Yetmiş bin yıl önce, atalarımız önemsiz hayvanlardı.
Tarih öncesi insanların en önemli özelliği
önemsiz olmalarıdır.
Dünya'ya etkileri denizanasından veya ateş böceklerinden
veya ağaç kakanlardan daha fazla değildi.
Bugün tam tersine, gezegeni biz kontrol ediyoruz.
Ve soru şu:
Oradan buraya nasıl geldik?
Kendimizi, Afrika'nın bir köşesinde
kendi işine bakan önemsiz maymunlardan
Dünya hükümdarlarına nasıl çevirdik?
Genelde, diğer hayvanlarla aramızdaki
bireysel farklara bakarız.
Biz, -ben- ayrı bir özelliğimiz olduğuna,
bedenimde ve beynimde beni, köpek, domuz
ya da şempanzeye oranla daha üstün kılan
bir yönüm olduğuna inanmak isteriz.
Bireysel seviyedeki gerçek maalesef şu:
utanılacak kadar şempanzelere benziyorum.
Şempanzeyle beni ıssız bir adaya götürseniz ve
kim daha uzun hayatta kalır diye baksanız,
ben iddiamı şempanze üzerine yapardım kendime değil
Kişisel bir hatam olduğundan değil.
Sanırım, herhangi birimizi tek başımıza
bir şempanzeyle adaya bıraksalar
her zaman şempanze daha iyi iş çıkarır.
Hayvanlarla insanlar arasındaki asıl fark
bireysel seviyede değildir.
Bu fark toplumsal seviyededir.
İnsanlar gezegeni yönetiyorlar çünkü büyük gruplar halinde
ve uyumlu şekilde ortaklık kurabilen tek tür onlar.
Şimdi diğer türlere bakalım
mesela sosyal böcekler olan arılar ve karıncalara,
bunlar büyük gruplar halinde ortaklık kurabiliyorlar fakat uyumlu değiller.
Ortaklıkları çok katı.
Temelde arı kovanı tek yönlü işler.
Eğer yeni bir imkan ya da tehlike olursa
arılar sosyal yapılarını bir gecede değiştiremezler.
Mesela, kraliçeyi idam edip
işçi arılar komünist yönetimi
veya bir arılar cumhuriyeti kuramazlar.
Sosyal memeliler olan kurtlar, filler, yunuslar
ve şempanzeler gibi diğer hayvanlar
daha uyumlu bir topluluk kurabilirler
ancak bu küçük ölçekli gruplarda olur.
Çünkü şempanzeler arasındaki işbirliği
birinin diğeri hakkındaki bireysel bilgisine dayanır.
Eğer ben bir şempanzeysem, sen bir şempanzeysen
ve seninle işbirliği yapmak istiyorsam
seni kişisel olarak tanımam gerekir.
Nasıl bir şempanzesin?
İyi bir şempanze misin?
Kötü bir şempanze misin?
Güvenilir misin?
Seni tanımıyorsam seninle nasıl işbirliği yapabilirim?
Bu iki kabiliyeti bir araya getirebilen tek hayvan
ve uyumlu şeklide işbirliğini büyük gruplar halinde başaran
sadece bizleriz, Homo sapiensler.
Bire bir ya da ona on
şempanzeler bizden daha iyi olabilirler.
Fakat 1.000 insana karşı 1.000 şempanze koyarsanız,
insanlar kolayca kazanacaktır. Basit bir sebepten,
çünkü 1.000 şempanze birlikte hareket edemez.
Eğer, 100.000 şempanzeyi Oxford Meydanına,
Wembley Stadyumuna, Tienanmen Meydanına
ya da Vatikan'a toplamak isterseniz
sadece kaos oluşur, tam bir kaos.
Wembley Stadyumu'nda 100.000 şempanzeyi düşünün.
Tamamen çılgınlık.
Oysa, insanlar rahatça orada toplanırlar
ve elde ettiğimiz genelde kaos değildir.
Genellikle, çok etkili ve gelişmiş bir işbirliği yapısıdır.
İnsanlık tarihindeki büyük başarılar,
Piramitleri inşa etmek ya da Ay'a gitmek gibi
bireysel yeteneklere dayalı değildir.
Büyük gruplar olarak uyumlu hareket etmeye dayalıdır.
