Een jaar geleden heb ik jullie verteld over een boek
waaraan ik toen de laatste hand legde.
Ondertussen is het uitgekomen en ik zou jullie vandaag willen vertellen
over de weerstand die het boek opwekte.
De titel van jet boek is: "Het onbeschreven blad" en is
gebaseerd op het populaire idee
dat het menselijk brein een onbeschreven blad is
en dat alle structuur erin afkomstig is van
socialisatie, cultuur, ouderschap, ervaring.
Het 'onbeschreven blad'-idee was invloedrijk in de 20e eeuw.
Hier een aantal uitspraken die daarop wijzen:
"De mens heeft geen natuur" van de geschiedkundige
Jose Ortega y Gasset;
"De mens heeft geen instincten" van
de antropoloog Ashley Montagu;
"Het menselijk brein beschikt over alle gedragingen
en is voor geen enkele voorbestemd" van wijlen wetenschapper Stephen Jay Gould.
Er zijn een aantal redenen om te betwijfelen dat het brein
een onbeschreven blad is
en sommige worden gewoon ingegeven door gezond verstand.
Zoals vele mensen me door de jaren heen vertelden,
iedereen die meer dan één kind heeft,
weet dat kinderen op de wereld komen
met bepaalde temperamenten en talenten.
Het komt niet allemaal van buitenaf.
En iedereen die
zowel een kind als een huisdier heeft,
heeft zeker al gemerkt dat het kind, blootgesteld aan spraak,
een menselijke taal zal leren,
terwijl het huisdier dat niet zal doen,
waarschijnlijk vanwege bepaalde aangeboren verschillen tussen hen.
Iedereen die ooit een heteroseksuele
relatie heeft gehad, weet dat het brein van
mannen en vrouwen niet helemaal hetzelfde werken.
Er zijn ook, denk ik,
steeds meer resultaten van de wetenschappelijke
studie over mensen die bewijzen dat we
inderdaad niet met een onbeschreven blad geboren worden.
Eén van deze studies, uit de antropologie, is
de studie over het menselijke gemeengoed.
Als je ooit antropologie gevolgd hebt, weet je dat het
een soort beroepsplezier is van
antropologen om te wijzen op
hoe exotisch andere culturen kunnen zijn,
en dat er plaatsen zijn waar alles zogezegd
het tegenovergestelde is van hier.
Maar als je in plaats van naar de verschillen,
naar de overeenkomsten tussen culturen in de wereld kijkt,
zie je dat er een enorm uitgebreide set
van gedragingen, emoties en opvattingen
over de wereld bestaan, die we
in alle 6000-en-nog-wat culturen van de wereld terugvinden.
De antropoloog Donald Brown heeft getracht ze allemaal
te benoemen, en ze variëren van esthetica,
affectie en leeftijdsgroepen
helemaal tot spenen, wapens, weer,
pogingen tot controle, de kleur 'wit'
en een wereldbeeld.
Ook genetica en neurowetenschappen
tonen steeds meer aan dat het brein
heel ingewikkeld in elkaar zit.
Dit is een recent onderzoek door neurobioloog
Paul Thompson en zijn collega's, waarbij ze --
gebruik makend van MRI --
de verspreiding van grijze cellen meten --
oftewel de buitenste laag van de cortex --
in een grote steekproef van menselijke duo's.
Ze duidden de correlaties in de dikte van
de grijze cellen in verschillende delen
van de hersenen aan met een aangepast kleurenschema,
waarbij 'geen verschil' in paars wordt weergegeven,
en elke kleur anders dan paars
een statistisch significante correlatie aanduidt.
Nu, dit is wat je ziet als een duo uit twee willekeurige mensen bestaat.
Per definitie kunnen twee willekeurige personen
geen correlaties vertonen in de verdeling van
grijze cellen in de cortex.
Dit is wat je ziet bij twee mensen die de helft
van hun DNA delen -- twee-eiige tweelingen.
Zoals je ziet zijn grote delen van de hersenen
niet paars gekleurd, wat betekent dat als de ene
een ietwat dikkere cortex heeft in dat deel,
de andere helft van de twee-eiige tweeling dat ook heeft.
