Iedereen is vertrouwd met kanker.
Meestal zien we kanker niet
als een besmettelijke ziekte.
De Tasmaanse duivel heeft ons laten zien
dat kanker een besmettelijke ziekte kan worden.
Zelfs een hele soort
met uitsterven kan bedreigen.
Maar eerst: Wat is een Tasmaanse duivel?
Misschien kennen jullie Taz, de stripfiguur
die ronddraait als een wervelwind.
Maar niet veel mensen weten
dat er echt een dier met de naam Tasmaanse duivel bestaat.
Het is 's werelds grootste vleesetende buideldier.
Een buideldier is een zoogdier met een buidel
zoals een kangoeroe.
De Tasmaanse duivel kreeg zijn naam
door zijn angstaanjagende nachtelijke schreeuwen.
(Geschreeuw)
(Gelach)
De Tasmaanse duivel is voornamelijk een aaseter.
Hij maakt gebruik van zijn krachtige kaken
en scherpe tanden
om op de beenderen van rottende dode dieren te kauwen.
De Tasmaanse duivel is alleen te vinden op het eiland Tasmanië,
een klein eilandje
net ten zuiden van het vasteland van Australië.
Ondanks hun woeste uiterlijk
zijn Tasmaanse duivels
heel schattige kleine dieren.
Tijdens onze jeugd in Tasmanië
was het altijd ongelooflijk spannend
als we een Tasmaanse duivel
in het wild te zien kregen.
Maar de populatie van de Tasmaanse duivel
ondergaat een extreem snelle achteruitgang.
Men maakt zich zorgen
dat de soort in het wild
binnen 20 tot 30 jaar zou kunnen uitsterven.
De reden daarvoor
is de opkomst van een nieuwe ziekte,
een besmettelijke kanker.
Het verhaal begint in 1996
toen een natuurfotograaf deze foto nam
van een Tasmaanse duivel
met een grote tumor op zijn gezicht.
Toen werd dit als een uitzondering beschouwd.
Dieren krijgen net als mensen
soms rare tumoren.
Nu geloven we
dat dit de eerste waarneming was van een nieuwe ziekte
die zich nu epidemisch over Tasmanië verspreidt.
De ziekte werd voor het eerst in 1996 waargenomen
in het noordoosten van Tasmanië
en heeft zich in een enorme golf over Tasmanië verspreid.
Nu is er slechts een klein deel van de populatie
nog onaangetast.
Deze ziekte verschijnt eerst onder de vorm van tumoren,
meestal op het gezicht of in de mond
van de getroffen Tasmaanse duivels.
Deze tumoren groeien onvermijdelijk uit tot grotere tumoren.
Zoals deze hier.
De volgende afbeelding die ik ga laten zien
is nogal gruwelijk.
Maar onvermijdelijk groeien deze tumoren uit
tot enorme, zwerende tumoren zoals deze hier.
Vooral deze is me bijgebleven.
Het is het eerste geval van deze ziekte
dat ik zelf zag.
Ik herinner me de gruwel bij het zien van deze kleine vrouwelijke duivel
met deze enorme zwerende, stinkende tumor
in haar mond
die haar hele onderkaak had doen afbreken.
Ze had al dagen niet meer gegeten.
Haar ingewanden zaten vol parasitaire wormen.
Haar lichaam was bezaaid met secundaire tumoren.
Toch voedde ze nog drie jongen
in haar buidel.
Natuurlijk stierven zij samen met de moeder.
Ze waren te jong om te kunnen overleven zonder hun moeder.
In het gebied waar ze vandaan komt,
is meer dan 90 procent van de Tasmaanse-duivelpopulatie
al overleden aan deze ziekte.
Wetenschappers over de hele wereld
waren geïntrigeerd door
deze besmettelijke vorm van kanker
die zich verspreidde in de Tasmaanse-duivelpopulatie.
Onze gedachten gingen onmiddellijk naar baarmoederhalskanker bij vrouwen.
Die wordt ook verspreid door een virus.
Ook naar de aidsepidemie
die wordt geassocieerd met verschillende vormen van kanker.
Alles wees erop dat deze duivelkanker
verspreid werd door een virus.
Maar nu weten we
dat deze kanker niet door een virus wordt verspreid.
In feite is het besmettelijke agens van de ziekte bij deze vorm van kanker
iets veel sinisters,
iets waar we echt niet aan hadden gedacht.