Şu an yaptığım bu konuşmayı bile düşünürseniz,
300 - 400 kişilik bir dinleyici önünde duruyorum,
çoğunuz hiç tanımadığım kişilersiniz.
Aynı şekilde, bu toplantıyı
düzenleyenleri de tanımıyorum.
Dün, beni buraya, Londra'ya getiren uçaktaki
uçuş ekibi ve pilotu da tanımıyorum.
Dediklerimi kaydedenleri, bu mikrofon ve
kamerayı icat edip üretenleri tanımıyorum.
Bu konuşmayı hazırlarken okuduğum kitap
ve makaleleri yazanları tanımıyorum.
Ve tabii ki internet üzerinden bu konuşmayı
belki de Boenos Aires ya da Yeni Delhi'den seyredecek olan
tüm o insanları da tanımıyorum.
Birbirimizi tanımasak da, yine de
küresel fikir alış verişini gerçekleştirebiliriz.
İşte, şempanzelerin yapamadığı budur.
Tabii ki haberleşirler, fakat asla bir şempanzeyi
uzaktaki bir şempanze grubuna muzlar ya da filler hakkında
bir konuşma yapmak için seyahat ederken göremezsiniz.
Ya da onları ilgilendiren başka bir konu hakkında.
Tabii ki işbirliği her zaman hoş değildir.
Tarih boyunca insanların yaptığı onca korkunç şey
ki bazıları çok daha korkunç,
tüm bunlar yine büyük ölçekli işbirliğine dayanır.
Hapishaneler, işbirliği sistemidir.
Mezbahalar işbirliği sistemidir.
Toplama kampları işbirliği sistemidir.
Şempanzelerin mezbahaları, hapishaneleri ve toplama kampları yoktur.
Farz edin ki, sizi bu ihtimale inandırdım.
Evet, uyum içinde işbirliği yapabildiğimiz için Dünya'yı yönetiyoruz.
O zaman, meraklı dinleyicilerin aklına
hemen ikinci bir soru gelir:
Tam olarak bunu nasıl yapıyoruz?
Böyle bir işbirliği için tüm hayvanlar arasından sadece bizi etkileyen ne?
Bunun cevabı hayal etme gücümüzdür.
Sayısız yabancıyla uyumlu bir işbirliği yapabiliriz, çünkü
bu gezegendeki hayvanlardan sadece biz
hayal ürünü şeyleri kurgular ve inanırız.
Herkes aynı hayal ürününe inandığı sürece
herkes aynı kurallara uyar ve itaat eder,
aynı kalıplar ve aynı değerlere.
Tüm diğer hayvanlar, haberleşirken
sadece gerçeği tanımlarlar.
Örneğin şempanze "Bak, bir aslan hadi kaçalım." ya da
"Bak bir muz ağacı, hadi gidip toplayalım." diyebilir.
Tam tersine insanlar, sadece gerçeği anlatmak için konuşmazlar.
Aynı zamanda yeni gerçeklikler ve uydurma gerçeklikler yaratırlar.
Bir insan "Bak, yukarıda bulutların üstünde Tanrı var." diyebilir.
"Eğer dediğim şeyi yapmazsanız,
öldüğünüzde,Tanrı sizi cezalandırıp cehenneme atar."
Ürettiğim bu hikayeye hepiniz inanırsanız,
aynı kalıpları, kural ve değerleri benimsersiniz
ve işbirliği yapabilirsiniz.
Bunu ancak insanlar yapabilir.
"Öldükten sonra şempanzeler cennetine gideceksin..."
diyerek bir şempanzeyi, size muz vermesi için kandıramazsınız.
(Gülüşmeler)
"...ve iyi davranışın için pek çok muz alacaksın."
Şimdi ver o muzu bana."
Böyle bir hikayeye hiç bir şempanze inanmayacaktır.
Sadece insanlar böyle bir şeye inanır.
Dünyayı yönetme sebebimiz olan,
şempanzelerin hayvanat bahçeleri ve laboratuvarlara kilitlenmesine sebep olan.
Bunu kabul edilebilir bulabilirsiniz, evet,
dini alanda, insanlar aynı kurguya inanarak işbirliği yaparlar.