Dit zie je als je een duo samenstelt
van mensen die hun volledige DNA delen --
namelijk klonen of eeneiige tweelingen.
Je ziet grote delen van de cortex waar er duidelijke correlaties
zijn in de verspreiding van grijze cellen.
Nu, dit zijn niet alleen
verschillen in anatomie,
zoals de vorm van je oorlelletjes,
maar ze hebben ook gevolgen voor denkpatronen en gedrag
die goed geïllustreerd worden in deze bekende spotprent van Charles Addams:
"Van elkaar gescheiden bij hun geboorte, ontmoet de Mallifert tweeling elkaar toevallig."
Zoals je ziet, zitten er twee uitvinders
met identieke uitvindingen op hun schoot te wachten
in de wachtzaal van een octrooibureau.
Nu, de spotprent is niet echt overdreven, want
studies over eeneiige tweelingen die gescheiden werden
bij de geboorte en dan getest als volwassenen
tonen aan dat ze verbazingwekkende gelijkenissen vertonen.
Dit gebeurt bij elke eeneiige tweeling, bij geboorte gescheiden,
die ooit onderzocht werd --
maar veel minder bij twee-eiige tweelingen die gescheiden werden.
Mijn favoriete voorbeeld is een tweeling van wie
één grootgebracht werd als
katholiek in een nazifamilie in Duitsland,
en de andere in een joodse familie in Trinidad.
Toen ze het laboratorium in Minnesota binnen wandelden,
droegen ze identieke marineblauwe truien met epauletten,
ze doopten beiden graag hun beboterde toast in koffie,
ze droegen beiden rubberen armbanden,
beiden trokken de wc door zowel vóór als na het gebruik,
en beiden hielden ervan mensen te verrassen
door in een drukke lift te niezen en hen te zien opzij springen.
Nu -- het verhaal
lijkt misschien te mooi om waar te zijn,
maar als je een hele batterij
psychologische tests op hen loslaat,
krijg je dezelfde resultaten -- namelijk,
eeneiige tweelingen gescheiden bij geboorte
vertonen verbazingwekkende gelijkenissen.
Dus, aangezien zowel het gezond verstand
en de wetenschappelijke gegevens, de leer
van 'het onbeschreven blad' in vraag stellen,
waarom was die theorie dan zo aanlokkelijk?
Er zijn een aantal politieke redenen waarom mensen het een aardig idee vonden.
De belangrijkste is dat als we van een onbeschreven blad uitgaan,
we per definitie gelijk zijn,
omdat nul gelijk is aan nul, gelijk is aan nul, ...
Maar, als er al iets op geschreven staat,
zouden sommigen beter kunnen zijn dan anderen
en volgens deze manier van denken
zou dat discriminatie en ongelijkheid rechtvaardigen.
Een andere politieke angst voor de menselijke natuur is dat
als we van een onbeschreven blad vertrekken,
we de mens kunnen perfectioneren --
de eeuwenoude droom van de volmaaktheid van onze soort
door middel van 'social engineering'.
Maar als we met bepaalde instincten geboren worden,
kunnen sommige instincten leiden tot
egoïsme, vooroordelen en gewelddadigheid.
In het boek stel ik dat dit eigenlijk foute gevolgtrekkingen zijn.
Om een lang verhaal kort te maken:
ten eerste, het concept van eerlijkheid
is niet hetzelfde als het concept van gelijkheid.
Toen Thomas Jefferson in de
Onafhankelijkheidsverklaring schreef:
"We beschouwen de waarheden
dat iedereen gelijk geschapen is als evident,"
bedoelde hij niet: "We beschouwen deze
waarheden als evident, dat iedereen een kloon is."
Maar eerder dat iedereen gelijk is op vlak van zijn rechten
en dat ieder persoon behandeld moet worden
als een individu en niet bevooroordeeld
mag worden vanwege statistieken over
bepaalde groepen waartoe hij behoort.
Ook, zelfs als we geboren worden met
bepaalde oneerbare motieven,
leiden ze niet automatisch tot oneerbaar gedrag.
Dat is omdat het menselijk brein
een complex systeem is met vele onderdelen,
waarvan sommige andere kunnen onderdrukken.
