczność,
gry słowne na czytanie, małe zabawy ruchowe,
duże zabawy ruchowe... Mogłabym poświęcić życie
na rozgryzaniu, w co powinnam bawić się z dziećmi."
Myślę, że wielu świeżych rodziców
może odnieść się do tych słów pozytywnie.
A teraz trochę trzeźwiących faktów o wychowaniu:
Większość tych rad jest oparta na bezwartościowych badaniach.
Bezwartościowych, bo nie biorą poprawki
na dziedziczność. Mierzą pewne korelacje
między czynami rodziców a wynikami dzieci
i zakładają, że jedno pociąga drugie.
Wychowanie miało ukształtować dzieci.
Dzieci których rodzice dużo z nimi rozmawiają
wyrastają na elokwentnych dorosłych,
dzieci karane klapsami wyrastają na osoby
skłonne do przemocy i tak dalej.
Bardzo niewiele z tych badań bierze pod uwagę
przekazane przez rodziców geny
które zwiększają szansę dziecka na bycie elokwentnym,
gwałtownym i tak dalej.
Dopóki badania nie zostaną przeprowadzone na adoptowanych dzieciach
na które wpływ ma tylko otoczenie
a nie związane z tym otoczeniem geny
nie mamy podstaw do uznania wspomnianych badań za wiarygodne.
Badania biorące poprawkę na dziedziczność
przynoszą otrzeźwiające rezultaty.
Pamiętajcie bliźniaków Mallifert:
"rozdzieleni przy narodzinach, spotykają się w urzędzie patentowym"
zadziwiająco podobni.
Co by się stało, gdyby bliźniacy dorastali razem?
Można pomyśleć, że byliby jeszcze bardziej podobni,
ponieważ dzieliliby nie tylko swoje geny
ale także środowisko w którym dorastali.
Staliby się superpodobni, tak?
No nie. Jednojajowe bliźnięta, czy w ogóle rodzeństwa,
rozdzielone przy urodzeniu są tak samo podobne
jak te wychowane razem.
Wszystko to co zdarzyło się w twoim domu
przez te wszystkie lata
zdaje się nie zostawiać żadnego śladu.
na twojej osobowości czy inteligencji.
Badanie z użyciem zupełnie innej metodologii dowodzi,
że adoptowane rodzeństwo wychowywane razem,
lustrzane odbicie bliźniąt wychowanych osobno,
wspólni rodzice, domy,
sąsiedztwo
różne zestawy genów - nie są podobne ani trochę.
OK - dwa różne badania z podobnymi konkluzjami.
Wskazuje to, że dzieci są kształtowane
przez długie lata przez swoich rodziców,
ale, po części - przez geny,
po części - ich kulturę,
kulturę kraju
i własną kulturę dzieci, ich rówieśników.
Jak słyszeliśmy od Jill Souble dzisiaj,
właśnie to obchodzi dzieci -
oraz, w wielkim, zdecydowanie większym niż ludzie są na to gotowi, stopniu,
przez przypadek: przypadkowe zdarzenia podczas łączenia się neuronów
w okresie płodowym, przypadkowe wydarzenia w twoim życiu.
Pozwólcie mi zakończyć
na tej krótkiej uwadze
by powrócić do tematu dokonywania wyborów.
Uważam, że nauki badające ludzką naturę -
genetyka behawioralna, psychologia ewolucyjna,
neuronauki, kognitywistyka -
będą w nadchodzących latach
podkopywać wiele dogmatów,
szkodzić karierom i przekonaniom politycznym.
A to pozostawia nam wybór.
Wybór następujący: czy pewne fakty o człowieku,
czy tematy, mają pozostać tabu,
wiedzą tajemną, która może przynieść
więcej szkody niż pożytku,
czy też powinniśmy zgłębiać je uczciwie.
Mam swoją odpowiedź na
to pytanie,
którą wziąłem od wybitnego artysty XIX w.
Antoniego Czechowa, który powiedział:
'Człowiek stanie się lepszy gdy pokażesz mu
jaki w istocie jest."
Dyskusja chyba nie mogłaby
się zakończyć w bardziej elokwentny sposób.
Dziękuję.
(oklaski)