Bir katedral ya da cami yapmak için, haçlı seferi ya da cihada katılmak için
milyonlarca insan bir araya gelir, çünkü hepsi Tanrı, cennet
ve cehennem hakkında aynı hikayeye inanmışlardır.
Fakat vurgulamak istediğim şey,
sadece dini alanda değil, diğer tüm kitlesel işbirliklerinde de
aynı mekanizmanın geçerliliğidir.
Mesela hukuk alanını ele alın.
Bugün Dünya'yadaki çoğu hukuk sistemi, insan hakları inancına dayanır.
Peki ama, insan hakları nedir?
İnsan hakları, Tanrı ve cennet gibi bizim yazdığımız bir hikayedir.
Nesnel gerçeklik değillerdir.
Homo sapiens olmanın biyolojik etkisi değillerdir.
Bir insanı alıp, kesip içine baksak
kalp, böbrekler, nöronlar, hormonlar ve DNA bulursunuz,
ama tek bir hak bulamazsınız.
Hakları sadece hikayelerde bulursunuz.
Kendi yazdığımız ve bir kaç yüzyıldır etrafa yaydığımız hikayelerde.
Belki çok iyi hikayelerdir ya da çok olumlu hikayeleridir,
ancak halen bizim uydurup yazdığımız hikayelerdir.
Aynı şey politik alanda da doğrudur.
Modern politikanın en önemli faktörleri devletler ve milletlerdir.
İyi de devlet ve millet nedir?
Nesnel gerçeklik değillerdir.
Bir dağ nesnel bir gerçektir.
Görebilir, dokunabilir, hatta koklayabilirsiniz.
Fakat millet ya da devlet
İsrail, İran, Fransa ya da Almanya gibi
bunlar sadece bizim yazdığımız
ve kuvvetli bağlar kurduğumuz hikayelerdir.
Aynı şey ekonomik alanda da geçerlidir.
Bugün küresel ekonominin en önemli aktörleri
şirketler ve kuruluşlardır.
Bugün pek çoğunuz belki de Google, Toyota
ya da McDonald's gibi kuruluşlarda çalışıyorsunuz.
Aslında bunlar nedir?
Avukatların dediği gibi hukuki kurgulardır.
Avukat dediğimiz güçlü büyücülerin
keşfedip sürdürdüğü hikayelerdir.
(Gülüşmeler)
Peki ya kuruluşlar bütün gün ne yaparlar?
Çoğunlukla, para kazanmaya çalışırlar.
O zaman, para nedir?
Gene, para nesnel bir gerçek değildir; nesnel değeri yoktur.
O yeşil kağıt parçasını elinize alın dolar banknotunu.
Ona bakın, değeri yoktur.
Onu yiyemezsiniz, içemezsiniz,
giyemezsiniz.
Daha sonra büyük hikaye anlatıcılar ortaya çıktılar.
Büyük bankacılar,
para bakanları,
başbakanlar ve bize
oldukça ikna edici bir hikaye anlattılar:
"Bak, bu yeşil kağıdı görüyor musun?
Bu tam olarak 10 muz değerinde."
Eğer buna ben inanırsam, siz inanırsanız,
ve herkes inanırsa,
bu gerçekten işe yarar.
Bu değersiz kağıdı alıp,
markete gidip,
hiç karşılaşmadığım bir yabancıya verip,
karşılığında yiyebileceğim gerçek muzlar alabilirim.
Bu şaşırtıcı bir şeydir.
Bunu şempanzelerle yapamazsınız.
Tabii ki, şempanzeler takas ederler:
"Evet, bana hindistan cevizi ver, ben muz vereceğim."
Bu olur.
Ancak, bana değersiz bir parça kağıt ver
ve sana muz vermemi bekle?
Asla !
Beni ne sandın, insan mı?
(Gülüşmeler)
Para, aslında, insanlarca icat edilip
anlatılmış en başarılı hikayedir.
Çünkü herkesin inandığı tek hikayedir.
Herkes Tanrı'ya inanmıyor,
herkes insan haklarına inanmıyor,
herkes milliyetçiliğe inanmıyor,
ama herkes paraya ve dolar banknotuna inanıyor.
Hatta Osama Bin Laden bile.
Amerikan politikalarından ve dininden nefret ediyor
ve Amerikan kültüründen,
fakat Amerikan dolarına bir itirazı yok.
