Cdonjeri eshte i njohur me kancerin,
por ne normalisht nuk mendojme kancerin
si nje semundje ngjitese.
Djalli i Tasmanise na ka treguar ne
se, jo vetem qe mund te jete ngjites,
por edhe kercenues
per te gjithe speciet me zhdukje.
Pike se pari, cfare eshte djalli i Tasmanise?
Shume nga ju mund ta njohin Taz-in, nje personazh i animuar,
ai qe vertitet rrotul e rrotull e rotull.
Por jo shume prej jush e dine
qe aktualisht eshte nje kafshe qe quajne Djalli i Tasmanise,
dhe qe eshte nje nga marsupialet me te medhenje mishngrenes ne bote.
Marsupial eshte nje gjitar me nje xhep
si te kangurit.
Djalli Tasmanise e ka marre emrin
nga klithmat e frikshme qe leshon naten.
( Klithma )
( Te qeshura )
Djalli i Tasmanise eshte kryesisht nje ngrenes mbeturinash te ngordhura,
dhe perdor nofullat e fuqishme
dhe dhembet e tij te mprehte
te coptoje kockat e kafsheve te ngordhura.
Djalli i Tasmanise gjendet ne ishullin e Tasmanise,
qe eshte nje ishull i vogel
ne jug te kontinentit Australian.
Dhe pervec pamjes mizore,
djajte Tasmanise jane
kafshe adhuruese.
Ne fakt, duke u rritur ne Tasmani,
eshte gjithmone emocionuese
kur ne patem shansin ta shohim
nje djall te Tasmanise ne nje ambjent te eger.
Por pupullimi i djallit te Tasmanise
eshte duke perjetuar nje renie te shpejte.
Dhe ne fakt, eshte nje shqetesim
qe kjo specie mund te zhduket
brenda 20 deri 30 vitesh.
Dhe arsyeja e kesaj
eshte krijimi i nje semundje te re
nje kancer ngjites.
Historia filloi ne 1996
kur nje fotograf profesionist more kete foto ketu
te nje djali te Tasmanise
me nje tumor te madh ne fytyren e tij.
Ne ate kohe, u mendua qe mund te ishte dicka e karakterit natyror.
Kafshet, ashtu si njerzit,
ndonjehere mund te kene tumore te cuditshme.
Megjithate, ne tani besojme
qe kjo eshte hera e pare e nje semundje te re,
qe tani eshte perhapur epidemikisht ne Tasmani.
Semundja u vu re per here te pare
ne verilindje te Tasmanise ne 1996
dhe eshte perhapur permes Tasmanise si nje vale e madhe.
Ka vetem nje pjese te vogel te popullsise,
qe mbetet e pa infektuar.
Semundja duket si nje tumor,
zakonisht ne fytyre ose brenda gojes
se djajveTasmanian te infektuar.
Keto tumore ne menyre te pashmanghsme rriten ne tumore me te medhenje,
si keto ketu.
Ne pamjen tjeter une do t'ju tregoj
eshte mjaft e frikshme.
Por ne menyre te pashmangshme, keto tumore avancojne
drejt zmadhimit , duke crijuar tumore si ky ketu.
Pikerisht ky rri ne mendjen time,
sepse ky eshte rasti pare i semundjes
qe une e pashe me syte e mi.
Dhe me kujtohet kur pashe kete djall femer
me kete tumor kaq te madh me ere te keqe
brenda gojes se saj
qe e kishte plasaritur te tere nofullen e poshtme te saj.
Ajo nuk kishte ngrene me dite te tera.
Zorret e saj po notonin ne krimba parazite.
Trupi i saj ishte mbushur me tumore sekondare.
Dhe ne anen tjeter, ajo po ushqente tre te vegjlit
ne xhepin e saj .
Sigurisht, qe ato ngordhen me mamane e tyre.
Ata ishin shume te vegjel per te mbijetuar pa mamane e tyre.
Ne fakt, vendi nga vjen ajo ,
me shume se 90 perqind e popullates se djallit te Tasmanise
tashme kane ngordhur nga e njejta semundje.
Shkencetaret nga e gjithe bota
jane intriguar nga ky kancer,
ky kancer ngjites,
qe u shpernda neper popullaten e Djallit te Tasmanise.
Dhe mendjet tona menjehere u kthyen nga kanceri cervikal i grave,
qe shperdahet nga nje virus,
dhe nga epidemia e Sides,
qe percillet me nje numer kanceresh te ndryshme.
Te gjitha provat deshmojne se ky kancer i djallit
eshte shperndare nga nje virus.
Megjithate, ne tashme e dime -- dhe do t'ju tregoj tani --
se ne e dime qe ky kancer nuk shperndahet nga virusi.
Ne fakt, ky agjent infektues i semundjes ne kete kancer
eshte dicka shume e keqe,
dhe dicka qe ne nuk e kishim menduar me pare.
