Przedstawiam Wam "W niewoli uczucia:
pogoń za szczęściem a konstrukcja człowieka".
Wstawiłam tu cokolwiek srogiego Darwina,
ale i bardzo zadowolonego szympansa.
Po pierwsze chciałabym powiedzieć, że dążenie do szczęścia jest czymś obligatoryjnym.
Człowiek pragnie być szczęśliwy, tego wyłącznie pragnie
i nie może pragnąć czegoś przeciwnego.
Jesteśmy zaprogramowani, by dążyć do szczęścia,
nie tylko by się nim cieszyć, ale by pragnąć go coraz więcej.
Jeśli założymy, że powyższe jest prawdą,
jak nam idzie podnoszenie poziomu naszego szczęścia?
Coż, staramy się, to pewne.
Przeglądając stronę Amazon, znajdziemy ponad 2000 tytułów
z poradami dotyczącymi siedmiu nawyków, dziewięciu wyborów,
dziesięciu sekretów
i 14 tysięcy myśli, które mają nas uszczęśliwić.
Staramy się też poczuć szczęśliwsi,
aplikując sobie pigułki.
Mamy ponad 120 milionów recept na antydepresanty.
Prozac był pierwszym absolutnym bestselerem w kategorii leków.
Przyzwoity, skuteczny, żadnego haju,
całkowicie bezpieczny, bezwartościowy na czarnym rynku.
W 1995 r.
rynek narkotykowy był wart 400 miliardów dolarów,
co stanowiło osiem procent wartości światowej wymiany handlowej,
mniej więcej tyle co ropa i gaz.
Te drogi do szczęścia raczej nie spowodowały jego zbyt wielkiego wzrostu.
Jednym z obecnie trapiących nas problemów jest to,
iż mimo że wskaźniki szczęścia
są niemal kompletnie płaskie,
narastają stany lękowe i depresja.
Niektórzy mówią, że powodem jest lepsza diagnostyka,
dociera się do większej liczby ludzi.
Jednak chyba nie tylko o to chodzi. Obserwujemy to zjawisko na całym świecie.
Obecnie w Stanach Zjednoczonych
notuje się więcej samobójstw niż zabójstw.
Gwałtownie rośnie liczba samobójstw w Chinach.
A Światowa Organizacja Zdrowia przewiduje,
że do roku 2020
depresja będzie
drugą najważniejszą przyczyną niepełnosprawności.
Jest i dobra wiadomość -
jeśli spojrzeć na badania prowadzone na całym świecie,
widać, że około trzech czwartych respondentów
twierdzi, że jest co najmniej całkiem szczęśliwa.
Ale nie ma to związku z żadnym z podstawowych trendów.
Przykładowo, w obu tych przypadkach widzimy znaczny przyrost dochodu
i zupełnie płaskie wykresy szczęścia.
Moja domena, psychologia,
nie przybliżyła nas za bardzo
ku zrozumieniu poczucia szczęścia u ludzi.
Częściowo ciąży na nas spuścizna Freuda, który był pesymistą,
i który twierdził, że poszukiwanie szczęścia skazane jest na niepowodzenie,
jako dążenie biorące swe źródło w niemowlęcych aspektach jednostki,
nie do spełnienia w rzeczywistości.
Powiedział on kiedyś: "Skłonny jestem stwierdzić,
iż plan stworzenia nie zawierał
zamysłu uczynienia człowieka szczęśliwym".
Zatem ostatecznym celem psychoterapii psychoanalitycznej
było to, co Freud nazywał zwyczajną niedolą.
(Śmiech)
Freud częściowo odzwierciedla
anatomię ludzkiego systemu emocji -
który składa się z układu pozytywnego i negatywnego,
a ten negatywny system
jest niezwykle wrażliwy.
Dla przykładu, rodzimy się z umiłowaniem słodkiego smaku
a wrodzoną reakcją na smak gorzki jest awersja.