Maar om dit uit te leggen,
moet ik het even
over kanker zelf hebben.
Kanker is een ziekte
die elk jaar miljoenen mensen over de hele wereld treft.
Een op de drie mensen in deze zaal
zal op een bepaald moment in zijn leven kanker ontwikkelen.
Bij mij werd een tumor verwijderd uit mijn dikke darm
toen ik nog maar 14 was.
Kanker ontstaat
als één enkele cel in je lichaam
een reeks van willekeurige mutaties in belangrijke genen ondergaat.
Daardoor gaat die cel
meer en meer en meer kopieën van zichzelf produceren.
Paradoxaal genoeg: eenmaal tot stand gekomen
begunstigt natuurlijke selectie
de verdere groei van kanker.
Natuurlijke selectie is het overleven van de best aangepaste.
Als je met een populatie van snel delende kankercellen zit
en een ervan krijgt nieuwe mutaties,
die ze in staat stelt om sneller te groeien,
met meer succes voedingsstoffen te verwerven,
het lichaam binnen te dringen,
dan wordt ze uitgeselecteerd door de evolutie.
Dat is waarom kanker zo'n moeilijk te behandelen ziekte is.
Ze evolueert.
Test er een geneesmiddel op uit
en resistente cellen zullen overblijven en teruggroeien.
Een verbazingwekkend feit is dat
gegeven de juiste omgeving en de juiste voedingsstoffen,
een kankercel
altijd kan blijven groeien.
Maar kanker is beperkt
door in ons lichaam te leven.
Zijn gestage groei,
de verspreiding ervan door onze lichamen
en het aantasten van onze weefsels
leidt tot de dood van de kankerpatiënt
en ook tot de dood van de kanker zelf.
Je zou kanker kunnen zien
als een vreemde, kortstondige, zelfdestructieve levensvorm -
een evolutionair dood spoor.
Daartegen heeft de Tasmaanse-duivelkanker
een absoluut verbazingwekkende
evolutionaire aanpassing verworven.
Het antwoord kwam van het bestuderen van het DNA
van de Tasmaanse-duivelkanker.
Dit was het werk van veel mensen
maar ik ga het uitleggen aan de hand van een bevestigend experiment
dat ik een paar jaar geleden heb uitgevoerd.
De volgende dia is gruwelijk.
Dit is Jonas.
Hij is een Tasmaanse duivel die we hebben gevonden
met een grote tumor op zijn gezicht.
Als geneticus
ben ik altijd geïnteresseerd geweest in DNA en mutaties.
Dus ik nam deze gelegenheid te baat
om enkele stalen te verzamelen van de tumor van Jonas
en ook een aantal stalen uit andere delen van zijn lichaam.
Ik bracht deze naar het lab.
Ik extraheerde er DNA uit.
Toen keek ik naar de sequentie van het DNA.
Ik vergeleek de sequentie van de tumor van Jonas
met die van de rest van zijn lichaam.
Ik ontdekte dat die een heel ander genetisch profiel had.
Jonas en zijn tumor
verschilden net zozeer van elkaar
als jij en de persoon die naast je zit.
Dit vertelde ons dat de tumor van Jonas
niet afkomstig was van de cellen van zijn eigen lichaam.
Meer genetische profilering
vertelde ons dat deze tumor in Jonas
waarschijnlijk voor het eerst ontstond
uit de cellen van een vrouwelijke Tasmaanse duivel.
Jonas was duidelijk een mannetje.
Hoe kon een tumor,
ontstaan uit de cellen van een ander individu,
op het gezicht van Jonas groeien?
De volgende doorbraak
kwam uit het bestuderen van honderden Tasmaanse-duivelkankers
uit heel Tasmanië.
We vonden dat al deze vormen van kanker
hetzelfde DNA deelden.
Denk daar eens even over na.
Dat betekent dat al deze vormen van kanker
eigenlijk dezelfde kanker zijn
ooit ontstaan bij één enkele duivel.
Deze kwam vrij van het lichaam van die eerste duivel
en verspreidde zich doorheen de gehele populatie van Tasmaanse duivels.
Maar hoe kan een kanker zich verspreiden in een populatie?
Het laatste stukje van de puzzel vonden we
toen we ons herinnerden hoe duivels zich gedragen als ze elkaar ontmoeten in het wild.