Bijvoorbeeld, er zijn erg goede redenen om aan te nemen
dat vrijwel alle mensen geboren worden met een moreel besef
en dat we cognitieve vaardigheden hebben die ons toestaan
lessen te trekken uit de geschiedenis.
Dus, ook al neigen mensen soms
naar zelfzucht of hebzucht, zijn dit
niet de enige dingen onder hun schedeldak
en zijn er andere delen van het brein die ze tegenwerken.
In het boek
behandel ik controverses zoals deze
en een aantal andere hete hangijzers,
licht ontvlambaarheden, Tsjernobyl, hoogspanningen, enzovoorts,
waaronder kunst, klonen, misdaad,
vrije wil, opleiding, evolutie
geslachtsverschillen, God, homoseksualiteit,
kindermoord, ongelijkheid, Marxisme, moraliteit,
nazisme, ouderschap, politiek,
ras, religie, grondstofuitputting,
social engineering, technologische risico's en oorlog.
Onnodig te vermelden dat er bepaalde risico's
verbonden waren aan het behandelen van deze onderwerpen.
Toen ik een eerste versie van het boek had geschreven,
gaf ik het aan een aantal collega's voor opmerkingen,
en hier zijn enkele van
de reacties die ik kreeg:
"Installeer maar vast een bewakingscamera voor je deur."
"Verwacht niet om nog prijzen, werkaanbiedingen
of posities in academische omgevingen te krijgen."
"Vraag je uitgever om je thuisstad
niet in je auteursbiografie te vernoemen."
"Ben je vast benoemd?"
(Gelach)
Het boek verscheen in oktober
en er is niets verschrikkelijks gebeurd.
Ik -- Ik zou --
Er waren inderdaad redenen om nerveus te zijn
er bij momenten was ik dat ook.
Met de verhalen in het achterhoofd
van wat er gebeurde met mensen
die controversiële standpunten innamen
of verontrustende dingen ontdekten
in de gedragswetenschappen.
Er zijn veel gevallen, sommige vermeld in het boek,
van mensen die slachtoffer werden van eerroof, of nazi genoemd werden,
fysiek aangevallen of bedreigd met vervolging
omdat ze controversiële dingen
ontdekten of bepleitten.
Je weet nooit wanneer je zo'n
valkuil inloopt.
Mijn favoriete voorbeeld is een duo van psychologen
die onderzoek deden naar linkshandige mensen
en gegevens publiceerden die aantoonden dat linkshandigen, gemiddeld
vatbaarder zijn voor ziekte, meer ongevallen
en een kortere levensduur hebben.
Het is trouwens sindsdien niet duidelijk
of dat een geldige veralgemening is,
maar de gegevens leken dit destijds te ondersteunen.
Heel snel werden ze gebombardeerd
met woeste brieven,
doodsbedreigingen,
uitsluiting van het onderwerp in wetenschappelijke tijdschriften,
afkomstig van woedende linkshandigen
en hun medestanders. Ze waren
letterlijk bang om hun post open te maken
vanwege de giftige kritieken die ze
onbedoeld hadden teweeggebracht.
Wel,
de nacht is nog jong, maar het boek is nu
een half jaar uit
en er is nog niets verschrikkelijks gebeurd.
Geen van de vreselijke beroepsmatige gevolgen
is werkelijkheid geworden --
Ik ben niet verbannen
uit Cambridge.
Maar ik wilde het hebben over
twee van deze hete hangijzers
die de meeste ophef veroorzaakten
in de 80-en-nog-wat reviews
die 'Het onbeschreven blad' heeft gekregen.
Ik zal die lijst nog even tonen
en zien of je kan raden welke twee dat waren
-- ik schat dat ongeveer twee van deze onderwerpen
ongeveer 90 percent
van de reacties besloeg in de verschillende reviews
en radio-interviews.
Het zijn niet geweld en oorlog,
het is niet ras, niet geslacht,
niet marxisme of nazisme.
Het zijn: kunst en ouderschap.
(Gelach)
Ik vertel jullie wat precies
deze woedende reacties veroorzaakte
en ik zal jullie laten beslissen of
de beweringen echt zo buitensporig zijn.