Niechęć do straty jest u ludzi większa,
niż radość z zysku.
Przepis na szczęśliwe małżeństwo brzmi:
pięć pozytywnych uwag lub interakcji
na każdą negatywną.
Oto jak potężna jest ta negatywna.
Szczególnie okazanie pogardy czy obrzydzenia -
naprawdę potrzeba mnóstwo pozytywnych doznań, żeby to zatrzeć.
Wstawiłam tu również reakcję na stres.
Jesteśmy skonstruowani w taki sposób, by reagować
na bezpośrednie, fizyczne zagrożenia,
nasze ciała uruchamiają niesamowitą reakcję,
w której do akcji wkraczają endogenne opioidy.
To naprawdę prastary system,
świetnie funkcjonujący w czasie fizycznego zagrożenia.
Z czasem jednak ta reakcja na stres
zaczyna mieć bardzo poważny wpływ na organizm.
Kortyzol zalewa mózg,
niszcząc komórki hipokampa i pamięć,
co może prowadzić do szeregu problemów zdrowotnych.
Niestety, system ten jest nam częściowo potrzebny.
Jeśli kierowalibyśmy się wyłącznie osiąganiem przyjemności,
nie przeżylibyśmy.
W reczywistości mamy dwa centra dowodzenia.
Emocje to krótkotrwałe intensywne reakcje
na wyzwania i możliwości.
I każda z nich pozwala nam uruchomić alternatywne wersje nas samych,
które dostrajają się, włączają, porzucają
myśli, spostrzeżenia, uczucia i wspomnienia.
Zazwyczaj myślimy o emocjach jedynie jako uczuciach.
Ale w rzeczywistości emocje stawiają wszystkie systemy w pogotowiu,
wpływają na to, co zapamiętujemy,
jakie decyzje podejmujemy,
jak odbieramy otoczenie.
Pozwólcie zatem, że przejdę do nowej nauki o szczęściu.
Pozostawiliśmy za sobą freudowskie przygnębienie,
i właśnie to ludzie aktywnie teraz studiują.
Jednym z kluczowych punktów nauki o szczęściu
jest to, że bycie szczęśliwym i nieszczęśliwym
nie znajdują się na krańcach jednego kontinuum.
Model freudowski stanowi kontinuum -
w miarę, jak człowiek staje się mniej nieszczęśliwy,
staje się bardziej szczęśliwy.
Ale to nieprawda - gdy stajemy się mniej nieszczęśliwi,
stajemy się po prostu mniej nieszczęśliwi.
Szczęście to zupełnie inny kraniec równania.
I tego właśnie brakuje. Tego brakuje w psychoterapii.
Kiedy już u pacjentów znikają symptomy, mają one tendencje do powracania,
gdyż nadal nie ma wyczucia tej drugiej strony -
tego, czym jest przyjemność, szczęście, współczucie, wdzięczność,
tego, czym są pozytywne emocje.
Oczywiście intuicyjnie wiemy,
że szczęście nie jest wyłącznie brakiem cierpienia.
Jednak aż do niedawna nikt nie przezentował tego w ten sposób,
że są to dwa równoległe systemy.
Organizm może jednocześnie poszukiwać dobrych okazji
i w tym samym czasie chronić się przed niebezpieczeństwem.
To właśnie te dwa układy, które
dynamicznie wzajemnie na siebie oddziałują.
Ludzie próbują również rozebrać na części pierwsze
słowo "szczęśliwy" i to, jak jest używane
jako wiele obejmujące pojęcie - parasol.
I trzy emocje, dla określenia których nie ma słów w angielskim słowniku:
fiero, czyli duma z osiągnięcia;
schadenfreude, radość z czyjegoś niepowodzenia,
złośliwa przyjemność;
i naches, duma i radość z własnych dzieci.
Nie ma na tej liście, ani nie przewija się w dyskusjach o szczęściu,
radości z czyjegoś szczęścia.