Aslında, onlara oldukça düşkün.
(Gülüşmeler)
Sonuç olarak:
Biz insanlar Dünya'yı kontrol ediyoruz, çünkü ikili gerçeklik içinde yaşıyoruz.
Tüm diğer hayvanlar nesnel tek bir gerçeklik içinde yaşıyorlar.
Gerçeklikleri, nehirler, ağaçlar, filler ve aslanlar gibi
nesnel unsurlardan ibaret.
Biz insanlar da nesnel gerçeklikte yaşarız.
Bizim dünyamızda da nehirler, ağaçlar, aslanlar ve filler vardır.
Ancak yüzyıllar içinde,
bu nesnel gerçekliğin üzerine
kurgulanmış ikinci bir gerçeklik katmanı inşa ettik.
Uluslar, tanrılar, para, kuruluşlar gibi
kurgulanmış unsurlardan oluşmuş bir gerçeklik.
Şaşırtıcı olansa, zaman ilerledikçe
bu kurmaca gerçeklik giderek çok daha güçlendi
ve bugün, Dünya'nın en güçlü kuvvetleri
bu kurgusal unsurlardır.
Bugün, geriye kalan nehirler, ağaçlar, aslanlar ve fillerin kaderi;
Birleşik Devletler, Google ve Dünya Bankası gibi
bu kurgusal unsurların karar ve isteklerine tabidir ki
bunlar sadece bizim hayalimizde var olan unsurlardır.
Teşekkürler.
(Alkışlar)
Bruno Giussani: Teşekkürler. Yuval, yeni bir kitabın çıktı.
"After Sapiens" (Sapiens sonrası) yeni bir tane yazdın
ve Hibruca yayınlandı, ancak henüz ingilizceye çevrilmedi
Yuval Noah Harari : Çevirisi için çalışıyorum.
BG: Kitapta, eğer doğru anladıysam,
şu anda deneyimlemekte olduğumuz müthiş atılımları tartışıyorsun
sadece potansiyel olarak hayatlarımızı iyileştirmeyecek
hatta - yinelemek isterim -
"...endüstriel devrimin yaptığı gibi yeni sınıflar ve yeni sorunlar." yaratacak.
Bize ayrıntıları verebilir misin?
YNH: Evet, sanayil devriminde,
şehirli işçilerin yeni bir çeşidinin oluştuğunu gördük.
Ve son 200 yılı içeren politik ve sosyal tarih daha çok
bu sınıfla ve yeni sorun ve imkanlarla ne yapılacağıyla ilgilenmiş.
Faydasız insanlardan oluşan büyük ve yeni bir sınıfın oluştuğunu görüyoruz.
(Gülüşmeler)
Bilgisayarlar çok daha fazla alanda, çok daha iyileştikçe,
bariz bir ihtimal olarak, çoğu alanda bilgisayarlar bizi aşacaklar
ve insanları gereksiz kılacaklar.
Ardından, 21. yüzyılın politik ve ekonomik büyük sorusu
"İnsanlara ne için ihtiyacımız var?"
olacaktır.
En azından "Bu kadar çok insana ne için ihtiyacımız var?"
BG: Kitabında bir cevap var mı?
YNH: Şu anda, elimizdeki en iyi tahmin,
haplar ve bilgisayar oyunlarıyla onları mutlu etmek.
(Gülüşmeler)
Ancak bu pek de ilgi çekici bir gelecek gibi görünmüyor.
BG: O zaman kitapta şöyle diyorsun, şu anda,
belirgin ekonomik eşitsizliklerin gelişme bulguları hakkındaki,
tüm o tartışmalar,
henüz sürecin başlangıcında gibi bir durumda mıyız?
YNH: Bu bir kehanet değil.
Her tür ihtimali bizden önce görüyor.
İhtimallerden biri, kitlesel faydasız insan sınıfının oluşumu.
Bir diğer ihtimalse, zenginler sanal tanrılığa yükselirken,
fakirlerin faydasız insanlar seviyesine inişiyle
insan türünün
farklı biyolojik sınıflara bölünmesi.
BG: Sanırım bir iki sene içinde yeni bir TED konuşması geliyor.
YNH: Belki de, teşekkürler. BG: Yuval, gezinti için teşekkürler.
(Alkışlar)