Por ne vend qe une t'ua shpjegoj cfare eshte kjo,
mua me duhen disa minuta
per te folur rreth vete kancerit.
Kanceri eshte nje semundje
qe prek miliona njerez ne bote vit per vit.
Nje nga tre njerez ne kete dhome
do te kete kancer ne ndonje faze te jetes se tij.
Une vete kam pasur tumor ne zorren e madhe te cilen ma kane hequr
kur une isha vetem 14 vjec.
Kanceri formohet
kur nje qelize e vetme ne trupin tend
peson disa ndryshime ne gjene te rendesishme
qe shkaktojne kete qelize te filloje te prodhoje
shume e me shume kopje te vetes.
Ne menyre paradoksale, sapo formohet,
perzgjedhja natyrale favorizon
rritjen e vazhdueshme te kancerit.
Perzgjedhja natyrale eshte mbijetesa e me te fortit.
Dhe kur ke nje popullate qe ka ndarje te shpejte te qelizave kanceroze,
nese nje nga ato peson nje mutacion te ri,
qe i lejon ato te rriten me shpejt,
te marrin ushqimin me suskses,
te pushtojne trupin,
ato do te perzgjidhen nga evolucioni.
Ja pse, kanceri eshte nje semundje e veshtire per t'u trajtuar.
Ai evoluon.
Jepi nje ilaq,
dhe qelizat rezistuese do te rriten perseri.
Nje fakt mahnites eshte qe,
duke qene ne nje ambjent optimal dhe duke mare ushqimin e nevojshem,
nje qelize kanceroze ka fuqine
per t'u zhvilluar pergjithmone.
Sidoqofte kanceri eshte i detyruar
te jetoje brenda trupit tone,
dhe rritja e vazhduar etij,
shperndarja ne te gjithe trupin
dhe te ushqyerit e tyre me indet tona,
con ne vdekjen e pacientit me kancer
dhe gjithashtu ne vdekjen e vete kancerit.
Keshtu qe kanceri mund te mendohet
si nje forme e gjalle, jeteshkurter, e cudtitshme --
nje vdekje evolucionare.
Por aty eshte ku kaceri i djallit te Tasmanise
ka siguruar nja adaptim evolucionar te
jashtezakonshem.
Dhe pergjigja ardhi nga studimi
i ADN-se se djallit te Tasmanise.
Ishte pune e bere nga shume njerez,
por une une do t'ua shpjegoj ate permes nje eksperimenti
qe une kam bere disa vite me pare.
Faqja tjeter do te jete pak e frikshme.
Ky eshte Jonas.
Ky eshte Djalli i Tasmanise qe kemi gjetur
me nje tumor te madh mbi fytyren e tij.
Si gjeneticiste qe jam,
une jam gjithmone e interesuar per te pare ADN-ne dhe mutacionet.
Keshtu qe shfrytezova kete mundesi
per te mbledhur disa mostra nga tumori i Jonasit
dhe gjithashtu disa mostra nga pjeset tjera te trupit te tij.
I dergova ne laborator.
Nxorra ADN-ne nga ata.
Dhe kur pashe renditjen e ADN-se,
dhe e krahasova renditjen e tumorit te Jonasit,
me ate te pjeseve tjera te trupit te tij,
Zbulova qe ata kishin nje profil gjenetik krejtesosht ndryshe nga njeri-tjetri.
Ne fakt, Jonas dhe tumori i tij
ishin aq te ndryshim nga njeri tjetri
sa ti edhe personi tjeter qe eshte ulur afer teje.
Ajo cfare pame ne ishte qe tumori Jonasit
nuk doli nga qelizat e trupit te tij.
Ne fakt, profilizimet tjera gjenetike
na treguan qe tumori i Jonasit
ndoshta per here te pare u rrit
nga qelizat e nje Djall Tasmanian femer --
dhe Jonasi ishte mashkull.
Pra si eshte e mundur
qe nje tumor qe u rrit nga qeliza e nje kafshe tjeter
po rritej ne fytyrene Jonasit ?
Zbulimi tjeter i madh
erdhi nga studimi i qindra kancereve te Djallit te Tasmanise
nga e gjithe Tasmania.
Ne zbuluam qe te gjithe keto kancere
kishin te njejten ADN.
Mendoni nje minute.
Kjo do te thote qe te gjithe keto kancere
aktualisht jane i njejti kancer
qe u zhvillua nga nje djall i vetem ,
dhe pastaj leshoi trupin e djallit te pare
dhe u shpernda ne gjithe popullaten e djajve te Tasmanise.
Por si eshte e mundur qe nje kancer te shperdahet ne nje popullate?
Pjesa e fundit e ketij misteri erdhi
kur menduam se si djajt sillen kur takohen me njeri tjetrin ne xhungel .