Wygląda na to, że nie ma na to słowa.
Jesteśmy wyczuleni na negatywne aspekty,
ale to, że nosimy w sobie pozytywność,
częściowo ten fakt niweluje.
Jesteśmy urodzonymi poszukiwaczami przyjemności.
Niemowlęta uwielbiają słodki smak
i nie znoszą gorzkiego.
Wolą dotykać gładkich powierzchni, niż tych nierównych.
Wolą przyglądać się ładnym twarzom,
niż tym nieatrakcyjnym.
Wolą harmonijne melodie
od tych pełnych dysonansów.
Dzieci naprawdę przychodzą na świat
ze sporymi zasobami wrodzonych przyjemności.
Jeden z psychologów orzekł kiedyś,
że wynik pościgu za szczęściem w 80 procentach
jest kwestią samych genów,
zatem równie trudno stać się szczęśliwszym, co wyższym.
Bzdura.
Geny w sporej mierze przyczyniają się do szczęścia -
ten wpływ szacuje się na około 50 procent -
ale pozostaje nam 50 procent, dla których nie ma wyjaśnienia.
Zajrzyjmy na moment do mózgu,
zobaczmy, jakie są
ewolucyjne źródła szczęścia.
Zasadniczo mamy tu co najmniej dwa systemy,
obydwa ewolucyjnie bardzo stare.
Jeden z nich to układ nagrody,
który zasila związek chemiczny - dopamina.
Rozpoczyna się w polu brzusznym nakrywki,
przenika do jądra półleżącego,
a potem w górę, do kory przedczołowej, kory oczodołowo-czołowej,
gdzie podejmowane są decyzje, i to wysokiej wagi.
Początkowo właśnie ten układ uważano
za ośrodek przyjemności mózgu.
W latach 50. XX wieku
Olds i Milner wprowadzili elektrody do mózgu szczura,
w efekcie szczur cały czas naciskał dźwignię,
setki, tysiące razy i tak w kółko.
Nie chciał jeść. Przestał spać. Nie ciągnęło go do seksu.
Nic innego by nie robił, tylko przyciskał dźwignię.
Naukowcy założyli więc,
że znaleźli, że się tak wyrażę, orgazmotron w mózgu.
Okazało się jednak, że tak nie jest,
że w rzeczywistości jest to system motywacyjny,
system pożądania.
Zachęcająco uwydatnia obiekty pragnień.
Sprawia, że rzeczy wydają się tak pociągające,
że musimy się starać je zdobyć.
To coś zupełnie odmiennego
od takiego układu, jak układ przyjemności,
który wysyła po prostu informację "lubię to".
Układ przyjemności, jak widać,
na który składają się wewnętrzne opiaty, mamy tu hormon oksytocynę,
jest rozproszony w całym mózgu.
System dopaminowy, układ pożądania,
jest znacznie bardziej scentralizowany.
W odniesieniu do pozytwnych emocji należy też powiedzieć, iż mają uniwersalne sygnały.
Widzimy tutaj uśmiech.
Ten uniwersalny sygnał to nie tylko uniesienie kącika ust
przez mięsień jarzmowy większy.
To również zmarszczenie zewnętrznego kącika oczu,
przez mięsień okrężny oka.
Nawet 10-miesięczne dzieci, kiedy widzą swoją matkę,
uśmiechną się właśnie w ten szczególny sposób.
Ekstrowertycy uśmiechają się w ten sposób częściej niż introwertycy.
Ludzie, którzy wyszli z depresji,
uśmiechają się tak częściej, niż przedtem.
Jeśli chcecie ujrzeć prawdziwe oblicze szczęścia,
szukajcie tego wyrazu twarzy.
Nasze przyjemności sięgają daleko wstecz.
Wielu z nich oczywiście się uczymy,
ale wiele jest zupełnie podstawowych. Jedną z nich jest biofilia -
fakt, że nasza reakcja na świat naturalny
jest bardzo silna.