Laat ik beginnen met kunst.
Het valt me op dat in de lijst van menselijk gemeengoed
die ik enkele slides geleden presenteerde
ook kunst staat.
Er is nooit een beschaving ontdekt zelfs niet in de meest
afgelegen delen van de wereld die niet beschikte over iets
wat we als kunst kunnen beschouwen.
Visuele kunst -- decoratie van oppervlakken en lichamen --
lijkt menselijk gemeengoed te zijn.
Het vertellen van verhalen, muziekmaken,
dans, poëzie -- worden in alle culturen gevonden,
en vele motieven en thema's
die
ons plezier geven in kunst
worden in alle menselijke beschavingen gevonden:
een voorkeur voor symmetrische vormen,
het gebruik van herhaling en variatie,
zelfs zeer specifieke dingen zoals het feit
dat in de wereldwijde poëzie
regels om en nabij de drie seconden
lang zijn, onderbroken door pauzes.
Nu, anderzijds,
in de tweede helft van de 20ste eeuw,
wordt dikwijls gezegd dat kunst een neerwaartse trend kende.
Ik heb een collectie van ongeveer
10 à 15 koppen uit hoogstaande tijdschriften
waarin men betreurt dat
vandaag de dag kunst achteruit gaat.
Ik noem een aantal representatieve uitlatingen:
"We kunnen met behoorlijk vertrouwen stellen
dat onze eigen periode er een is van achteruitgang, dat de culturele normen
lager liggen dan 50 jaar geleden en dat de tekenen van deze achteruitgang
zichtbaar zijn in elk aspect van de menselijke activiteit."
Dat is een uitspraak van T.S.Eliot, iets meer dan 50 jaar geleden.
Een iets recentere uitspraak:
"De mogelijkheid tot het hoog houden van
de cultuur wordt vandaag de dag steeds moeilijker.
Goede boekenwinkels verliezen hun franchise,
theaterstichtingen overleven voornamelijk
door hun repertoire te commercialiseren,
symfonieorkesten slanken hun programma's af,
de publieke omroep verhoogt zijn afhankelijkheid
van herhalingen van Britse sitcoms,
klassieke radiostations verdwijnen,
musea moeten terugvallen op blockbuster-vertoningen, dans sterft uit."
Deze is van Robert Brustein,
de bekende theatercriticus en regisseur,
in The New Republic ongeveer vijf jaar geleden.
Eigenlijk gaan de kunsten helemaal niet achteruit.
Ik denk dat dit iedereen in de zaal zal verbazen,
maar volgens eender welke norm
hebben ze nooit eerder
zo gebloeid.
Er zijn natuurlijk compleet nieuwe kunstvormen
en nieuwe media, waar jullie de laatste dagen
veel over gehoord hebben.
Volgens eender welke economische norm
rijst de vraag naar kunst in allerlei vormen
de pan uit,
zoals je kunt zien aan de prijs van operakaartjes,
het aantal verkochte boeken,
het aantal gepubliceerde boeken,
het aantal uitgebrachte muzieknummers,
het aantal nieuwe albums enzoverder.
De enige zweem van waarheid in de
klaagzang dat kunst achteruit gaat,
komt van drie kanten.
Eén van hen is de elitekunst sinds de jaren 1930 --
zeg maar het type werken zoals uitgevoerd
door grote symfonieorkesten
waarvan het repertoire meestal van vóór 1930 stamt
of de werken tentoongesteld in
grote galerijen en prestigieuze musea.
In de literatuurkritiek en analyse,
ongeveer 40 of 50 jaar geleden,
waren literatuurcritici een soort culturele helden.
Nu zijn ze een soort nationale flop.
De geesteswetenschappelijke en kunstprogramma's
van universiteiten, die volgens vele maatstaven,
daadwerkelijk een achteruitgang kennen.
Studenten blijven massaal weg,
universiteiten krimpen
in de kunsten en geesteswetenschappen.
Hier is een diagnose.
Ze hebben het me niet gevraagd maar zelf geven ze toe
dat ze alle hulp kunnen gebruiken.
Ik zou willen suggereren dat het geen toeval is
dat deze zogezegde achteruitgang
in de elitekunsten en kunstkritiek
gelijktijdig gebeurde met
de wijdverbreide ontkenning van de menselijke natuur.