Ata kafshojne njeri tjetrin,
shpesh shume egersisht dhe zakonisht ne fytyre.
Ne mendojme qe qelizat kanceroze
aktualisht dalin nga tumori dhe futen me peshtyme.
Kur nje djall e kafshon tjetrin,
ai fizikisht i transmeton qelizat kanceroze,
keshtu qe tumori vazhdon te rritet.
Keshtu kanceri i djallit te Tasmanise
eshte ndoshta kanceri me i rrezikshem.
Nuk eshte i detyruar qe te rriten ne nje trup ku ai eshte rritur me te.
Ai shperdahet premes popullates,
ka mutacione qe e lejon ate te pushtoje sistemin imun,
dhe eshte i vetmi kancer qe ne njohim
qe kercenon te gjithe speciet me zhdukje .
Por nese kjo ndodh me Djallin e Tasmanise,
pse nuk ka ndodhur me kafshet e tjera
ose me njerzit?
Pergjigia eshte, qe ka ndodhur.
Ky eshte Kimbo.
Ai eshte nje qen qe i perket familjes Mombasa ne Kenya.
Vitin qe kaloi, i zoti i tij verejti ca gjak
qe rridhte nga pjesa e gjenitaleve.
Ajo e coi tek veterinari
dhe ai zbuloi dicka shume te tmerrshme.
Dhe nese jeni te dobet, ju ltem mos shikoni.
Ai zbuloi kete,
nje tumor qe rridhte gjak
ne fillin e penisit te Kimbos.
Ai e diagnostifikoi kete si nje tumor veneral te trasmetueshem,
nje kancer i trasmetueshem permes seksit
qe prek qente.
Dhe si kanceri i djallit te tasmanise qe eshte ngjites
permes shperndarjes se qelizave,
po edhe keshtu eshte kanceri i qenve.
Por ky kancer qensh eshte mjaft interesant,
sepse ai shperdahet ne te gjithe boten.
Dhe ne fakt, kete qeliza te njejta
qe kane prekur Kimbon ketu
jane gjetur qe kane prekur edhe qene
te tjere ne New York,
ne fshtara malore te Himalajas
dhe deri ne Australi.
Ne gjithashtu besojme qe kanceri mund te jete shume i vjeter.
Ne fakt, profili gjenetik na tregon
qe mund te jete dhjetera mijera vjet i vjeter,
qe do te thote qe ky kancer
mund ne fillim te jete zhvilluar
nga qelizat e nje ujku
qe ka jetuar ne kohen e Neandertaleve.
Kanceri eshte i jashtezakonshem.
Eshte forma me e vjeter e gjalle qe del nga gjitaret qe ne e njohim.
Eshte nje relike e gjalle
nga nje e kaluar e larget.
Keshtu qe ne pame qe kjo mund te ndodhi tek kafshet.
A mund te jete kanceri ngjites edhe tek njerzit?
Kjo eshte nje pyetje
qe ka magjepsur Chester Southam,
nje doktor kanceri ne vitet e 1950-ta.
Ai vendosi ta testoje kete
duke vaksinuar njerezit me kancer
te dikujt tjeter.
Dhe kjo eshtenje fotografi e Dr. Southam ne 1957
duke injektuar kancerin tek nje vullnetar,
qe ne kete rast ishte i burgosur
ne Penitenciarin e Ohajos.
Shumica e njerezve qe Dr. Southam injektoi
nuk zhvilluan kancerin
nga qelizat e injektuara.
Por nje numer i vogel i tyre po,
dhe keta ishin njerez qe ishin te semure --
sistemi imun i te cileve ishte kompromituar.
Cfare na tregon kjo,
duke lene anash ceshjet etike,
eshte se ....
( Te qeshura )
eshte shume e rralle
qe kanceret te transferohen permes njerezve.
Megjithate, ne disa rethana,
mund te ndodhi.
Dhe une mendoj qe kjo eshte dicka
qe onkologjistet dhe epidomiologjistet
duke ta kene parasysh ne te ardhmen.
Dhe per fund,
kanceri eshte nje rezultat i pa shmangshem
i aftesise se qelizave tona
per t'u ndare
dhe per t'iu adaptuar mjedisit te tyre.
Por kjo nuk do te thote qe ne nuk duhet te heqim dore nga shpresa
ne luften kunder kancerit.
Ne fakt, une besoj, duke pasur njohurite
rreth proceseve komplekse evolucionare qe shkaktojne rritjen e kancerit,
ne mund ta mundim ate.
Qellimi im personal
eshte te mposht kancerin e djallit te Tasmanise.
Le te parandalojme Djallin e tasmanise
per te qene e para kafshe
qe mund te zhduket nga kanceri.
Faleminderit.
( Duatrokitje )