Bardzo ciekawe badania,
przeprowadzone na pacjentach w trakcie rehabilitacji po operacji,
dowiodły, że osoby, które leżały naprzeciw ściany,
w porównaniu do osób, które miały widok na drzewa i przyrodę,
te osoby, które musiały patrzeć w ceglany mur,
przebywały w szpitalu dłużej i potrzebowały więcej leków,
i miały więcej komplikacji zdrowotnych.
W przyrodzie jest coś regenerującego,
tak już jesteśmy zaprogramowani.
Jako istoty ludzkie mamy tę szczególną cechę naśladownictwa.
Imitujemy niemal od momentu narodzin.
Widzimy tu trzytygodniowe niemowlę.
Jeśli pokaże się takiemu dziecku język,
zrobi dokładnie to samo.
Od samego początku jesteśmy istotami społecznymi.
Nawet badania nad współpracą
wykazują, że współpraca między jednostkami
pobudza centra nagrody w mózgu.
Jednym z problemów, z którymi boryka się psychologia
jest to, że zamiast przyjrzeć się międzypodmiotowości -
czyli wadze umysłu społecznego
dla istot ludzkich, które przychodzą na świat bezbronne
i bardzo potrzebują siebie nawzajem -
zamiast tego skupiają się na jednostce,
jej osobowości i poczuciu wartości, a nie na interakcji z innymi.
Takie "ja" a nie "my".
Sądzę, że ta sprzeczna z naszą naturą i biologią tendencja
stanowi naprawdę bardzo poważny problem
i wcale nie sprawia, że jesteśmy szczęśliwsi.
Jeśli się nad tym zastanowić, ludzie są najszczęśliwsi, gdy ich życie toczy się wartko,
kiedy absorbuje ich świat zewnętrzny,
gdy są wśród innych, gdy są aktywni,
uprawiają sport, koncentrują się na ukochanej osobie,
uczą się, kochają i tak dalej.
Nie wtedy, gdy siedzą naprzeciw lustra,
i próbują się rozgryźć
czy myślą o samych sobie.
To nie są okresy, które można zaliczyć do najszczęśliwszych.
Jeszcze jedno i niech to będzie dowód,
dokonując komputerowej analizy tekstu
listów samobójców
odkryjemy niezwykle interesującą rzecz,
mianowicie użycie pierwszej osoby liczby pojedynczej -
"ja", "mnie", "moje",
a nie "my", "nas" -
listy te bardziej obrazują prawdziwą samotność,
niż brak nadziei.
Stan samotności jest dla człowieka zupełnie nienaturalny.
Jest w nas naturalna potrzeba przynależności.
Ale nasza ewolucyjna historia potrafi płatać nam prawdziwe figle.
Genów, na przykład, wcale nie obchodzi, czy jesteśmy szczęśliwi,
zależy im na tym, żebyśmy się rozmnażali,
żebyśmy przekazywali nasze geny.
Mamy zatem trzy systemy,
odpowiedzialne za rozmnażanie - właśnie dlatego, że jest ono priorytetowe.
Żądza, czyli ochota na seks.
Rządzą nią hormony płciowe.
Romantyczne przyciąganie,
związane z pożądaniem,
napędzane dopaminą. To takie "Muszę mieć właśnie tę osobę".
Jest przywiązanie, zależne od oksytocyny
i opiatów, które stwierdza "to związek na dłużej".
Problem polega na tym, że u ludzi te trzy układy mogą być rozdzielne.
Zatem dana osoba może być jednocześnie w długofalowym związku,
ulec romantycznej fascynacji kimś innym,
a zarazem pragnąć pójść do łóżka z jeszcze inną osobą.
Nasze geny mogą nas zmylić w jeszcze inny sposób,
mianowicie przez status społeczny.
Jesteśmy bardzo świadomi naszego statusu społecznego
i stale staramy się osiągać coraz wyższe jego szczeble.