Een bekende uitspraak vind je --
als je op het web zoekt,
in de literatuur van
Engelse basiscursussen --
"Op of rond december 1910
veranderde de menselijke natuur."
Een parafrase van een uitspraak van Virginia Wolff/
Er bestaat onenigheid
over wat ze daarmee eigenlijk bedoelde.
Maar het is overduidelijk in deze cursussen,
dat het nu gebruikt wordt
als een manier om te zeggen dat alle
kunstvormen en waardering daarvan
die eeuwenlang of zelfs millennia bestonden,
overboord werden gegooid in de 20ste eeuw.
De schoonheid van en het plezier in kunst --
waarschijnlijk een menselijk gemeengoed --
begonnen beschouwd te worden
als suiker, of kitsch, of commercieel.
Barnett Newman had de bekende uitspraak dat de drijfveer
van moderne kunst is om schoonheid te vernietigen,
omdat die als bourgeois of smaakloos beschouwd wordt.
Om maar een voorbeeld te noemen.
Ik bedoel, dit is misschien een representatief voorbeeld
van de visuele uitbeelding van de vrouwelijke vorm
in de 15de eeuw;
hier is een representatief voorbeeld van
de uitbeelding van de vrouwelijke vorm in de 20ste eeuw.
Zoals je ziet, is er iets veranderd
in de manier waarop de elitekunsten
de zintuigen aanspreken.
In modernistische stromingen
en postmodernisme
was er visuele kunst zonder schoonheid,
literatuur zonder verhaal of ontknoping,
poëzie zonder ritme of rijm,
architectuur en planning zonder versiering,
menselijke dimensie, groene ruimte of natuurlijk licht,
muziek zonder melodie of ritme,
en kunstkritiek zonder duidelijkheid,
aandacht voor esthetica of inzicht in de menselijke toestand.
(Gelach)
Laat ik jullie een voorbeeld geven om dit laatste te onderbouwen.
Eén van de bekendste Engelse
literatuurkenners van deze tijd
is de Berkeley professor,
Judith Butler.
Hier is een voorbeeld van
een van haar analyses:
"De verschuiving van een structuralistisch verhaal waarin kapitaal
structuur geeft aan sociale relaties
op relatief homologe manieren naar een zicht
op hegemonie waarin machtsrelaties onderworpen zijn aan herhaling,
samenloop en herformulering
bracht de vraag van tijdelijkheid in het denken rond structuur,
en markeerde een transitie van de vorm van Athusserische theorie
die structurele totaliteiten als theoretische objecten beschouwt ..."
Je begrijpt het wel.
Tussen haakjes: dit is één zin,
je kunt hem echt analyseren.
De stelling in 'Het onbeschreven blad'
was dat elitekunsten en kunstkritiek
in de 20ste eeuw,
maar niet kunst in het algemeen,
minachting hadden voor schoonheid,
plezier, duidelijkheid, inzicht en stijl.
Mensen blijven weg van elitekunst en kunstkritiek.
Wat vreemd toch --- ik vraag me af waarom?
Dit bleek de waarschijnlijk meest
controversiële stelling in het boek.
Iemand vroeg me of ik ze erin had gestopt
om de woede af te leiden
van discussies over geslacht en nazisme
en rassen enzovoort. Ik zal hier niet op reageren.
Maar het leidde ongetwijfeld tot
een energieke reactie van
vele professoren.
Het andere hangijzer is ouderschap.
Het startpunt voor deze discussie
was het feit dat we allemaal
onderworpen zijn geweest aan het advies van
de 'ouderschapsindustrie'.
Hier is een
representatieve uitspraak van een verontruste moeder:
"Ik word overladen met ouderschapsadvies.
Ik moet veel fysieke activiteiten doen met mijn kinderen
zodat ik hen een goede fysieke conditie leer onderhouden
zodat ze gezonde volwassenen worden.
Ik moet allerhande intellectuele spelletjes doen
zodat ze slim worden.