Ze hebben de neiging om elkaar te bijten.
Vaak vrij woest en meestal in het gezicht.
Wij denken dat kankercellen
loskomen van de tumor en in het speeksel terechtkomen.
Als de duivel een andere duivel bijt,
implanteert hij levende kankercellen fysiek in de volgende duivel
zodat de tumor blijft groeien.
Deze kanker van de Tasmaanse duivel
is misschien wel de ultieme kanker.
Hij is niet beperkt om te leven in het lichaam waarin hij ontstond.
Hij verspreidt zich doorheen de populatie
en heeft mutaties die toelaten om het immuunsysteem te omzeilen.
Het is de enige kanker waarvan we weten
dat hij een hele soort met uitsterven bedreigt.
Maar als dit kan gebeuren bij Tasmaanse duivels
waarom gebeurde het dan niet bij andere dieren
of zelfs bij mensen?
Het antwoord is dat het al gebeurd is.
Dit is Kimbo.
Hij is een hond van een familie in Mombasa in Kenia.
Vorig jaar zag zijn baasje wat bloed
druppelen uit zijn genitale streek.
Ze nam hem mee naar de dierenarts
en de dierenarts ontdekte iets heel walgelijks.
Mocht je preuts zijn, kijk dan nu maar even weg.
Hij ontdekte
een enorme bloedende tumor
aan de basis van de penis van Kimbo.
De dierenarts diagnosticeerde dit als een overdraagbare venerische tumor,
een seksueel overdraagbare kanker
die honden aantast.
Net zoals de Tasmaanse-duivelkanker besmettelijk is
door de verspreiding van levende kankercellen,
is dat ook zo voor de kanker van deze hond.
Maar deze hondkanker is zeer opmerkelijk
omdat hij over de hele wereld verspreid is.
Dezelfde cellen
als bij Kimbo hier
zijn ook gevonden bij honden
in New York City,
in de bergdorpen van de Himalaya
en in de Outback van Australië.
We geloven ook dat deze vorm van kanker
heel oud kan zijn. Genetische profilering vertelt
dat hij tienduizenden jaren oud kan zijn.
Dit betekent dat deze kanker
voor het eerst zou kunnen zijn ontstaan
uit de cellen van een wolf
die samenleefde met de Neanderthalers.
Deze vorm van kanker is opmerkelijk.
Het is de oudste levensvorm afkomstig van zoogdieren die we kennen.
Het is een levend overblijfsel
uit een ver verleden.
We hebben gezien dat dit kan gebeuren bij dieren.
Kunnen vormen van kanker besmettelijk zijn voor mensen?
Dit is een vraag
die Chester Southam,
een kankerarts uit de jaren ’50, fascineerde.
Hij besloot om dit op de proef te stellen
door daadwerkelijk mensen
met kanker van iemand anders in te enten.
Dit is een foto waar Dr. Southam in 1957
kanker injecteert bij een vrijwilliger.
In dit geval een gevangene
van de staatsgevangenis van Ohio.
Het merendeel van de mensen die Dr. Southam inspoot,
ontwikkelden geen kanker
door de geïnjecteerde cellen.
Maar een klein aantal wel.
Het waren meestal mensen die al ziek waren -
van wie het immuunsysteem waarschijnlijk aangetast was.
Wat ons dit vertelt,
ethische kwesties terzijde gelaten,
is dat ...
(Gelach)
het waarschijnlijk uiterst zeldzaam is
dat kanker wordt overgedragen tussen mensen.
Maar dat het onder bepaalde omstandigheden
kan gebeuren.
Ik denk dat
de oncologen en epidemiologen
zich daarvan bewust moeten zijn in de toekomst.
Ten slotte,
kanker is een onvermijdelijk resultaat
van het vermogen van onze cellen
om te delen
en zich aan te passen aan hun omgeving.
Maar dat betekent niet dat we de hoop opgeven
in de strijd tegen kanker.
Sterker nog, ik geloof dat door het verkrijgen van
meer kennis van de complexe evolutionaire processen die
de groei van kanker sturen, we kanker kunnen verslaan.
Mijn persoonlijke doel
is de nederlaag van de Tasmaanse-duivelkanker.
Laten we voorkomen dat de Tasmaanse duivel
het eerste dier wordt
dat door kanker gaat uitsterven.
Dank u.
(Applaus)