W świecie zwierząt jest tylko jeden sposób na poprawę miejsca w hierarchii,
to dominacja.
Przewodzę dzięki sprawności fizycznej,
podtrzymuję przywództwo waląc pięściami w klatkę piersiową,
a wy demonstrujecie gesty uległości.
Ludzie podążają na szczyt zupełnie inną drogą,
ścieżką prestiżu,
który jest przyznawany w nieskrępowany sposób.
Jeśli ktoś ma wiedzę i jest ekspertem w danej dziedzinie, zna się na rzeczy,
przyznajemy mu określony status.
To oczywisty ludzki sposób na tworzenie statusowych nisz,
dzięki któremu ludzie nie muszą być niżej w hierarchii,
jak to ma miejsce w świecie zwierząt.
Nie ma danych jednoznacznie potwierdzających, że szczęście można kupić.
Ale pieniądze nie są zupełnie pozbawione znaczenia.
Przyjrzyjmy się takim oto kwestiim, jak życiowa satysfakcja,
zauważmy, że zadowolenie z życia wzrasta z każdym szczeblem przyrostu dochodu.
Spadek dochodu powoduje, że coraz bardziej się zamartwiamy.
Zatem oczywiście istnieje pewien związek.
Ale efekt ten jest względnie niewielki.
Jednym z problemów związanych z pieniędzmi jest materializm.
Kiedy ludzie zbyt zachłannie dążą do powiększenia majątku,
zapominają o prawdziwych, prostych przyjemnościach życia.
Mamy tutaj taką oto parę.
"Myślisz, że tym, którym się gorzej powodzi, lepiej układa się w łóżku?"
I to dziecko, stwierdzające: "Zostaw mnie w spokoju z moimi zabawkami".
Jednym z efektów jest to, że rzeczywiście cały ten dopaminowy układ,
system pożądania, przejmuje kontrolę.
Przejmuje kontrolę i zupełnie odłącza się od innych układów.
Maslow wysunął w latach 50. teorię,
że ludzie sięgają poza swoje biologiczne potrzeby
w miarę wzrostu bezpieczeństwa środowiska,
kiedy nie musimy się martwić o zaspokojenie podstawowych potrzeb -
nasz układ biologiczny, czy cokolwiek nas motywuje, jest zaspokojone -
możemy wyjść poza nie, sięgać myślą poza naszą istotę,
w kierunku samorealizacji, czy też transcendencji,
wybić się ponad materializm.
Podsumuję krótko podając trochę danych,
które sugerują, że tak właśnie jest.
Po pierwsze ludzie, którzy przeszli tak zwaną diametralną przemianę,
którzy mają poczucie, że całe ich życie i wszystkie wartości uległy zmianie.
Przed zmianą, jak można się spodziewać, znajdziemy takie wartości, jak
finansowy dobrobyt, przygoda, osiągnięcia, przyjemność, zabawa, szacunek,
przed przemianą,
natomiast po niej znacznie więcej wartości post-materialistycznych.
U kobiet dostrzeżemy znowu inną zmianę priorytetów.
Podobnie jednak jak w poprzednim przykładzie, przy zmianie ocaleje poczucie szczęścia.
Pozostawiając za sobą kwestie atrakcyjności, szczęścia, bogactwa i bycia panią samej siebie,
kobiety przykładały wagę do hojności i umiejętności przebaczenia.
Na zakończenie przytoczę kilka cytatów.
"Jest tylko jedno pytanie:
jak kochać ten świat?"
Rilke powiedział: "Jeśli twoje życie codzienne wydaje ci się ubogie,
nie obwiniaj życia, wiń siebie samego.
Powiedz sobie, iż za mało w tobie poety,
by obudzić wszystkie jego bogactwa".
"Najpierw powiedz sobie, kim mógłbyś być.
Następnie zabierz się do roboty".
Dziękuję.
(Brawa)