Er zijn veel spellen -- klei voor vingercoördinatie,
woordspelletjes als leesoefening, spellen voor de grote motoriek,
voor de fijne motoriek. Ik zou mijn hele leven kunnen wijden
aan het uitzoeken welke spelletjes ik met mijn kinderen moet spelen."
Ik denk dat iedere jonge ouder
meevoelt met deze moeder.
Een aantal ontnuchterende feiten over ouderschap:
de meeste studies waarop dit advies gebaseerd is,
zijn waardeloos. Ze zijn waardeloos omdat ze geen rekening
houden met erfelijkheid. Ze meten een of andere correlatie
tussen wat de ouders doen, hoe de kinderen zijn
en veronderstellen een oorzakelijk verband:
dat het ouderschap het kind gevormd heeft.
Ouders die veel met hun kinderen praten,
hebben welbespraakte kinderen,
ouders die hun kinderen billenkoek geven,
hebben agressieve kinderen, enzovoort.
Een minderheid houdt rekening met de mogelijkheid
dat ouders genen doorgeven
die de kans verhogen dat een kind welbespraakt
of agressief zal zijn enzovoort.
Zolang er geen dergelijke studies met adoptiekinderen gebeuren,
die wel een omgeving maar niet de
genen voor hun kinderen voorzien,
kunnen we niet weten of deze conclusies geldig zijn.
Studies die rekening houden met genetica
onthullen ontnuchterende resultaten.
Herinnert u zich de Mallifert tweeling:
gescheiden bij de geboorte, ontmoeten ze elkaar later bij het octrooibureau --
heel erg hetzelfde.
Wat zou er gebeurd zijn als ze samen waren opgegroeid?
Je zou denken dat ze dan nog meer op elkaar zouden lijken,
omdat ze niet alleen hun genen zouden delen,
maar ook hun omgeving. Dat zou hen
dus als twee druppels water maken, toch?
Fout. Eeneiige tweelingen, of alle broers en zussen,
die bij de geboorte gescheiden worden, lijken niet minder op elkaar
dan als ze samen waren opgegroeid.
Alles wat er met je gebeurt bij jou thuis
gedurende al die jaren
heeft blijkbaar geen blijvende invloed
op je persoonlijkheid of intellect.
Een aanvullend resultaat, bekomen met een heel andere methode
is dat geadopteerde broers en zussen -- het spiegelbeeld
van eeneiige tweeling die apart opgevoed worden,
ze delen hun ouders, hun thuis,
hun buren,
delen geen van hun genen -- blijkbaar helemaal niet op elkaar lijken.
Oké -- twee verschillende types onderzoek met gelijkaardige resultaten.
Dit wijst erop dat kinderen niet gevormd worden
door hun ouders op lange termijn,
maar gedeeltelijk -- en slechts gedeeltelijk -- door hun genen,
gedeeltelijk door hun cultuur --
de cultuur van het hele land
en de cultuur van de kinderen zelf, namelijk hun vriendengroep --
zoals we vandaag al gehoord hebben van Jill Sobule,
is dat waar kinderen echt om geven --
en, voor een groot gedeelte, groter dan de meeste mensen zouden willen toegeven,
door toeval: toevalligheden bij het ontwikkelen van het brein tijdens
de zwangerschap; toevalligheden tijdens je leven.
Dus laat ik besluiten met
een opmerking om terug
te keren naar het thema van keuzes.
Ik denk dat de wetenschappen van de menselijke natuur --
gedragsgenetica, evolutionaire psychologie,
neurowetenschappen, cognitieve wetenschappen --
in de komende jaren steeds vaker verscheidene
dogma's, carrières en diepgewortelde
politieke overtuigingen zullen ontwortelen.
Dat stelt ons voor een keuze.
De keuze of we bepaalde feiten of onderwerpen
over de mens als taboes beschouwen,
verboden kennis, die we niet mogen weten
omdat het niet veel goeds betekent,
of dat we ze eerlijk moeten verkennen.
Ik heb mijn eigen antwoord
op die vraag.
Ik leende het van een groot artiest uit de 19de eeuw,
Anton Chekhov:
"De mens zal beter worden als je hem toont
hoe hij is."
Ik denk dat het punt niet
gevatter kan gesteld worden dan dat.
Bedankt.
(Applaus)